الامان ايتىسقا بايان-ولگەيدىڭ تۇرعىندارى مەن قوناقتارى ەرەكشە ىقىلاس ءبىلدىرىپ, ەكى كۇن بويى تەاتردىڭ تۇندىگى جەلپىلدەپ تۇردى. ادام وتە كوپ جينالدى. بۇل ايتىستى وتكىزۋگە مۇراتتىڭ زايىبى شايزادا مەن ۇلدارى ءامىر مەن عالىمبەك تىكەلەي اتسالىستى. ءىس-شارانىڭ بارلىق شىعىنىن وزدەرى كوتەرىپ الدى. ءسوز سايىسىنىڭ تىزگىنىن بەلگىلى ايتىسكەر اقىن جارقىن جۇپارعان ۇستادى. ايماقتىق حۇرالدىڭ توراعاسى قابىل ءشارىپ ايتىسكەرلەرگە ساتتىلىك تىلەدى. ايماق اكىمى كاميليات اقمەدي ۇلىنىڭ قۇتتىقتاۋى وقىلدى. ايتىس ارداگەرى قابدىجالەل اقىندارعا ارناۋ ولەڭىمەن شاشۋ شاشتى. قازىلار القاسىنىڭ قۇرامىندا داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى (توراعا), مەن, ءماشۇر قۇدىس ۇلى, شىناي راحمەت ۇلى, زارقۇم بايمەرگەن ۇلى, سەزد ابايقىزى, باقىتحان قاڭتارباي ۇلى, قۇرماناي بايجۇما ۇلى, تاۋكەي ءتايىپ بولدى.
ساحنا شىمىلدىعى «ەل كوشكەندە» انىمەن ء(سوزى مۇرات پۇشاتاي ۇلىنىكى, ءانى بەرجان فايزۋللانىكى) اشىلدى. بۇل ءان سوناۋ 90-جىلدارى شىعىپ, الەمدى شارلاپ كەتتى. اتاجۇرتقا بەتبۇرعان, تۋعان جەرىمەن قيماي قوشتاسقان, اق تىلەۋ مەن ساعىنىشقا, اڭساۋ مەن مۇڭعا تولى, الابۇرتقان كوڭىل كۇيدىڭ نازىك پەرنەلەرىن باساتىن تاعدىرلى ءان. «كەرەي, ۋاق, نايمانىم, // ءسۇت بەتىندە قايماعىم, // كىمگە تاستاپ باراسىڭ // بايان-ولگەي ايماعىن؟!.» دەپ ءبىر تولقىتسا, «كوشۋگە بەل بايلاعان, // كولىكتەرىن سايلاعان, // اعايىنعا اق ساپار // ۇرپاق قامىن ويلاعان!» دەپ ەكى جۇباتادى. «قيا المايسىڭ, قيمايسىڭ سۇيىكتى ەلدى, // ءمولدىر بۇلاق, قارلى تاۋ, بيىكتەردى. //نەگە عانا مەن ىلعي كوشە بەرەمىن //, كوشە بەرۋ ەنشىمە ءتيىپ پە ەدى؟!» دەپ جانە شەر قوزعايدى. بۇدان باسقا مۇرات اقىننىڭ ولەڭىنە جازىلعان «اق ساپار», «تولعاۋ», «جاڭا اۋىلىم» ت.ب. اندەر بار.
مۇرات وسى بايان-ولگەي ايماعىنىڭ تۋماسى ەدى. وسىدان تۋرا 50 جىل بۇرىن (1973) قازمۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە موڭعوليادان ءبىر جىگىت (مۇرات) جانە بەس قىز (بوتاگوز, عيبادەت, كۇنىشاي, ارالحان, دامەتكەن) كەلىپ وقۋعا ءتۇستى. مۇراتپەن بەس جىل بىرگە جۇردىك. سىرلاس دوس بولدىق. سياسى كەپپەگەن ولەڭدەرىمىزدى جارىسا وقىدىق, تۇساۋىن كەستىك. ول وقۋىن ءبىتىرىپ, ەلىنە قايتاردا تورعايدىڭ ارۋى شايزاداعا ۇيلەنەتىن بولدى. شەكارا جابىق كەز. تۋىستارىنان ەشكىم كەلە المادى. قىزدىڭ اكە-شەشەسىنەن رۇقسات الۋ ءۇشىن باس قۇدا ءارى كۇيەۋ جولداس بولىپ مەن, قىز جولداسى بولىپ بوتاگوز ارقالىققا بارعان ەدىك. تۋىستارى ءۇش كۇن بويى كەلىسسوزگە كەلگەن مەنى قابىلداماي, سويلەسپەي قويدى. قىز شەكارا اسىپ كەتپەكشى... «بۇدان سوڭ كورەمىز بە, كورمەيمىز بە؟» دەپ قاتتى تولقىدى. زامان ول كەزدە باسقا ەدى عوي. ازەر دەگەندە كەلىسىمدەرىن بەردى. زىمىراعان ۋاقىت-اي دەسەڭشى! ءبارى كۇنى كەشە بولعان سياقتى... تۇڭعىشىمنىڭ اتىن مۇرات دەپ قويدىم, ول ءادىل دەپ اتادى... ودان سوڭ ولاردىڭ وتباسىندا ءامىر, عالىمبەك جانە اقبوتا اتتى قىز دۇنيەگە كەلگەن.
1995 جىلى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىن باي ولكە قازاقتارى كەڭىنەن اتاپ ءوتتى. قازاقستاننان قالداربەك نايمانباەۆ باستاعان ءبىر توپ اقىن-جازۋشى بارعانبىز. ورتامىزدا قادىر مىرزاليەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, ۋاقاپ قىدىرحانوۆ, سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى, باقىت ساربالا ۇلى, ناعاشىبەك قاپالبەك ۇلى, تۇرسىنجان شاپاي, گۇلنار سالىقباەۆا, بوتاگوز ۋاتقان بار. سول تۇستا مۇرات پۇشاتاي ۇلى ايماقتىق حۇرالدىڭ توراعاسى, قازىرگى حالىقتىق پارتيانىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ەدى. ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە بەلسەنە ارالاسقان مۇرات شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا ۋاقىتىن از ءبولدى. «ستۋدەنت داپتەرى» اتتى تۇڭعىش كىتابىنان كەيىن «ەل كوشكەندە» اتتى ولەڭدەر جيناعى ءوزى ومىردەن وتكەننەن كەيىن (45 جىل عانا عۇمىر كەشتى) 2016 جىلى عانا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ «اتاجۇرت» باسپاسىنان جارىق كوردى. كىتاپقا العى ءسوز جازدىم. قۇراستىرعان ب.ۋاتقان. مۇرات دوسىم تۋرالى «قامال بۇزار قالپىندا كورەم» اتتى ەستەلىك ماقالام «تۇركىستان» گازەتىندە (2014), «مۇرات پۇشاتاي ۇلى» اتتى زەرتتەۋ ماقالام «شەتەلدەردەگى قازاق ادەبيەتى» دەپ اتالعان ۇجىمدىق مونوگرافيادا (الماتى, 2014), ءوزىمنىڭ 10 تومدىق شىعارمالار جيناعىمنىڭ 7-تومىندا جاريالاندى.
ءسوز سايىسى اسا تارتىستى ءارى تارتىمدى, قىزىقتى ءوتتى. ايتىس مۇرات پۇشاتاي ۇلىنا ارنالعاندىقتان, ايتىسكەرلەر ونىڭ ەلگە, جەرگە دەگەن ماحابباتىن, قوعامداعى اتقارعان قىزمەتىن, ولەڭدەگى ورنەكتەرىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, قايراتكەر تۇلعاسىنا تاعزىم جاسادى. قازاق ءسوز ونەرىنىڭ بارلىق بوياۋى اشىلاتىن ايتىس جوعارى دارەجەدە ورىستەپ, تىڭدارماندارىنا رۋحاني ءلاززات سىيلادى. قازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن باس جۇلدە ءمولدىر ايتبايعا (قازاقستان) بۇيىردى. 1-ورىن ەكەۋ: اقتىلەۋ كەڭشىلىك ۇلى (بايان-ولگەي) جانە جاميعا داۋلەتقىزى (قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى), 2-ورىن ەكەۋ: ىڭكاربەك ءادىلحان ۇلى (بايان-ولگەي) جانە شۇعايىپ سەزىمحان (قازاقستان), 3-ورىن ەكەۋ: نۇرايىم باقتيارقىزى (قىرعىزستان) جانە قاناتبەك ءزايتوللا ۇلى (قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى) جۇلدەگەر دەپ تانىلدى. بارلىق ايتىسقا قاتىسقان اقىندار سىي-سياپات الدى.
ال ەندى كەيىنگى كەزدە ايتىس ونەرىنە قاتىستى كەيبىر كەرەعار پىكىرلەر دە ەستىلىپ قالادى, وقىپ تا ءجۇرمىز. «دايىندالىپ كەلىپ ايتىسادى», «جاتتاپ العاندارىن ايتىپ, جۇرتتى جالىقتىرادى», «كەلىسىپ الىپ ايتىسادى» دەگەن سياقتى... حالىق ناعىز سۋىرىپ سالما ايتىستىڭ تاماشا ۇلگىلەرىنە كۋا بولىپ جۇرسە دە مۇنداي پىكىرلەردىڭ ورىن الۋىنا نە سەبەپ؟ ايتىس شىنىمەن ارزانداپ بارادى ما؟ ايتىس اقىندارى جۇلدە ءۇشىن, بايگە ءۇشىن ارزان سايىستى ماشىققا اينالدىرا باستادى ما؟ بۇل ۇلكەن ساۋال! بىراق ءبىز كۋا بولعان بايان-ولگەيدەگى حالىقارالىق ايتىستا ء«بىر تاۋدىڭ قۋىسىندا, ءبىر اللانىڭ ۋىسىندا» جاتىپ ايتىس ونەرىنىڭ تاماشا ۇلگىسىن كورسەتكەن شوپان اقتىلەۋ كەڭشىلىك ۇلىنىڭ, ءسوز ونەرىنىڭ سيقىرىنا اسا سەزىمتال شۇعايىپ سەزىمحاننىڭ, قارسىلاسىنىڭ ءار قادامىن ويلى شۋماقتارمەن وراپ وتىراتىن قاناتبەك ءزايتوللا ۇلىنىڭ, تاعى دا باسقا ايتىسكەرلەردىڭ ونەرىنە حالىق ەرەكشە ريزا بولدى, ءتانتى بولدى. ءبىز سوعان كۋا-ءدۇرمىز. «ايتىس – ءسوز بارىمتاسى» دەگەن ەكەن مۇحتار اۋەزوۆ. ءسوز بارىمتا بولسا, ونىڭ ءسوز قارىمتاسى دا بولادى عوي. ايتىستىڭ تابيعاتى سوندا اشىلا تۇسپەك.
وسى ءىس-شارا اياسىندا بىرنەشە ازاماتقا «بايان-ولگەي ايماعىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى بەرىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا ءماشۇر قۇدىس ۇلى, داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى, جارقىن جۇپارحان جانە مەن بارمىن.
موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي قالاسىنداعى احتان ءبابي ۇلى اتىنداعى كىتاپحانادا مەنىڭ سىر-سۇحبات كەشىم ءوتتى. كەشتە كۋرستاس دوسىم, اقىن, قوعام قايراتكەرى مۇرات پۇشاتاي ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا توقتالىپ, ەستەلىكتەرىممەن ءبولىستىم. ولەڭدەرىمدى وقىدىم جانە قاتىسۋشىلاردىڭ كوپتەگەن سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردىم. كەشكە موڭعوليانىڭ حالىق جازۋشىسى شىناي راحمەت ۇلى, مونعوليا جازۋشىلار وداعى سىيلىعىنىڭ يەگەرى زارقۇم بايمەرگەن ۇلى, «بايان-ولگەي ايماعىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» ءماشۇر قۇدىس ۇلى, جۇبايى رايا, مۇراتتىڭ جارى شايزادا ساقتاعانوۆا, ءامىر مۇرات ۇلى, عالىمبەك مۇرات ۇلى, الماتىداعى «مازمۇنداما» باسپاسىنىڭ رەداكتورى, زايىبىم گۇلنار قۇداباەۆا, موڭعوليا ءبىلىم سالاسىنىڭ وزات قىزمەتكەرى, اقىن, جازۋشى سەزد ابايقىزى, كىتاپحانا مەڭگەرۋشىسى التىنكۇل دالەلقىزى, مۇرات پۇشاتاي ۇلىنىڭ دوس-جاراندارى, №6 بالاباقشانىڭ تاربيەشىلەرى, كىتاپحانا وقىرماندارى قاتىستى.
مۇراتتىڭ سوڭىندا قالعان «تىرشىلىك» بازارىنا ۇلدارى ءامىر مەن عالىمبەك جاڭا تىنىس بەرۋگە ۇمتىلىپ وتىرعانى دا قۋانتادى. ەسكى بازاردىڭ ورنىنا قازىرگى تالاپقا ساي ۇلكەن ساۋدا ورتالىعىنىڭ عيماراتى بوي تۇزەپ كەلەدى ەكەن. قازاق «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن. جەكە بايلىعىن ەسەلەۋدى عانا مىسە تۇتپاي, حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعىن دامىتۋعا دا جۇمساپ وتىرعان جاس كاسىپكەرلەرگە حالىق ءدان ريزا. ءبىز بۇعان دا كۋا بولىپ قايتتىق.
وسى ساپاردا مەن ء«ۇش دوس تۋرالى ەلەگيا ء(بىرجان, مۇرات, تىلەۋحان)» اتتى باللادامدى ءجيى وقىدىم. وندا: «جاستىق شاقتا جولىقتى مۇرات اقىن, // «گۇلداريعا» – ءانى ەدى ۇناتاتىن. // دومبىراعا قوسىلىپ قوڭىرلاتسا, // تىڭداعاندى ەرىكسىز جىلاتاتىن. // باي ولكەنىڭ قازاعى, كەرەي ەدى, // بەدەل ەدى ورتادا, مەرەي ەدى, // بەس جىل بويى جۇبىمىز جازىلمادى, // بولجايتىنبىز: جولىمىز كەڭەيەدى... // ...ونى دا ەرتە تاعدىرى سىناعان-دى, // التاي تاۋدا جۇرەگى تىنا قالدى, // كومپوزيتور فايزۋللا ەكەۋىنەن // «ەل كوشكەندە» دەيتىن ءان – مۇرا قالدى!» دەگەن شۋماقتار بار. ايتپاقشى, مۇراتتىڭ ءبىر نەمەرەسىنىڭ اتىن «گۇلداريعا» دەپ قويىپتى...
ادىلعازى قايىربەكوۆ
الماتى – ۇلانباتىر –
بايان-ولگەي – الماتى
