كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ديحان قامزابەك ۇلى:
– قوعامداعى اسا ءبىر وزەكتى ماسەلەگە ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەلگە شاقىرتۋىمىزدى قابىل الىپ, ۋاقىت تاۋىپ كەلگەندەرىڭىزگە راحمەت. بۇل تاقىرىپ «Egemen Qazaqstan», «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىنەن باستاپ, «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنە كىرەتىن باسىلىمداردا ۇدايى كوتەرىلىپ ءجۇر. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق, ونىڭ شەشىمى, قازىرگى كۇردەلى احۋال ءبارىمىزدى تولعاندىرىپ وتىر. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ماسەلە ۋشىعىپ كەتكەن سوڭ, ۇستانىمىن اشىق ءبىلدىردى. «وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق زاڭمەن رەتتەلۋگە ءتيىس جانە قوعام تاراپىنان توزبەۋشىلىك كوزقاراس بولۋى كەرەك» ەكەنىن باسا ايتتى. مۇنى رەتتەيتىن ۇلكەن كۇش – قوعام, ونىڭ ينستيتۋتتارى جانە زاڭ. جالپى, وتباسىن مادەني فەنومەن دەپ ەسەپتەسەك, ءاربىر ەل سول قۇندىلىعىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ۇلتتىڭ بولاشاعى وسىمەن ولشەنەتىنىن جەتە ءتۇيسىنۋى كەرەك.
ءبىلىم دارىستەرىندە ءبارى يدەالدى نەگىزدە ايتىلادى. بىراق ۇستاز الدىندا وتىرعان شاكىرتتىڭ جارتىسى – تولىق ەمەس وتباسىنان نەمەسە اتا-اناسى ازاماتتىق نەكەدە تۇرعاندار. «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى», دەيدى قازاق. سوندىقتان ءبىز الدىمەن نىسانامىزدى باعدارلاپ الۋىمىز كەرەك.
قوعامدى ءدۇر سىلكىندىرگەن سوڭعى وقيعالاردى, الەۋمەتتىك جەلىدەگى بەلگىلى ادامداردىڭ وتباسىنداعى جاعدايلاردى حالىق كورىپ, ەستىپ, باقىلاپ وتىر. بۇرىن «باس جارىلسا – بورىك ىشىندە, قول سىنسا – جەڭ ىشىندە» دەپ كوپ رەتتە ۇندەمەي قۇتىلاتىنبىز. وسىلايشا, ماسەلە جابۋلى كۇيىندە قالاتىن. ەندى جاڭا زامانعا اياق باستىق. بارلىق نارسەنىڭ باعاسىن ناقتى بەرەتىندەي كەزەڭدە تۇرمىز. سوندىقتان وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتى شەشۋدىڭ جولىن تاعى ءبىر ورتاعا سالىپ, تالقىلاساق دەيمىز.
ءلاززات سۇلەيمەن:
– مەن قالىڭ كوپشىلىكتى بىرنەشە ماسەلە جونىندە حاباردار ەتۋگە جانە سىزدەردىڭ پىكىرلەرىڭىزدى بىلمەككە كەلدىم. «Egemen Qazaqstan» – ەلدىڭ بەرەكەسىن ساقتاۋعا دا, قازاق ەلىن دامىتۋعا دا, ونىڭ ىشكى-سىرتقى ماسەلەلەرىن رەتتەۋدە دە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان ۇلت باسىلىمى. حالىق كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلەنى كوتەرىپ, «وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى 16 كۇن» اكتسياسىن قولداپ وتىرعاندارىڭىزعا العىس بىلدىرەمىن. ديحان قامزابەك ۇلى اتاپ وتكەندەي, ەڭ الدىمەن ءبىز وبەكتىنى انىقتاپ الۋىمىز قاجەت. ياعني «كىممەن, قالاي جۇمىس ىستەيمىز؟ نەگە وسى ۋاقىتقا دەيىنگى اتقارىلعان ىستەردەن ناتيجە جوق؟» دەگەن ساۋالدارعا باسا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالپىلاما ايتىلعانى, تەرەڭىنەن كوتەرىلمەگەنى بەلگىلى. وتباسى اتاۋىن قۇرايتىن وبەكتىلەرگە, جالپى ادامنىڭ جان دۇنيەسىندەگى نارسەلەرگە, قارىم-قاتىناسقا, ورتاعا, سۇرانىس ولشەمدەرىنە زەيىن قويمايمىز.
ەلدە جىلدا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى ۇلتتىق بايانداما جاسالىپ, ۇسىنىلادى. زەرتتەۋلەر, تاجىريبە دالەلدەگەندەي ماسەلە زاڭدى وزگەرتۋ, باپتاردى قاتاڭداتۋمەن شەشىلمەيدى. ءبىزدىڭ ينستيتۋتتار وسى زورلىق-زومبىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى سانالاتىن زياندى ادەتتەر – ماسكۇنەمدىك, ناشاقورلىق, قۇمار ويىندارعا ەلىرۋ – 55%, الەۋمەتتىك سيپاتتاعى پروبلەمالار – 47%, تۇراقتى تابىستىڭ بولماۋى 29% دەپ باعالاپ وتىر. وسى ءۇش ساناتتى قوسقان كەزدە حالىقتىڭ ۇلكەن ءبىر بولىگى قۇرالادى. زەرتتەۋ بارىسىندا جۇرگىزىلگەن ساۋالدامادا ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق – 82%, بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق – 32%, ەگدە جاستاعى وتباسىلارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق – 11%, ەرلەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق – 10%, مۇگەدەكتەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق 5%-دان استام دەپ كورسەتىلگەن. بۇلاردىڭ ىشىندە نەكەلىك قاتىناستا تۇرعاندار – 68-69%, تۋىستىق قاتىناستا تۇرعاندار – 31%. كوپ جاعدايدا ەر مەن ايەل ۇرسىسىپ, توبەلەسەدى. پوليتسياعا بارىپ, ارىز-شاعىم جازادى. كەيىن تاتۋلاسىپ, قايتا وتباسىنا ورالادى. بىراق پروبلەما ءارى قاراي دا جالعاسادى. مۇنى شەشۋ – قازىرگى قوعامنىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماسەلەسى. ولاردى تۇرعىنداردىڭ ءتۇرلى توپتارىنا بايلانىستى سەكتورلارعا جىكتەپ, پروبلەمانىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ كەرەك. مەنىڭشە, ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سيپاتتاعى احۋالدى جاقسارتۋ قاجەت.
وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا, جولداۋلارىندا دا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تاقىرىبىن قوزعاپ, ءار سالاعا جۇرگىزىلەتىن رەفورما حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا قىزمەت ەتەدى دەپ قاداپ ايتتى. بۇگىندە ءبىراز ءىس اتقارىلدى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن قىلمىستىق كودەكسكە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. قىلمىستىق كودەكستىڭ 106 (دەنساۋلىققا اۋىر زيان كەلتىرۋ) جانە 107-باپتارىندا (اۋىرلىعى ورتاشا) «كىنالىگە ماتەريالدىق نەمەسە وزگە دە تاۋەلدىلىكتەگى ادامعا قاتىستى ءىس-ارەكەت جاساۋ» دەگەن سارالاۋ بەلگىلەرى ەنگىزىلگەن. ەگەر بۇرىن 106-باپ بويىنشا 3 جىلدان 8 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلسە, قازىر جازا 6 جىلدان 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى قۇرايدى.
اكىمشىلىك زاڭناماعا دا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. تاتۋلاسۋعا تەك ءبىر رەت رۇقسات ەتىلەدى. ءتيىستى ورىندار اكىمشىلىك نەمەسە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋدى جابىرلەنۋشىنىڭ ارىزىنسىز قوزعاۋى مۇمكىن. ءبىر جاعىنان وسىنداي سەبەپتەرمەن ستاتيستيكا ءورشىپ تۇر.
جالپى, بىلتىر وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى – 942, بيىل 10 ايدا 713 قىلمىس تىركەلگەن. ۇلتتىق كوميسسيا قوعامنىڭ كوكەيكەستى پروبلەماسىمەن كۇرەستە ءتۇرلى ءادىس-تاسىلدەردى قولدانىپ كەلەدى. ايتالىق, ادۆوكاتتار مەن زاڭگەرلەر ءۇشىن ارنايى ادىستەمە ازىرلەندى, ايماقتاردى ارالاپ, ءتۇرلى ترەنينگتەر وتكىزىپ ءجۇرمىز. دەگەنمەن بۇل شارالار ءوز ناتيجەسىن بەرمەي تۇر.
– بۇل پروبلەما بەرتىن كەلە پايدا بولعان جوق. قوعامدا قوردالانعان ماسەلە ۇلتتىق كوميسسيانىڭ وتىرىستارىندا قانشالىقتى قارالىپ ءجۇر؟
– كەيىنگى 20 جىلدىڭ ىشىندە داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ بارلىعى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ قولداۋىمەن اشىلدى. باستاپقىدا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ گرانتىنا اشىلعان ەدى. قازىر بۇل ورتالىقتىڭ ون بەسىن اكىمدىك وزدەرىنىڭ قاراماعىنا الدى. بۇعان تۇراقتى قارجى بولىنبەيدى, كەيدە ءتىپتى اقشاسىز قالادى. سونىڭ وزىندە ۇلتتىق كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ءبىر ناتيجەسى رەتىندە وسىنى ايتۋعا بولادى. بۇگىندە زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى باعدارلاما ازىرلەپ جاتىرمىز. ايتا كەتەرلىگى, قوعامدىق كوميسسيانىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە مۇنداي جۇمىستاردى اتقارۋعا شاماسى كەلمەي جاتىر.
ماسەلەنىڭ ءبىر شەشىمى – ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى بالاباقشادان باستاپ بالانىڭ بويىنا ءسىڭىرىپ, تاربيەلەۋىمىز كەرەك. سوندا عانا وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق دەگەن ماسەلەنىڭ الدىن الۋعا, جۇيەلى شەشۋگە بولادى.
جاننا اسانوۆا:
– شىنى كەرەك, كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلە سوڭعى وقيعالاردان كەيىن ءتىپتى قىزۋ تالقىلانىپ ءجۇر. قازىر قوعام مۇشەلەرى دە زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە رەاكتسيا بەرىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. الەۋمەتتىك جەلىدە دە ازاماتتىق ءۇن قوسىپ جاتقاندار بار. قوعام بەلسەندىلەرى دە ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا نازار اۋدارا باستادى. دەمەك, قازىرگى بولىپ جاتقان وقيعالار قوعامدى الاڭداتىپ وتىر. بىراق بۇل كەسەلمەن بۇگىن عانا بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان جوقپىز. وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق بۇرىن دا بولعان. وكىنىشكە قاراي, بۇل – قوعامدا تەرەڭنەن تامىر جىبەرگەن ىندەت. مۇنى جاسىرۋدىڭ قاجەتى جوق. قازىر الەۋمەتتىك جەلى پايدا بولعاننان كەيىن قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسى اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جارىققا شىعا باستادى. قانشا دەگەنمەن دەر كەزىندە ەمدەلمەگەن كەسەل ابدەن اسقىنىپ, تامىرىن تەرەڭ جايىپ كەتتى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ قانداي امال قاراستىرۋ قاجەت؟
بۇرىن قىلمىستىق كودەكستەگى كەيبىر باپ جۇمىس ىستەمەگەندىكتەن, اكىمشىلىك كودەكسكە وتكىزىلگەن ەدى. وسى ارقىلى زورلىق-زومبىلىق كورسەتىپ جاتقان ابيۋزەرلەردىڭ ارەكەتىن انىقتاۋ جانە تەرگەۋ وڭايعا ءتۇستى. بىراق اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكستىڭ 73-بابىندا كورسەتىلگەن دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋدىڭ انىقتاماسى قىلمىس جاساعان ادامدى جازالاۋعا ەمەس, قىلمىسىن جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. باپقا سايكەس جابىرلەنۋشىنىڭ باسىن جارىپ, ميىن شايقاپ, جاعىن سىندىرىپ, ءتورت ءتىسىن قاعىپ العان ادامدى 15 تاۋلىككە, ال بۇل ءىس-ارەكەتى قايتالانعان جاعدايدا 25 تاۋلىككە عانا قاماۋعا الىنادى. كونستيتۋتسيادا ەڭ قۇندى دەپ كورسەتىلگەن ادامنىڭ ومىرىنە قاساقانا زيان كەلتىرسە دە زورلىق يەسى تۇرمەگە وتىرمايدى. سوندىقتان ماجىلىستە قاراستىرىلىپ جاتقان زاڭ جوباسىندا وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنى تولتىرىلادى دەپ سەنەمىن.
جاقىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قوعامدىق كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا كودەكستىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەمەي تۇرعان باپتارىنا تالداۋ جاسالدى. بارلىق ادام زاڭگەر نەمەسە قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا قىزمەت ەتپەيدى. سول سەبەپتى وتباسىلىق تۇرمىستىق سالاداعى زاڭنامالاردى تۇسىنە بەرمەيدى. جاڭا ايتىپ وتكەندەي, 2019 جىلى ەلدەگى تۇرمىستىق سالاداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن جازانى قاتاڭداتۋ تۋرالى ۇسىنىس قوعامنىڭ پىكىرىن ەكىگە جارىپ, سوڭى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتتى. بۇگىنگى ايتىپ وتىرعان ماسەلە سول زاڭ جوباسىندا ۇسىنىس رەتىندە قاراستىرىلدى. بىراق بىزدە ماسەلەنىڭ ءمانىن جەتە تۇسىنبەي جالعان, انىقتالماعان اقپاراتتىڭ سوڭىنان ىلەسىپ كەتۋ ءۇردىسى باسىم.
بارىمىزگە بەلگىلى, قازىر الەۋمەتتىك جەلىدە جەكە قىزىعۋشىلىعى بار نەشە ءتۇرلى توپ بار. وكىنىشتىسى, ءبىز وسىعان ءمان بەرۋدەن قالدىق. ءۇش-ءتورت ادام جينالىپ الىپ زاڭدى بىلمەيتىن حالىققا ارامزا مولدا بولدى. قوعام پەتيتسيا ماسەلەسىن ءجىتى تۇسىنە بەرمەيدى. قول قويا بەرەدى. قازىر الەۋمەتتىك جەلىدە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى زاڭعا ەنگىزىلگەن سوڭعى وزگەرىستەرگە بايلانىستى وسىنداي تۇسىنبەۋشىلىك بار. «ۇكىمەت زاڭ قابىلداپ جاتىر. ەرتەڭگى كۇنى بالاڭدى تارتىپ الادى. ءداستۇرىمىزدى قۇرتىپ, جەكە ومىرىمىزگە قول سۇعادى» دەگەندەر حالىقتى زاڭعا قارسى ۇگىتتەۋ ارقىلى دىتتەگەن ماقساتىنا جەتتى. شىن مانىندە, سول ۋاقىتتا زاڭ جوباسىنا قارسى پەتيتسياعا قول قويىپ جاتقانىن تولىققاندى تۇسىنبەي, وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, قورىتىندى شىعارماي ايعايعا اتتان قوسقاندار كوپ بولدى. ءسويتىپ, دەپۋتاتتار مەن قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ, بىلىكتى زاڭگەرلەردىڭ ءسوزىن جوققا شىعارا سالدىق. قازىر ماجىلىستە تالقىلانىپ جاتقان زاڭ جوباسىنا دا قارسى جۇمىس ىستەيتىن «ارامزالاردىڭ» ازعىرۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن قوعام مەن ۇكىمەت تىزە قوسىپ, اۋىزبىرشىلىك تانىتۋعا ءتيىس. سەبەبى قازىرگى جاعدايدا ونلاين پلاتفورما تۋرالى زاڭ قابىلداعاننان كەيىن پەتيتسيالاردىڭ كۇشى بار. بەلگىلى ءبىر سانعا قول قويىلسا, مەملەكەت حالىقتىڭ قارسىلىعىن قاراۋعا مىندەتتى. ال قازىر قوعام ءۇشىن قاجەتتى زاڭ جوباسىنا قارسى پەتيتسيانى قولداپ قول قويىپ جاتقانىن ءوزى تۇسىنبەسە, وندا ءبىزدىڭ بۇل ايعايىمىز دا ەرتەڭگى كۇنى ەشقانداي ناتيجە بەرمەيدى. سوندىقتان ءبىز جالعان اقپاراتتى جەلەۋلەتەتىندەردىڭ ارەكەتىنە ەرتەرەك اقپاراتتىق تويتارىس بەرىپ, قارسى تۇرا الۋىمىز كەرەك. قازىر كەيبىر جۋرناليستەر دە ءاربىر ارەكەتى ارقىلى قوعامدىق ساناعا اسەر ەتىپ وتىرعانىن تۇسىنبەيدى. تىرناق استىنان كىر ىزدەپ, قيسىنسىز ءسوزدى اڭدىپ تۇرادى. قابىلداپ جاتقان زاڭدارعا قاتىستى ەمەس, جاۋاپتى ادامداردىڭ جەكە ومىرىنە قاتىستى سۇراعاندى قۇپ كورەدى. ءسويتىپ, ءسال سوزدەن جاڭىلسا, جەردەن جەتى قويان تاپقانداي قوعامنىڭ نازارىن سول جاققا بۇرادى. ال قوعامنىڭ ءومىرى ءۇشىن قاجەتتى ءارى ماڭىزدى تالقىلانىپ جاتقان زاڭ جوبالارى نازاردان تىس قالىپ جاتادى. مىسالى, ءوز تانىستارىمنىڭ اراسىندا دا كۇنى بويى ورتاق توپتا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ باسقان ءىزى تۋرالى وسەك-اياڭدى تالقىلاپ, بىزگە قاتىسى جوق شەتەلدە بولىپ جاتقان سوعىس ءۇشىن بىرنەشە توپقا ءبولىنىپ, وزدەرىمەن وزدەرى قىرقىسىپ, يتجىعىسقا ءتۇسىپ جاتقاندار بار.
– تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى زاڭعا ەنگىزىلگەن سوڭعى وزگەرىستەرگە دە «جەكە ومىرگە قول سۇعۋشىلىق», ء«ار ادامنىڭ ءوز قۇقىعى» دەگەن دە پىكىرلەر ايتىلدى. ەكىنشىدەن, ەگەر پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى حابارلاما ارقىلى اكىمشىلىك ءىس قوزعاي بەرەتىن بولسا, اشىلماعان قىلمىستىڭ ستاتيستيكاسى كۇرت وسپەي مە؟ الماتى, استانا, شىمكەنت سەكىلدى ۇلكەن قالالاردا تۇرعىندار سانىنا شاققاندا ۋچاسكەلىك پوليتسەي جەتىسپەيدى, تەرگەۋشى از. بۇل جۇكتەمەنى كوبەيتىپ جىبەرمەي مە؟ زاڭعا ەنگىزىلگەن ءبىر وزگەرىستەن بىرنەشە ماسەلە تۋىنداتىپ العان جوقپىز با؟
اقمارال سەرىكباەۆا:
– سۇراق وتە ورىندى. قازىر ءبىز كەيىنگى وزگەرىستەرگە سايكەس, جابىرلەنۋشىنىڭ ارىز-شاعىمىنا قاراماي بىردەن اكىمشىلىك ءىس قوزعايمىز. بۇرىن ءبىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ قولى بايلاۋلى بولسا, قازىر قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ جاسالۋ فاكتىسى بويىنشا بىردەن ءىس قوزعاۋ تەتىگى بار. ال وزگەرىس ەنگىزگەننەن كەيىن تۋىنداعان جۇمىس جۇكتەمەسى, وزگەنىڭ ومىرىنە قول سۇعۋ ماسەلەسى ءبىزدىڭ الدىمىزدان ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ كەزدەستى. ءالى دە بار. الايدا ىشكى ىستەر ورگاندارى قۇقىقتىق ءتارتىپتى ساقتاۋشى ورگان بولعاندىقتان الدىڭعى كەزەكتە ارىزدىڭ شىندىق ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ بارىپ ءىس قوزعايدى. كورشىلەردىڭ ايتۋىن جان-جاقتى سارالاپ, بەينەكامەرالاردىڭ ايعاقتارى بويىنشا ءىس قوزعالادى. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكسىنىڭ 73-بابى «وتباسىلىق تۇرمىستىق قاتىناس سالاسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار» دەپ اتالادى. بۇل دەگەنىڭىز بارلىق تۇرمىستىق جانجالداردى ايتىپ تۇر. ونىڭ ىشىندە قۇقىق بۇزۋشى جابىرلەنۋشىنى جاي عانا سوزبەن بالاعاتتاسا دا اكىمشىلىك ءىس قوزعالادى. ۇرىپ-سوقپاسا دا ءۇيدىڭ ىشىندە ءبىر زاتتىڭ سىنعانى راستالسا, وسى باپ بويىنشا جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلادى. زاڭ كۇشىنە ەنەردىڭ الدىندا قىزمەتكەرلەرگە ارنالعان ارنايى الگوريتم دايىندادىق. قازىر كەز كەلگەن حابارلاما, ونىڭ ىشىندە باق پەن الەۋمەتتىك جەلىدەگى اقپارات ءۇشىن دە ءىس قوزعاي الامىز. اقپارات كەلىپ تۇسكەن كەزدەن باستاپ پوليتسيا قىزمەتكەرى الدىن الا دايىندالعان الگوريتمگە سايكەس ارەكەت ەتەدى.
تىركەلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ 95 پايىزى جابىرلەنۋشىلەردىڭ قوڭىراۋى بولسا, 5 پايىزى عانا جەلىدەگى اقپاراتتار مەن كۋاگەرلەردىڭ ايتۋى بويىنشا تۇسكەن حابارلاما. پوليتسيا وقيعا ورنىنا كەلگەننەن كەيىن كوپ جاعدايدا جابىرلەنۋشى ارىز جازۋدان باس تارتادى. كورشىلەردىڭ ءوتىنىشى بويىنشا بارعاندا ەرلى-زايىپتىلار ءوز اراسىنداعى جانجالدى جاسىرىپ قالۋعا تىرىسادى. بىراق وتباسىندا بولعان ۇرىس-كەرىستى ادامنىڭ بەت-الپەتى مەن ۇيدەگى كورىنىس كورسەتىپ تۇرادى. ويتكەنى پوليتسيا قىزمەتكەرى ادام پسيحولوگياسىن جاقسى بىلەدى. مۇنىمەن قوسا تسيفرلىق تەحنولوگيا قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا دا ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ تۇر. مىسالى, قازىر ۋچاسكەلىك پوليتسەيلەر مەن پاترۋلدىك پوليتسيا ينسپەكتورلارى 90 پايىزى بەينەتىركەۋىشپەن قامتاماسىز ەتىلگەن. وسى قۇرىلعى ارقىلى وقيعا ورنىنداعى جاعدايدى نەمەسە جابىرلەنۋشىنىڭ ايتقان ءسوزى دالەلدەمە رەتىندە الىنادى. جابىرلەنۋشى ارىز جازعىسى كەلمەيتىنىن ايتقانىمەن, سول ۋاقىتتا اگرەسسور اشۋ-ىزاسىن كورسەتىپ تۇرادى. كورشىلەردىڭ قوڭىراۋى بويىنشا جاعدايدى جابىرلەنۋشى تەرىسكە شىعارسا دا, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ەكەۋىنەن بولەك, ۇيدەگى 15 جاستان اسقانداردىڭ بارىنەن تۇسىنىكتەمە الىنادى. ءارى قاراي وسى ايتىلعاندار مەن بەينەتىركەگىشتەگى دالەلدەمەلەردى سوت ءوزى كورىپ, شەشىم شىعارادى. مەنىڭشە, جاڭا عانا جانجال بولعان ۇيدەگى جاعدايدى, ءارتىس بولماسا, ەشتەڭە بولماعانداي, جۋىپ-شايۋ ەشكىمنىڭ قولىنان كەلمەيدى. ال ەگەر كۋالەردىڭ بەرگەن حابارلاماسى بويىنشا ەشقانداي دالەل تابىلماسا, ول ادامنىڭ ءوزىن جالعان اقپارات بەرۋ فاكتىسى بويىنشا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتامىز. بيىل 4 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وسىنداي 218 ءىس تىركەلدى. جالعان اقپارات بەرگەندەرگە قاتىستى ءىس تە ءبىزدىڭ جەكە ەسەبىمىزگە الىنادى. قاراپ وتىرساڭىزدار, بۇرىن 60 پايىزدان استام ءىس بويىنشا جابىرلەنۋشىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋدا قولىمىز بايلاۋلى بولدى. ءبارىن كورىپ وتىرساق تا ەشقانداي شارا قولدانا الماي كەلسەك, قازىر قۇقىق بۇزۋشىلاردىڭ 98 پايىزىنا ءىس قوزعاپ جاتىرمىز. سونداي-اق ازاماتتىق نەكەگە بايلانىستى داۋلار دا وتباسىلىق قارىم-قاتىناستاعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار بولىپ تىركەلىپ كەتەدى. سوندىقتان ءبىز بەتالدى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتپايمىز. ولاردىڭ ازاماتتىق جانە وتباسىلىق جەكە ومىرىنە قول سالۋعا قۇقىمىز جوق. ءدال وسى سەبەپتەن ارىزسىز ءىس قوزعاۋدى جۇزەگە اسىرا الماي كەلدىك. ايتپەگەندە بىرقاتار دەپۋتات پەن ىشكى ىستەر ورگاندارى بۇل وزگەرىستى باقانداي ون جىل ۇسىنعان. ويتكەنى ءبىز تىركەلگەن ىستەردىڭ 60 پايىزدان استامىنا ەشقانداي شارا قولدانىلماي, جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە قالعاندىقتان ءىس قايتالانىپ, سوڭىندا ادام ولىمىمەن اياقتالعان قايعىلى وقيعاعا الىپ كەلگەنىن كوردىك. ءبىز وسىنداي ستاتيستيكاعا جان-جاقتى تالداۋ جاساعاننان كەيىن ءتيىستى زاڭدى قابىلدادىق.
بىلتىر پرەزيدەنتتىڭ تۇرمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاعى زاڭنامانى قاتايتۋ تۋرالى تاپسىرماسىنان كەيىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتقىزۋداعى تاجىريبەنىڭ تيىمسىزدىگىن دالەلدەپ, اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ ارقىلى قىلمىستى ازايتۋدى ۇسىندىق. كورىپ وتىرعانداي, جەكە ومىرگە قول سۇعا وتىرىپ, قىلمىستى ازايتۋعا مۇمكىندىك بار.
قوعام تاراپىنان ايتىلىپ جۇرگەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى قىلمىستىق ءىس بويىنشا جاۋاپكەرشىلىككە تارتقىزۋدى قولدايمىز. تەك بۇرىنعىداي جەكە ايىپتاۋ ىسىنە جاتاتىن ەمەس, جاريالىق ىسكە جاتاتىن ءىس بولسا عانا. جەكە ايىپتاۋدا جابىرلەنۋشىلەر وزدەرى سوتقا ارىز جازادى. ال اۋىر نەمەسە ورتاشا اۋىرلىقتاعى ىستەردىڭ بارلىعىن تەرگەۋشىلەر سوڭىنا دەيىن دالەلدەپ, پروكۋراتۋراعا جىبەرەدى. ولار زاڭدىلىعىن تەكسەرىپ سوتقا جولدايدى. بۇل جەردە ىشكى ىستەر ورگاندارى جەكە ايىپتاۋ ءىسى بويىنشا ارىز قابىلدامايدى.
– كۋالەردىڭ وزىنە جالعان اقپارات بەرگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرۋ قانشالىقتى دۇرىس؟ سەبەبى بۇل بىرەۋدىڭ ماسەلەسىنە باس اۋىرتپايتىن بۇگىنگى قوعامدا قىلمىستىڭ ارتۋىنا اكەلمەي مە؟
– قوعامدا ءارتۇرلى پيعىلداعى ادامدار بار. مىسالى, كەيبىر ادامدار كورشىسىنە قاستىق قىلعىسى كەلەدى. ەندى بىرەۋلەر ءازىل رەتىندە جالعان حابارلاما بەرەدى. ءبىزدىڭ تاجىريبەمىزدە قايىن جۇرتىمەن اراداعى باس ارازدىق ءۇشىن نەمەسە ماس كۇيىندە قوڭىراۋ شالعاندار بولدى. كورشى ءۇيدىڭ بالالارى تۇندە جىلاپ نەمەسە شۋلاپ جۇرسە دە «ۇرىپ-سوعىپ جاتىر» دەپ حابارلايدى. دەگەنمەن سىزدەر ايتىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ دە جانى بار. مىسالى, بيىل جاز ايىندا عانا الماتى قالاسىندا ءبىر قىزدى وگەي اناسى, ءبىر ۇل بالانى وگەي اكەسى ۇرىپ ءولتىردى. وسى وقيعاعا قاتىستى كورشىلەرى بۇل وتباسىندا بۇرىن دا ۇرىپ-سوعۋ بولعانىن ايتقان. ەگەر كورشىلەرى الدىن الا حابارلاسا, وسىنداي ورنى تولماس قايعىلى وقيعانىڭ الدىن الۋعا بولاتىن ەدى. ءبۇلدىرشىننىڭ ءولىمى بويىنشا ءبىر رەت كورشىلەردەن قوڭىراۋ تۇسكەن. يۋۆەنالدى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تەكسەرگەندە وگەي شەشەسى بالانىڭ دەنەسىنە تونالدى كرەم جاعىپ, جارانى جاسىرعان. پوليتسيا قىزمەتكەرى ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەي قاراماي, اسىراپ الۋ ورگانىنا حابار بەرمەي, ماتەريالدى جاۋىپ تاستاعان. سول ءۇشىن قىزمەتكەردىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق كودەكستىڭ 370-بابىمەن قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, ءتيىستى جازاعا تارتىلدى.
– ءسىزدىڭ جاۋابىڭىزدان شىعىپ وتىر, جەكە ايىپتاۋ ىسىندە ارىز قابىلدانبايدى. وسىنىڭ ءوزى جاريالى ىستەردىڭ سالدارىمەن عانا كۇرەسۋ بولىپ تۇر. سەبەبىمەن كۇرەسۋگە كىم باس اۋىرتۋى كەرەك؟
– راسىندا دا قىلمىستىڭ سالدارىمەن ەمەس, سەبەبىمەن كۇرەسۋىمىز كەرەك. بۇل تۋرالى ايتىپ كەلە جاتقانىمىزعا 25 جىل بولدى. قازىرگى جاعدايدا بارىنە پوليتسيا عانا جاۋاپتى سەكىلدى كورىنەدى. شىن مانىندە, تۇرمىستىق قۇقىق بۇزۋشى جانە جابىرلەنۋشىمەن جۇمىس ىستەيتىن جالعىز الەۋمەتتىك ينستيتۋت – پوليتسيا. ال 2019 جىلى قابىلدانعان «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروفيلاكتيكاسى» تۋرالى زاڭىندا «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ سۋبەكتىلەرى رەتىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جانە وسى ەلدىڭ بارلىق ازاماتتارى» دەلىنگەن. ال بىزدە قازىر قۇقىق بۇزۋشىلىق بولا قالسا قۇقىق قورعاۋ ورگانىن عانا جاۋاپتى ەتىپ كورسەتەدى. نەگىزىندە ەلدەگى كەز كەلگەن ازامات وسى پروفيلاكتيكالىق جۇمىستىڭ سۋبەكتىسى ەكەنىن بىلمەيدى. جاۋاپكەرشىلىكتى وزدەرىنەن ىزدەگەننەن گورى كىنالىنى ىزدەۋمەن باسىن قاتىرادى. ال ءبىز قىلمىستىڭ الدىن الىپ, سەبەبىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن قوعام بولىپ بىرگە كۇرەسكەندە عانا بەلگىلى ءبىر جەتىستىككە جەتە الامىز. تەك جازالاۋ تاسىلدەرى ارقىلى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس.
بىراق جازالانعاننان كەيىن قىلمىسىن قايتالاماۋعا تىرىساتىن فاكتىلەرگە دە تالداۋ جاساپ كوردىك. قوعام بولىپ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى قاتايتۋ كەرەك دەپ جاتىرمىز. مىسالى, ەكس-مينيستر بيشىمباەۆتىڭ وقيعاسىندا تەك تانىمال ادام بولعاننان كەيىن عانا رەزونانس تۋىپ جاتىر. ال ونداي وقيعالار وڭىرلەردە ايىنا 3-4 رەت قايتالانادى. وكىنىشكە قاراي, قازىر قوعامدا وسىنداي رەزونانس بولا قالسا, بارلىق باق پەن بلوگەرلەر ءارى كەتسە ءبىر اي شۋلايدى. سوڭىندا ونداي ىستەرمەن ءارى قاراي اينالىسۋ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وزىندە عانا قالادى. جاڭاعىداي كەزدە عانا جۋرناليستەر بىزدەردى وزدەرىنىڭ توك-شوۋلارىنا شاقىرىپ, بىرىنەن كەيىن ءبىرى سۇحبات الىپ ۋاقىتشا دۇربەلەڭ تۋعىزىپ, رەيتينگتەرىن كوتەرۋگە پايدالانادى. كەيدە تۋىستارىم سالاما قاتىستى سىلتەمەلەردى جىبەرىپ, «راس پا؟» دەپ سۇرايتىنى بار. جاقىندا سونداي ءبىر بەينەجازبانى كورىپ قالدىم. «قازاقستاندا ءبىر جىلدا 400 ايەل, سوندا كۇنىنە ءبىر ايەل كۇيەۋىنىڭ قولىنان قازا تاۋىپ جاتىر. ءبىز نە ىستەپ وتىرمىز؟» دەپ ءبىر بلوگەر ءبوسىپ جاتىر. بيشىمباەۆ تۋرالى سۇحبات الا بەرگەنشە, وسى اقپاراتتىڭ راستىعىن نەگە ەشكىم سۇرامايدى؟
بۇل 400 دەگەن سان قايدان شىقتى؟ 2018-2019 جىلدارى بۇۇ الەمدىك ساراپتاما جاساعان. سول جەردە «قازاقستاندا كەيىنگى 5 جىلدا 400 تۇرمىستىق قاتىناستار سالاسىندا كىسى ءولتىرۋ دەرەگى تىركەلگەن» دەگەن مالىمدەمە بولعان. ال وتباسىلىق قارىم-قاتىناس سالاسىنا تەك ەرلى-زايىپتىلار كىرمەيدى. وعان بولەلەر مەن جيەندەر, بۇرىن اجىراسىپ كەتكەندەر, ءتىپتى جالدامالى پاتەردە بىرگە تۇراتىندار كىرەدى. وسىنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ستاتيستيكانى كوتەرىپ وتىر.
بيىلعى ون ايدا تىركەلگەن 85 قىلمىسقا تالداۋ جاسادىق. بولەلەر, جيەندەر, اكەلەرى بىرگە تۋعان اعايىندى جىگىتتەر, اكەسى مەن بالاسى اراسىندا بولعان قايعىلى وقيعا كوپ. ستاتيستيكاداعى 38-ءى ايەلدەرگە قاتىستى جاسالعان قىلمىستىڭ سەگىزى – كىسى ولتىرۋگە وقتالۋ فاكتىسى. وقتالۋ دا بىزدە كىسى ءولتىرۋ بولىپ تىركەلىپ كەتەدى. جابىرلەنۋشى 38 ايەلدىڭ بارلىعى بىردەي كۇيەۋىنىڭ قولىنان قازا تاپپاعان. اپالى-ءسىڭلىلى, شەشەسى قىزىن, قىزى شەشەسىن ولتىرگەندەر دە بار. ونىڭ بارلىعى الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق, پسيحولوگيالىق اۋىتقۋشىلىق نەمەسە ىشىمدىكتەن تۋىندايدى. ءاربىر قىلمىستىڭ تۇبىنە ۇڭىلسەڭىز, وتباسىنداعى تاربيەنىڭ جوقتىعىن كورۋگە بولادى. سول ءۇشىن جاڭاعىداي رەزونانستى وقيعالاردى جەلەۋ ەتىپ, ەلدەگى ەركەكتەردىڭ بارلىعى ايەلىن ءولتىرىپ جاتقان سەكىلدى كورسەتۋ دۇرىس ەمەس. بالەن جىل بۇرىن ايتقان 400 دەگەن ساندى تونىن اينالدىرىپ, ينتەرنەتتەن كوشىرىپ, جۇرتقا دابىرايتىپ كورسەتۋ – رۋحاني قۇندىلىقتىڭ تومەندەۋى. بىلتىر تۇرمىستىق سالادا – 102, الدىڭعى جىلى 115 قىلمىس بولعان. ونىڭ 30 پايىزىندا جابىرلەنۋشى ايەل بولسا, بارلىعى بىردەي كۇيەۋلەرىنىڭ قولىنان قازا تاپپاعان. بىراق كىسى ولتىرگەننەن كەيىن ءبىر ادام بولسا دا ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قاسىرەت. سوندىقتان ستاتيستيكانىڭ تومەندەگەنىن جەتىستىك دەپ ايتۋعا بولمايدى. سەبەبىمەن كۇرەسپەي, جەڭىل جاراقات كەلتىرگەنى ءۇشىن ون جىلعا جابۋ قىلمىسكەرلەردىڭ سانىن ازايتا المايدى.
– قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 40-تان استام داعدارىس ورتالىعى بار ەكەن. بىراق كوز كورىپ جۇرگەن ءبىر ماسەلە بار. وسىنداي ورتالىقتارعا تۇسكەن ايەلدەردىڭ دەنى ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن ارىزىن قايتارىپ الىپ, تيران كۇيەۋىنە قايتا بارۋعا ءماجبۇر. مۇنداي كەزدەرى داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ ماماندارى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق كورگەن ايەلمەن, بالالارمەن قاي باعىتتا جۇمىس ىستەۋى قاجەت؟
ءلاززات سۇلەيمەن:
ەلىمىزدە 46 داعدارىس ورتالىعى بار. ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, ۇرىپ-سوققان كۇيەۋى ۇيىندە قالادى, 4-5 بالاسىن قۇشاقتاعان كەلىنشەكتەر وسىنداي مەكەمەلەرگە كومەككە جۇگىنەدى. ال كۇيەۋىنە ارىز جازسا, ول – جۇمىسسىز. ايىپپۇل تولەي المايدى. ونى تاعى دا ايەل تولەيدى. وسى ماسەلەنى شەشۋ كەرەك. زورلىق-زومبىلىق تەك تۇرمىستىق ەمەس, ونىڭ پسيحولوگيالىق, ەكونوميكالىق سيپاتى دا بار. سوندىقتان زاڭنامالىق تۇرعىدان شەشىم قاجەت. وبلىس ورتالىقتارىندا, قالالاردا داعدارىس مەكەمەلەرى ورنالاسقان. بۇل جەرلەردەن ەركەكتەردى دە كوردىم. ال اۋدانداردا, ەلدى مەكەندەردە جوق.
مىنا ءبىر ماسەلە دە كوڭىل اۋدارتادى: داعدارىس ورتالىقتارىنا كەلگەن ايەلدەرمەن جۇرگىزىلگەن ساۋالناما كورسەتكەندەي, ورتالىقتان شىققاننان كەيىن كۇيەۋلەرىنە قايتادان بارعاندار بار. ولار ەكونوميكالىق تۇرعىدان تاۋەلدى بولعاندىقتان وسىنداي تىرلىككە ءماجبۇر ەكەنىن ايتادى.
مەن 2019 جىلى وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە باستاماشىلاردىڭ ءبىرى بولدىم. سول زاڭناماعا قوعام قارسى شىقتى, بىرقاتار پەتيتسيا جاسالدى. وندا ءبىزدى ۇلتتىق داستۇرىمىزگە قارسى شىعىپ جاتىر دەپ ايىپتادى. ءبارىمىزدىڭ سۋرەتتەرىمىزدى الەۋمەتتىك جەلىگە جاريالاپ, قۇددى ءبىر حالىق جاۋى رەتىندە كورسەتتى. سونىمەن جۇمىس توقتادى, ويتكەنى كوپكە قارسى شىعا الماي قالدىق. ال نەگىزى سول كەزدە قازىرگى حالىق ايتىپ, جازىپ جاتقان ۇسىنىستاردى العا تارتقان ەدىك. بۇل ەكىنشى جاعىنان, الەۋمەتتىك جەلىنىڭ جەتەگىندە كەتپەۋىمىز كەرەك ەكەنىنىڭ كورىنىسى. قازىر وتباسى ورتالىعىن قۇرۋ, ونى قارجىلاندىرۋ, وتباسىنا جان-جاقتى كومەك كورسەتۋ مەملەكەتتىڭ دە تالابى بولىپ وتىر. «ايداعانى بەس ەشكى, ىسقىرعانى – جەر جارار» دەگەن ماتەلدىڭ كەيپىن كيمەۋ ءۇشىن جۇمىلا جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك. جەرگىلىكتى كەز كەلگەن مەكەمە بولسىن, ءار ادام بولسىن بۇل ىستە جاۋاپتى بولسا, شەشىمى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن.
– سوندا بىزدەگى داعدارىس ورتالىقتارى داعدارىستاعى ايەلدەرگە كومەك قولىن ۇسىنا المايتىن بولىپ تۇرعانى ما؟
ايگۇل شامشاتوۆا:
– ءبىزدىڭ داعدارىس ورتالىعىنىڭ اشىلعانىنا ون جىل بولدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن 2 305 قىزمەت الۋشى قابىلداندى. ونىڭ ىشىندە 749 ايەل مەن 1 556 بالاعا الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتىلدى. ورتالىققا كەلگەن ايەلدەردىڭ 50 پايىزى وتباسى قۇرعان كۇننەن باستاپ 10 جىلدان 20 جىل ارالىعىندا وتباسىندا زورلىق-زومبىلىق كورىپ كەلگەن. ورتالىققا جىلىنا 300-گە جۋىق ايەل كەلىپ تۇسەدى. بيىلدىڭ وزىندە ورتالىققا 181 قىزمەت الۋشى قابىلداندى. ونىڭ 51-ءى ايەل, 130-ى بالا. وسى اپتادا عانا ەكى ايەل ءتۇستى. اقتوبە وبلىسىنان كەلگەن ءبىر كەلىنشەكتىڭ ءتورت بالاسى بار, ءوزىنىڭ اياعى اۋىر. ول ايەلمەن قازىر ماماندارىمىز بارىنشا جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءوزىم دە سويلەستىم. ون جەتى جاسىندا تۇرمىسقا شىققان ەكەن. تۇرمىسقا شىققان كۇننەن باستاپ كۇيەۋى وقۋىن جالعاستىرۋعا جىبەرمەگەن. جىگىتتىڭ اۋلەتىنىڭ ماتەريالدىق جاعدايى جاقسى بولعاندىقتان «وقىما» دەگەن ءسوزىن دۇرىس قابىلداعان. بوساعانى اتتاعان ساتتەن باستاپ ءار ءىسى ءۇشىن ەسەپ بەرىپ, باسقان قادامىن ەسكەرتۋمەن عانا باساتىن ايەل تيران كۇيەۋىمەن ءبىر شاڭىراق استىندا ون جىل ءومىر سۇرگەن.
الايدا ءبىزدىڭ ورتالىقتا جابىرلەنۋشىلەر ءبىر ايدان التى ايعا دەيىن عانا تۇرا الادى. ءبىز تەك ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتەمىز. كوپ ايەلدىڭ وسى مەرزىم بىتكەننەن كەيىن «قايدا بارام؟» دەگەن ۋايىممەن جۇرەتىنى راس. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ءۇش كەلىنشەك ورتالىقتان كەيىن وتباسىنا باردى. وتباسىنا بارىپ ەكىنشى قايتارا ورتالىققا كەلگەندەر بار. مىسالى, جاقىندا الماتىدان كەلگەن ءبىر كەلىنشەكتى قابىلدادىق. بەس بالاسى بار. بەسىنشى بالاسى ءۇش ايلىق. كۇيەۋى جىلدار بويى پسيحولوگيالىق قىسىم كورسەتكەن. «كەرەك ەمەسسىڭ, قوعامدا ورنىڭ جوق, سەنى ەشكىم ادام دەمەيدى, اكە-شەشەڭ جوق, كىمگە كەرەكسىڭ؟» دەگەن سەكىلدى رۋحاني قىسىمدا ون سەگىز جىل ءومىر سۇرگەن. سول ءۇشىن بۇل ماسەلەنىڭ سالدارىمەن ەمەس, سەبەبىمەن كۇرەسۋ كەرەك. اگرەسسور كۇيەۋلەرىنە قايتا بارىپ, ءارتۇرلى جاعدايدا زورلىق-زومبىلىق قايتالانادى. پسيحولوگتەرمەن تالداۋ جاساعاندا جابىرلەنۋشىلەردىڭ كوبى جىلدار بويى پسيحولوگيالىق زورلىق-زومبىلىقتان باسىلىپ قالعان. بىزدەگى ايەلدەردىڭ بارلىعى ءوزىنىڭ «مەنىن» جوعالتقاندار. ءبىز ولاردى پسيحولوگيالىق تۇرعىدا قالىپقا كەلتىرگەنمەن, باسار تاۋى, باراتىن جەرى قالماعان سوڭ جابىرلەۋشى جولداسىنىڭ قاسىنا بارادى. سوندىقتان سالاداعى جۇمىس اگرەسسورلاردى تاربيەلەپ, وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ايتۋدان باستالۋ قاجەت. قازىرگى قوعام تانىمال تۇلعالارعا قارايدى, جاستار بلوگەرلەرگە قاراپ بوي تۇزەيتىن بولدى. ولار دا حايپ ەمەس, قوعامعا پايدالى ىسپەن شۇعىلدانىپ, قۇندىلىقتاردى بويعا سىڭىرۋگە ۇلەس قوسسا دەيمىن.
جاننا اسانوۆا:
– بۇل – وتە تەرەڭ تاقىرىپ. قوعامداعى كەز كەلگەن ماسەلە تاربيەگە كەلىپ تىرەلەدى. بۇگىنگى بالا ەرتەڭگى ءبىر ءۇيدىڭ وتاعاسى, وتاناسى. جاستاردىڭ قالاۋى نە بولسا, سول ارقىلى قوعامنىڭ ساناسىن دۇرىس باعىتقا بۇرۋعا جۇمىس ىستەۋگە بولادى. مەنىڭشە, جاستارمەن جۇمىستى ۇيلەنبەي تۇرىپ قولعا الۋعا ءتيىسپىز. وتباسى بولۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ساناسىنا ءسىڭىرۋ كەرەك. وڭتۇستىك وڭىرلەردە ۇيلەنۋ ءۇشىن ۇيلەنەتىندەر كوپ. قىزدار وڭ بوساعادا وتىرىپ قالماۋ ءۇشىن تويعا دەيىن ەر ادامنىڭ كوزقاراسىن ەلەمەي, كوزى سوقىر قالىپتا تۇرمىس قۇرادى. «ۇيدە وتىرسىن, بالا تۋىپ, ءۇي تىرلىگىنە شىعىسسىن» دەپ, ايەلدى اكە-شەشەسىنە قۇل رەتىندە الاتىن ەركەكتەر دە بار. سۇيمەي الادى دا, كوشەدەن قىزىق ىزدەپ, سوڭىندا شاڭىراعىنداعى ادامنان سۇلۋلىق تاپپاي تاياقتىڭ كوكەسىن كورسەتەدى. جازىعى جوق ايەلىن ءوز ومىرىندە جولى بولماعان كەز كەلگەن نارسە ءۇشىن تاياق جەگىزەدى. بۇل وتىرىك ەمەس. ال ايەل «بالا تۋىپ بەرسەم, وزگەرەدى» دەگەن الدامشى تۇسىنىكپەن جۇرەدى. سوڭىندا ءوزىن تاستاتىپ جىبەرەدى. ال سۇيمەگەن ادامدى قانشا تىراشتانساڭ دا تاربيەلەي المايسىڭ. ءسويتىپ, بەس بالاسىن سۇيرەپ داعدارىس ورتالىعىنان ءبىر-اق شىعادى. تۇركىستاندا داعدارىس ورتالىقتارىنا اگرەسسوردىڭ ءوزى ء«وزىمدى ۇستاي المايمىن, ماعان كومەكتەسىڭدەرشى» دەپ پسيحولوگ ىزدەپ كەلەدى ەكەن. دەمەك, قوعامدا وزگەرىس بار. وسى جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرگەنىمىز ءجون. داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ, ارنايى باعدارلاما ازىرلەۋ كەرەك.
اقمارال سەرىكباەۆا:
– ون ءبىر جىل بويى ايەلدەردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ بولىمشەسىندە ىستەدىم. ءبىر جولى ايەلىنە ءزابىر كورسەتكەن ءبىر ەركەكتى ۇيىنە ازاماتتىق كيىممەن ىزدەپ باردىم. ازاماتتىق كيىممەن بارساڭ اشىلىپ سويلەسەدى. پسيحولوگ رەتىندە ونىڭ رۋحاني ءالسىز تۇسىن زەرتتەۋگە تىرىستىم. ءسويتىپ, الگى ادامنىڭ رۋحاني كەمشىلىگىن ءتۇسىنىپ, ونى مولداعا بىرگە بارىپ كەلۋگە ۇگىتتەدىم. الگى ەركەك كەلەسى كۇنى مولداعا ءوزى سۇرانىپ بارعىسى كەلەتىنىن ايتتى. ءدىني ۇستانىمى باسقا ادامداردى اقساقالدار كەڭەسىنە اپاراتىنبىز. سوندىقتان داعدارىس ورتالىعىنا ايەلدەردى سۇيرەي بەرمەي, اگرەسسورلاردىڭ رۋحاني تۇرعىدا تازارۋىنا مۇمكىندىك بەرگەنىمىز دە ءجون. ويتكەنى وتباسىنداعى كيكىلجىڭ – بالا كەزدەگى تاربيە مەن جۇگەنسىزدىكتىڭ جاۋابى. وتباسىنداعى اكەسىنىڭ تەرىس ارەكەتىن كورگەن ەر بالا وسكەندە تيرانعا اينالادى, ال اناسىنىڭ جابىرلەنۋشى مودەلىن وسكەندە قىزى بويىنا سىڭىرەدى.
بەكزات ەرمەكباەۆا:
– ءبىزدىڭ مەكەمە بيىل مەملەكەتتىك تاپسىرىس شەڭبەرىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» ۇلتتىق بايانداما دايىندادى. باياندامانى دايىنداۋ بارىسىندا ققدي قازاقستاننىڭ 20 وڭىرىندە, قالا جانە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە 3 مىڭ ادامنان جاپپاي ساۋالناما, 10 ساراپشىدان سۇحبات جانە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنان 40 تەرەڭدەتىلگەن سۇحبات الىندى. ونىڭ ناتيجەلەرى بايانداما دايىنداۋدا تولىعىمەن قولدانىلدى. رەسپوندەنتتەردى ىرىكتەۋ ءادىسى كۆوتاعا (جىنىسى, جاسى) سايكەس جۇزەگە اسىرىلدى. قاتىسۋشىلاردى ىرىكتەۋ 2023 جىلدىڭ باسىنداعى جاعداي بويىنشا ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى دەرەكتەرى نەگىزىندە مىناداي پارامەترلەر بويىنشا ەسەپتەلدى: وڭىر/رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا, رەسپوندەنتتەردىڭ جىنىسى, جاسى, ەلدى مەكەننىڭ ءتۇرى (قالا/اۋىل).
ءىىم دەرەكتەرى بويىنشا 2018-2022 جىلدار ارالىعىندا پوليتسيا وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى 765 327 ءوتىنىشتى تىركەگەن. بۇل رەتتە 2018-2022 جىلدار كەزەڭىندە وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرى بويىنشا پوليتسياعا وتىنىشتەردىڭ تومەندەۋى بايقالادى.
Qamqor.gov.kz پورتالىنداعى قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ دەرەكتەرى بويىنشا وتباسىلىق-تۇرمىستىق ماسەلەدە ەلىمىزدە جىلىنا ورتا ەسەپپەن مىڭنان اسا قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلەدى.
2012 جىلدان 2022 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدەگى ديناميكادا وتباسىلىق-تۇرمىستىق سالادا تىركەلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ, 2018 جىلدان باستاپ باياۋ تۇردە وسكەنىن (+106,1%) 2020 جىلى سالىستىرمالى تۇردە شارىقتاۋ شەگىنە جەتكەنىن بايقاۋعا بولادى. قوعامدىق قاۋىپتىڭ سيپاتى مەن دارەجەسى بويىنشا وتباسىلىق-تۇرمىستىق سالاداعى قىلمىستار اراسىندا اۋىر قىلمىستار – 2 170 جانە ونشا اۋىر ەمەس قىلمىستار 2 137 ءجيى جاسالادى.
باياندامادا وتباسىلىق-تۇرمىستىق سالاداعى قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ قۇرىلىمىن تالداۋ ءۇشىن قىلمىستىق كودەكستىڭ 25-بابى ەسكەرىلدى, مۇندا قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ 85,2 پايىزىن ادام ءولتىرۋ (12,5%), دەنساۋلىققا اۋىر زيان كەلتىرۋ (38,2%), دەنساۋلىققا اۋىرلىعى ورتاشا زيان كەلتىرۋ (34,5) الادى. سونىمەن قاتار كەيىنگى بەس جىلدا ادام ءولتىرۋ سانىنىڭ تومەندەۋ ءۇردىسىن بايقاۋعا بولادى, ال دەنساۋلىققا اۋىر جانە اۋىرلىعى ورتاشا زيان كەلتىرۋ فاكتىلەرى سالىستىرمالى تۇردە وزگەرىسسىز قالعان.
2018-2022 جىلدارى جانە 2023 جىلعى 7 ايدا وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق گەوگرافياسىن تالداۋ ناتيجەسىندە وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق بويىنشا كوشباسشى ايماقتىڭ ۇشتىگىنە شقو (381), قاراعاندى (300) جانە الماتى (298) وبلىستارى كىرگەن. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار اراسىندا وتباسىلىق-تۇرمىستىق سالادا استانا (164), ودان كەيىن الماتى (108) جانە شىمكەنت قالالارىندا (81) ەڭ كوپ قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلگەن.
– جاپپاي ساۋالناماعا قاتىسۋشىلارعا ء«سىزدىڭ ويىڭىزشا, وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى قانداي؟» دەگەن سۇراق قويىلعان. بۇل سۇراققا بەرىلگەن جاۋاپتاردى قالاي ساراپتادىڭىزدار؟
– ۇقساس جاۋاپتاردى تاڭدادى. تاڭدالعان نۇسقاعا سايكەس ولاردى توپتاستىرىپ بەردىك. ماسەلەن, الەۋمەتتىك-مادەني اسپەكتىلەر (بوس ۋاقىت): «زياندى ادەتتەر (ماسكۇنەمدىك, ناشاقورلىق, قۇمار ويىندار)» – 55,3%, «جابىرلەنۋشى/اگرەسسور وسكەن وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق كورىنىستەرى» – 25%, «ستەرەوتيپتىك كوزقاراستار مەن سەنىمدەر («سۇيەدى, سوندىقتان ۇرادى»)» – 17,35%, ء«بىلىم جانە مادەنيەتتىڭ تومەن دەڭگەيى» – 14,8%; «وتباسىن دۇرىس جوسپارلاماۋ» – 7%; قارجىلاي پروبلەمالار: «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سيپاتتاعى پروبلەمالار» – 47,6%, «تۇراقتى تابىس كوزىنىڭ جوقتىعى (اگرەسسوردا)» – 29,2%, «بەرەشەك, نەسيە, قارىزدىڭ كوپتىگى» – 24,8%, «جۇبايىنا (زايىبىنا) ماتەريالدىق, قارجىلىق تاۋەلدىلىك» – 12,4%; وتباسىنداعى داستۇرلەر مەن قۇندىلىقتار: «تۋىستارىنىڭ وتباسى ومىرىنە ارالاسۋى» – 10,4%, «وتباسى ينستيتۋتى بەدەلىنىڭ بولماۋى» – 3,8%. سونداي-اق كەمسىتۋشىلىك تىيىمدار مەن شەكتەۋلەر, مىنەز-ق ۇلىقتىڭ بەلگىلى ءبىر تۇرىنە ماجبۇرلەۋ, رەپرودۋكتيۆتى سالاداعى باقىلاۋ بولۋى مۇمكىن. ال سىرتقى فاكتورلار: «قوعامداعى اگرەسسيانىڭ جوعارى دەڭگەيى» – 10,4%; الدىن الۋ جانە قۇقىق قورعاۋ قىزمەتى تەتىگىندەگى ولقىلىقتارعا بايلانىستى پروبلەمالار: «وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتىڭ بولماۋى» – 13,4%, «وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى الدىن الۋ شارالارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى» – 6,1%, «رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيە باعدارلامالارىنىڭ جەتكىلىكسىز ىسكە اسىرىلۋى» – 4,5%; دەنساۋلىق جاعدايى: «پسيحولوگيالىق اۋىتقۋلار/بۇزىلۋلار» 18,6%, ت.ب.
بايانداما بويىنشا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن جانە سالدارىن ەسكەرە وتىرىپ, ناشاقورلىقتىڭ (الكوگوليزم, ناشاقورلىق, ت.ب.) الدىن الۋ جانە ەمدەۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ; حالىقتى الەۋمەتتiك قولداۋ ساياساتىن جەتiلدiرۋ: جۇمىسپەن قامتۋ, تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ, حالىقتىڭ جالاقىسىن ارتتىرۋ, اۋىلدار مەن قالالاردىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ; وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىنىڭ, وتباسى پسيحولوگتەرىنىڭ جۇمىسىن جانە ولاردىڭ تۇرمىستىق اگرەسسورلارعا جانە اسىرەسە زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنا ارنالعان تۇراقتى ترەنينگتەرى مەن سەمينارلارىن ناسيحاتتاۋ; گەندەرلىك ءبىلىم مەن قۇندىلىقتاردى, جەكە قاۋىپسىزدىك نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان وقىتۋ باعدارلامالارىن ەنگىزۋ; حالىق اراسىندا اسىرەسە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سالاسىنداعى قىلمىستار جوعارى دەڭگەيدە تىركەلگەن وڭىرلەردە داعدارىس ورتالىقتارى, اگرەسسورلاردان قورعاۋ شارالارى تۋرالى اقپاراتتى تاراتۋ ۇسىنىلدى.
داعدارىس ورتالىقتارىنا ايەلدەردى عانا ەمەس, ەر-ازاماتتاردى دا اپارۋىمىز قاجەت. ولارعا پسيحولوگتەردىڭ كومەگى وتە قاجەت. نە ءۇشىن ايەلىنە قول كوتەرەدى؟ نەلىكتەن سونداي جاعدايعا بارادى؟ ەر-ازاماتتىڭ پسيحولوگياسى نەگە بۇزىلادى؟ نەگە ىشكىلىككە, ويىنقۇمارلىققا سالىنادى؟ نەگە جۇمىسسىز؟ وسى سەكىلدى سۇراقتار جان-جاقتى قاراستىرىپ, ەر-ازاماتتاردى دا ەگجەي-تەگجەي زەرتتەسەك, مۇمكىن باسقا ناتيجە شىعاتىن بولار. ويتكەنى ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز كوبىنە جابىرلەنۋشى ايەلدەرگە عانا باعىتتالىپ كەتكەن. تاربيەدە دە جۇكتى, جاۋاپكەرشىلىك پەن سىندى قىز بالاعا ارتامىز. كىشكەنتاي كەزىنەن كەلىن, انا بولاسىڭ دەپ تاربيەلەيمىز. ال ەر-ازاماتتارعا جاۋاپكەرشىلىك ارتا بەرمەيمىز. ولارعا وتباسىنداعى قارىم-قاتىناس ەر-ازاماتتىڭ تاربيەسىنە دە بايلانىستى ەكەنىن ۇعىندىرمايمىز. جاسىراتىنى جوق, بالەنى تىلىنەن تاباتىن ايەلدەر دە بار. ايتپاعىم, بىرجاقتى قاراپ بۇل وزەكتى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتا المايمىز.
ءتۇيىن. قوعامدا قوردالانىپ قالعان وزەكتى ماسەلەگە ورالا بەرۋدىڭ وزىندىك سەبەبى بار. دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ ماڭىزدىلىعى دا سوندا – كەز كەلگەن ماسەلەنى ءوز مامانى ايتۋ كەرەك. سەبەبى سالاداعى سالعىرتتىق قىزمەتتەگى تاجىريبەنىڭ ارقاسىندا عانا جولعا قويىلىپ, قوعامعا پايدالى بولارى انىق. ۇلتتىق كوميسسيادان باستاپ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ ۇنقوسۋى, زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ وزەكتى ماسەلەنى وتكىر تالقىلاۋعا ءتيىس. سەبەبى الەۋمەتتىك جەلىدەن سەنساتسيا ىزدەيتىن بۇگىنگى قوعامدا بىلىكتى مامانداردىڭ ورنىقتى پىكىرى مەن سالماقتى ساراپتامالارى اۋاداي قاجەت.
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەندەر –
جادىرا ءمۇسىلىم,
زەيىن ەرعالي,
«ەgemen Qazaqstan»
