كونفەرەنتسيا مودەراتورى بولعان قور توراعاسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, زاڭگەر بەكەت تۇرعاراەۆ.
مودەراتوردىڭ ايتۋىنشا, «ەلىم-اي» داستانىنىڭ اۆتورى قوجابەرگەن جىراۋدى زەرتتەۋگە, دارىپتەۋگە اكادەميك ماناش قوزىباەۆ سەبەپكەر بولعان. عالىم 2000 جىلدىڭ باسىندا جىراۋدىڭ تۋعان جەرى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ۇلكەن عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزەدى. سول جيىنعا ب.تۇرعاراەۆ تا قاتىسىپ, وزىنە قۇپيا بولعان تاريحتىڭ جاڭا بەتتەرىن اشادى. ءسويتىپ, قىزىعۋشىلىعى ارتىپ, بابامىزدىڭ داستانىن ءوزى دە زەرتتەۋگە كىرىسىپ, 2010 جىلى سولتۇستىك قازاقستان جەرىندە ۇلكەن كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرادى.
قور توراعاسى جينالعان جۇرتقا «ەلىم-اي» داستانىن وقۋعا كەڭەس بەردى. وندا قازاقتىڭ اۋىر تاعدىرى, شىنايى تاريحى جاتقانىن ايتتى. سونىمەن بىرگە وسىنشا ۋاقىت «ەلىم-ايدىڭ» حالىق اراسىندا كەڭ ناسيحاتتالماي كەلۋى كەڭەستىك زاماننىڭ يدەولوگياسىنا بايلانىستى دەدى. وسى رەتتە ول تاۋەلسىزدىكتىڭ بەرگەن ەڭ باستى جەمىسى بابالار مۇراسىن ءتىرىلتىپ, وتكەن تاريحتى زەرتتەۋگە مۇمكىندىك العانىمىز, رۋحاني جاڭعىرۋعا بەت بۇرعانىمىز ەكەنىن باياندادى. ارداگەر زاڭگەردىڭ ايتۋىنشا, سول زاماندا قازاقتىڭ جەرىنە كوز الارتقان قىتاي مەن رەسەي يمپەرياسى جوڭعارلاردى قازاقتارعا ايداپ سالىپ, ولارعا قارۋ-جاراقپەن اسكەري كومەك بەرىپ, قولتىقتارىنا سۋ بۇركىپ وتىرعان. مىنە, سوندىقتان دا وسىدان ساباق الىپ, ءاردايىم جەردى, ەلدى قورعاۋعا دايىن ءجۇرۋىمىز كەرەك. تاريح بىزگە وسىنى ۇقتىرادى, دەدى قور توراعاسى. اقىن قادىر مىرزا ءالىنىڭ ء«بىزدىڭ تاريح تەرەڭ تاريح, بىراق وقۋلىعى جۇپ-جۇقا» دەگەن ايگىلى ءسوزىن قايتا ەسكە ءتۇسىرىپ, وسىنىڭ بارىنە كەڭەستىك تسەنزۋرانىڭ كىنالى ەكەنىن ايتىپ, بۇگىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قازاقستان تاريحىنىڭ جاڭا جەتى تومدىعى ازىرلەنىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىك نەگيموۆ ارعى-بەرگى تاريحقا شولۋ جاساپ, قازاق پەن جوڭعار اراسىنداعى جۇزجىلدىقتارعا سوزىلعان سوعىستار جايىندا ءبىراز جايتتى اڭعارتتى.
«جوڭعارلاردىڭ شابۋىلى شىنىمەن دە قازاققا اۋىر سوققى بوپ ءتيدى. ونى مىنا دەرەكتەن بىلۋگە بولادى.1690 جىلعا دەيىن جوڭعارلار جەتىسۋ, تۇركىستان, سىرداريا ايماقتارىن تۇگەل جاۋلاپ الدى. قوجابەرگەن تەك جىراۋ ەمەس, ساياسي قايراتكەر بولعان. ول سول ءداۋىردىڭ وزىندە قازاقتاردى جوڭعارعا قىرعىزعان ورىستاردىڭ ارام پيعىلىن, بەكىنىستەر سالىپ, قازاقتىڭ جەرىن باسىپ الۋدى كوزدەگەن قيتۇرقى ساياساتىن بايقاي ءبىلدى. 1413 جىلى قۇرىلعان جوڭعار مەملەكەتى 1758 جىلعا دەيىن ءومىر ءسۇردى. ونى باسقارعان ءبىر اۋلەت بولدى. قالدان-سەرەننىڭ تۇسىندا قازاق ءجۇز جىلداي جوڭعارمەن تاتۋ تۇردى. بىراق قونتايشىنىڭ ولىمىنەن سوڭ جوڭعار يمپەرياسى دا ءبىرجولاتا تاريح بەتىنەن ماڭگىگە جوعالدى. جوڭعارلاردى 14 بيلەۋشى باسقارعان. وسىناۋ ات اۋىزدىعىمەن سۋ ىشكەن تار زاماننىڭ تاريحى تۇگەل «ەلىم-اي» داستانىندا جىرلانىپ وتكەن. قانشاما شايقاس ولەڭ سوزبەن بەينەلەنگەن. ونىڭ ىشىندە تۇركىستان ءۇشىن بولعان شايقاس پەن قازاقتاردىڭ جەڭىسكە جەتۋى, ۇلى جەڭىس تويىن تويلاۋى بار. سول تويدا تاريحتا ەسىمدەرى قالعان داڭقتى بيلەر مەن باتىرلاردىڭ بولۋى داستاندا كورىنىس تاپقان. تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا تۇركىستان قالاسىن 80 مىڭ اتتى اسكەر جاۋدان قورعاعان. «ەلىم-اي» داستانى – «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» وقيعاسىنىڭ كوركەم ەنتسيكلوپەدياسى. مەملەكەتتىڭ ءتورت تىرەگى بولسا: اۋماعى, اسكەرى, ءتىلى, ءداستۇرى. وسى ءتورت ۇلى ۇعىم دا «ەلىم-اي» داستانىندا كوركەم سۋرەتتەلگەن», دەدى عالىم.
كونفەرەنتسيادا اقىن يران عايىپ تا جىر ءمۇشايراسىنا ارناپ جازعان «ەلىم-اي» داستانى تۋرالى ولەڭىن وقىپ بەردى. سونداي-اق ول قازاق رۋحانياتىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ جۇرگەن, «ەلىم-ايدى», قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ەسىمىن قايتا جاڭعىرتقان بەكەت تۇرعاراەۆقا زور ىقىلاسىن ءبىلدىردى.
عىلىمي ءىس-شارادا بايانداما جاساعان سوت جۇيەسىنىڭ ارداگەرى ءومىرتاي قالىقۇلوۆ «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» اتاۋىنىڭ ىشكى سىرىنا ءۇڭىلىپ, ءار ءسوزدىڭ ماعىناسىن اشىپ كورسەتۋگە تىرىستى. سونىڭ ىشىندە القاكول دەگەن جەردىڭ, شىن مانىندە, بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ول تۇركىستان وبلىسىنىڭ كەلەس اۋدانىندا ورنالاسقان. بۇل جەردە كەزىندە ۇلكەن كول بولعانعا ۇقسايدى. ول راسىمەن دە القاعا ۇقساس پىشىندە بولعان. الايدا ءبىر كەزدەرى وزبەكستانعا قاراعان اۋماقتاعى كول سىرداريا سۋىنىڭ ازايۋىمەن تارتىلىپ كەتكەن. القاكولدى وسى كۇنگە دەيىن قازاق حالقىنىڭ بىلمەي كەلۋى ونىڭ ۇزاق جىل كورشى ەلدىڭ يەلىگىندە بولعانىنا بايلانىستى دەپ ويىن تۇيىندەدى. ال ارداگەر جۋرناليست زاحاردين قىستاۋباەۆ بۇعان مۇلدەم كەرەاعار پىكىر ايتىپ, القاكول دەگەن ىشكى جان دۇنيەگە بايلانىستى ۇعىم. تۇيەلەر دە ۇزاق كوشتىڭ كەزىندە شارشاپ قۇلايتىن بولعان. سول سەكىلدى قازاق حالقى دا جوڭعاردان جاياۋ-جالپىلاپ قاشىپ, ىشتەي ءوزىن بولدىرعان كەزدە سۇلاعان دەگەن تۇجىرىم ءبىلدىردى.
كاسىپكەر نۇركەن اسانوۆ جاۋگەرشىلىك زامانداعى «ەلىمايلاعان» قازاق بۇگىندە توقشىلىق ۋاقىتتا دا رۋحاني جۇتاپ «ەلىم-اي» دەۋگە شارا قالدىرماي بارا جاتىر دەدى. سوندىقتان كاسىپكەر وتباسىلىق تاربيەگە باسا كوڭىل بولۋگە شاقىردى. ءوز كەزەگىندە كاسىپكەر قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى سارسەن قۇرانبەك جاريالاعان كەلەسى جىلدىڭ مامىر ايىندا شاھاردا وقۋشىلار اراسىندا ۇيىمداستىرىلاتىن اۋقىمدى ءىس-شارا – «اباي وقۋلارىنا» دەمەۋشىلىك جاساۋعا كوپشىلىك الدىندا ۋادەسىن بەردى.
شىمكەنت
