كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
پولكتە اسكەري ءتارتىپ وتە قاتال, ستارشينا الەكسەي بودۋنوۆ كىتاپحاناداعى گازەت-جۋرنال تىگىندىلەرىن تەكسەرەدى, سوندىقتان وقىپ بولعاننان كەيىن مىندەتتى تۇردە ەكى گازەتتى دە تىگىندىگە تىركەيمىز. عاينەت پەن مەنىڭ مەكتەپتەگى سىنىپتاسىم امانگەلدى مۇقاشەۆ ەكى-ءۇش ايلىق كۋرستى ءبىتىرىپ, تەپ-تەز اعا سەرجانت شەنىنە يە بولدى دا, ءبىزدىڭ اپشىمىزدى قۋىردى. قايدان ۇيرەنگەنىن قايدام, امانگەلدى سول كەزدىڭ وزىندە ورىس تىلىنە جەتىك. قازاقتان – مەن, وزبەكتەن – ءسالىم بۇل تىلگە السىزدەۋ بولدىق. «توقپاعى مىقتى بولسا, كيىز قازىق جەرگە كىرەر» دەگەندەي, ايتەۋىر, ءۇيتىپ-ءبۇيتىپ قاتارعا كىردىك-اۋ!
سول جىلداردا اسكەردەن كەلگەندەردە ازداپ ماقتانىش سەزىمى بولدى. سولدات كيىمىن قاستەرلەپ, كوشەگە, قوناققا شاقىرعانعا سىقيىپ كيىپ بارۋ, كەرزى ەتىكتى لاقتىرىپ تاستاپ, ەسكى قۇرىم ەتىك تاۋىپ, ونىڭ قونىشىن جيىرا كيۋ دەگەن سياقتىلار – مەنەن دە شەت قالمادى. وسىنداي ءبىر قام-قارەكەت تۇسىندا اكەمنىڭ: «ۋاقىتى ءوتىپ كەتەر, «سوتسياليستىك قازاقستان» مەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنە, سوسىن «جۇلدىز» جۋرنالىنا كەلەسى جىلعا جازىل, ءما, اقشا», دەگەنى. ءوزى وسى ەكى گازەتتى جازدىرىپ الىپ وقيدى ەكەن, كەنەتتەن «جۇلدىزدى» قوستىرعانىنا ىشىمنەن ريزاشىلىق سەزىمدە بولدىم. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە, عايىپتان تايىپ, «جۇلدىز» ۋاقىتشا قولىما ءتۇسىپ, «قان مەن تەردىڭ» جۋرنالدىق نۇسقاسىن ءبىر نومىرىنەن, «قاھارلى كۇندەر» رومانىن ءبىر نومىرىنەن وقىپ, شۇعىل تۇردە ەكى اۆتورعا دا مۇقياتتاپ حات جازعانمىن. دامەم زور ەدى, بىراق قايىرا جاۋاپ بولمادى, مۇمكىن قولدارىنا تيمەگەن شىعار. ايتپاقشى, سولداتتىق ومىردە شاتقاياقتاپ ولەڭسىماق جازىپ, ارىپتەستەرىمە وقىپ ءجۇردىم. ورالعان سوڭ سول ولەڭنىڭ ءبىرسىپىراسى اۋداندىق گازەتتە جاريالاندى. كەلە سالا توكپەكتەتىپ اكەمە دە وقىعانمىن, وسى كۇنى ويلايمىن, «جۇلدىز» جۋرنالىنا جازىلۋعا وسى ارەكەتىمنىڭ دە پايداسى تيگەن بولار-اۋ دەپ.
سول 1964 جىلدان بەرى مەن «سوتسياليستىك قازاقستان», («ەگەمەن قازاقستان»), ال 1974 جىلدان باستاپ «جۇلدىز» جۋرنالى, ءسال كەيىنىرەك «قازاق ادەبيەتى», «لەنينشىل جاس» گازەتتەرىنىڭ ءبىر سانىن دا قالت جىبەرمەي قاداعالاپ وقىپ كەلەمىن. 1970-1975 جىلدارى ستۋدەنتتىك كەزىمىزدە گازەت-جۋرنالدى ءار كوشەنىڭ قيىلىسقان تۇسىنداعى دۇڭگىرشەكتەن ساتىپ الاتىنبىز.
ول كەزدە باسىلىمداردىڭ تارالىمى اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىقتاي ەدى. مىسالى, «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ تارالىمى تاحاۋي احتانوۆ باس رەداكتور بوپ تۇرعان كەزدە 50-55 مىڭعا جەتتى. 1990 جىلى قاتارعا قوسىلعان «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ تارالىمى ءاپ دەگەندە شارىقتادى دا, بىرتە-بىرتە ازايا بەردى. جازۋشى مەرەكە قۇلكەنوۆ باس رەداكتورلىق ەتكەن جىلدارى بۇل گازەت تارالىمى قايتا 30 مىڭعا جەتتى.
ەلىمىزدىڭ باس گازەتى – «ەگەمەن قازاقستاندى» تاۋەلسىزدىك جىلدارى شەرحان مۇرتازا باسقاردى. باسىلىمنىڭ تارالىمى كوتەرىلگەنى وسى تۇس. گازەتتىڭ باسشىلىعىنا بەلگىلى قالامگەر ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ تاعايىندالعان كەزدە باسىلىمنىڭ تارالىمىن كەڭەس كەزىندەگى تارالىمعا جۋىقتاستىرا ايدى اسپانعا شىعارىپ, وقىرماننىڭ جۇرەگىنە جول تاپتى. ءسوزىمىزدى ناقتى دەرەكپەن دالەلدەسەك: 2014 جىلعى 25 ناۋرىز سانى – 201 715 دانا, 2015 جىلعى 12 تامىز سانى – 203 394 دانا, 2016 جىلعى 9 قاڭتار سانى – 210 932 دانامەن جارىق كورگەن. قالىڭ وقىرمان باسىلىمدى ىزدەپ ءجۇرىپ وقىدى. شىنايى كوڭىلمەن ەل گازەتى «ەگەمەن», جازىلمايمىن نەگە مەن؟», دەدى. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەتىندە جۇرت شولدەپ وتىرعان تۇيتكىلدى ماسەلەلەر اشىق جازىلدى. سىني ماتەريالدار ءوز ءورىسىن تاۋىپ, گازەتتىڭ تورىنە جايعاستى. باسىلىم بەتىندە 1920 جىل مەن 1940 جىلدىڭ اراسىندا مۇراعاتتا (ارحيۆ) جاسىرىنىپ جاتىپ قالعان اششى دا, تۇششى دا ماتەريالداردى تاۋىپ جاريالادى. كىل «مەن اتايىن, سەن تۇر» جۋرناليستەرىن باعىت بەرىپ جۇمساعاسىن, ولار جەتى قابات جەردىڭ استىنداعىسىن سۋىرىپ الۋعا دايىن ەدى. ال مارقۇم ەرجۇمان سمايىل مەن جانبولات اۋپباەۆ و باستان «ەگەمەن» ءۇشىن جاراتىلعانداي جۋرناليستەردىڭ ءجۋرناليسى, ەكەۋى دە باسىلىمعا زور ۇلەس قوستى.
ءسىرا, 2008 جىلدىڭ كۇز ايى-اۋ! ساۋىتبەك اقتوبە قالاسىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە وقىرماندارمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. ەكى ساعاتتاي ۋاقىت جالعىز ءوزى سويلەدى. گازەتتىڭ كەلەسى جىلعى جوسپارىنان ناقتى-ناقتى ماتەريالداردىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ, قانداي ماسەلە كوتەرەتىنىن شەگەلەپ تاستادى. سودان كەيىن سۇراق-جاۋاپقا اۋىستى. ءورىمدى, ورەسى بيىك سۇراقتار قويىلدى. ءبىر كەلىنشەك: «مەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ءۇش داناسىنا جازىلىپ ءجۇرمىن. بىرەۋى – اناما, بىرەۋى – اكەمە, بىرەۋى – وزىمە, ويتكەنى ەكەۋى ءبىر گازەتكە تالاسىپ قالماسىن دەيمىن. كۇيەۋىم ورىستىلدىلەۋ ەدى, ونى قازاقشاعا مويىنسۇندىردىم, قازىر «ەگەمەندى» باستان-اياق وقيدى» دەپ ەدى, جۇرت دۋىلداتا قول سوقتى. جالپى العاندا, ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ – ءباسپاسوزدىڭ ءتىلىن دە, تەحنيكاسىن دا تولىق مەڭگەرگەن, قۇلاشى كەڭ, قارىمدى مامان. مەنىڭ بايقاعانىم, ساۋىتبەكتىڭ قالىڭ وقىرماننىڭ ەرتەڭگى گازەت بەتىنەن نەنى وقىعىسى كەلەتىنىن, قانداي جانرعا كوڭىلى اۋاتىنىن, ول ادەبيەت پە, الدە پوەزيا ما, الدە سۇراق-جاۋاپ پا, الدە كوركەم وچەرك پە, الدە ءتۇيىندى ماسەلەگە قۇرىلعان كەسىپ تۇسەر سىني ماقالا ما, ايتەۋىر, ۋاقىت تەزىن, ياعني اۋانىن باجايلايتىن كورىپكەلدىگىنىڭ بارلىعى. ءنومىر قۇرىلىمىن بۇزباي ءبىردى-ەكىلى ماتەريالمەن وقىرماندى ريزا ەتىپ, «پا, جاسا, ەگەمەن» دەگىزەتىندىگى.
ساۋىتبەك باسقا قىزمەتكە ءوز ەركىمەن اۋىسىپ, ءماجىلىس دەپۋتاتتىعىنا سايلانعاندا, بۇگىنگى «استانا اقشامىنىڭ» باس رەداكتورى ەركىن قىدىر باسشى بولدى. ىسكەرلىگىن بايقادىق. ءنومىرى ءبىرىنشى ۇلتتىق گازەتىمىز 2019 جىلى 100 جاسقا تولايىن دەپ وتىرعاندا «تۇتقاسىن كىم ۇستار ەكەن؟» دەپ تە قام جەدىك.
قۇدايعا شۇكىر, بىلىكتى دە بىلگىر ازامات دارحان قىدىرالى ورىنتاققا جايعاسىپ, قۇلاشىن وڭعا, سولعا سىلتەپ, ءبىراز جوبا-جوسپار يگەرىپ, مينيستر لاۋازىمىنا جوعارىلادى. بۇگىندە ول – سەناتور.
2022 جىلدىڭ قىركۇيەك باسىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ باسشىلىعىنا ديحان قامزابەك ۇلى كەلدى. بۇگىنگى «Egemen Qazaqstan» جاڭا لاۋازىمدى جەتەكشىمەن دارحان قىدىرالى قولعا العان جاڭالىقتى تەرەڭدەتىپ, جاڭاشا سيپاتتا ورىستەتتى. ءار بەتتەگى ماتەريالدىڭ ورنالاسۋىنا, كوركەمدەلىپ, بەزەندىرىلۋىنە, ءتۇرلى ءتۇستى سۋرەتتەردىڭ ەرەكشە ورنەكتەلىپ, جانىنداعى جاندى ماقالاعا ءۇن قوسۋى باسىلىمنىڭ ءداستۇرىن جالعاستىردى. بۇل ءادىس – وقىرماننىڭ سانا-سەزىمىن بيىكتەتىپ, گازەتكە دەگەن ىقىلاسىن ارتتىرعانىنا كۋا بولدىق. جاريالانعان ماتەريالداردىڭ ساپاسى, ساۋاتتىلىعى, ومىرشەڭدىگى, وقىعان ءار وقىرمانعا جەتەتىنى انىق. بۇل – ۇجىم شىعارماشىلىعىنداعى بىرلىك پەن ناتيجەنىڭ كورىنىسى. ءار بەتتەگى جاريالانىم, وزىنە قويىلعان ايدارعا تىكەلەي جاۋاپ بەرىپ, باسقا اڭگىمەگە مويىن بۇرمايتىنى, ءار نارسەنى ءبىر تۇرتكىلەپ, ەزۋلەپ كەتپەيتىنى وقىرماندى اسا سۇيسىندىرەرى ءسوزسىز. گازەتتىڭ ءاربىر سانى – ىزدەنىسكە تولى. الىس اۋدانداردان تۇسەتىن ماتەريالداردىڭ دايەكتى فاكتىلەرى سىرعىما سوزدەن گورى ناقتى تسيفرلارعا جۇگىنەتىنى, ىزدەنىمپاز تىلشىلەردىڭ قابىلەتتىلىگىن پاش ەتەدى. «سارعايعان جەتەر مۇراتقا, سابىرسىز قالار ۇياتقا» دەگەندەي, باسقا باسىلىمداردان كوش وزىق «ەگەمەنمەن» ەڭ بولماسا قاپتالداساتىن باسىلىم ازىرشە جوق. كەلەسى جىلدا گازەتتىڭ تارالىمى كوڭىلدەگىدەي بولارى حاق. كوزىقاراقتى, كوڭىلى وياۋ وقىرماندار «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» تارالىم قورجىنىن سىقيتا تولتىرار دەگەن ۇمىتتەمىن! الپىس جىلداي وسى گازەتپەن بىرگە جاساسىپ, كوپ وقىرماننىڭ ءبىرى بولىپ كەلە جاتقان مەنىڭ باسىلىمعا دەگەن ريزاشىلىعىمدا شەك جوق. گازەتتىڭ ءار سانىن اسىعا كۇتەمىن, ءار بەتىن سارالاپ, اسىقپاي وقۋىما – باسىلىم دا, وقىرمان مەن دە مۇمكىندىك جاسايمىز.
ەندىگى ءسوز – ءوزىم ەلۋ التى جىل قابىرعالاس ءجۇرىپ, تىلەكشى بولعان «جۇلدىز» جۋرنالى بۇل كۇندە بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيتىن باسىلىمعا اينالۋعا جاقىن. شەتەلگە كەتكەن مۇحتار ماعاۋيننەن كەيىن باس رەداكتور ورىنتاعىنا بىلدەي-بىلدەي ءتورت جازۋشى وتىرعانمەن, اي سايىن ءار ءنومىرى جارىق كورگەنمەن, تارالىم (تيراج) ماسەلەسى ماندىماي قويعانى جاسىرىن سىر ەمەس. بۇعان الدىمەن سەگىز ءجۇز الپىستاي جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى الاڭداۋ كەرەگىن باسا ايتقىم كەلەدى. الدىمەن ەڭ بولماسا, «جۇلدىز», «قازاق ادەبيەتى» باسىلىمىنا وزدەرى جازىلىپ, سودان كەيىن ناسيحات جۇمىسىنا كوڭىل اۋدارسا, وزدەرى ءومىر ءسۇرىپ, جۇمىس جاسايتىن جەرلەرىنە, سوزدەرى وتەتىن جولداس-جورالارىنا, اعايىن-تۋىستارىنا ءبىر-ءبىر دانادان جازدىرۋعا مۇمكىندىك جاساسا, ابىرويعا بولەنەرى حاق. استانادا ءبىر ءجۇز جەتپىس وداقتىڭ مۇشەسى تۇرادى. قۇداي دەپ ايتايىن سولاردىڭ بىرەن-سارانى عانا وسى ەكى باسىلىمعا جازىلادى. «جۇلدىزدى», «قازاق ادەبيەتىن», الدىراسىڭ با, جازىلىپ پا ەدىڭ؟ دەپ سۇراي قالساڭ, «جوق, قاجەتتى تۇسىن ينتەرنەتتەن وقىپ الامىن عوي, ونىڭ نەسىنە اۋرە بولامىن», دەيتىندەر بارشىلىق. ول شىركىندەر سوندا شىققانىنا ءبىر عاسىر, ءبىر جىل بولعان «جۇلدىز», سەكسەن توعىز جىل تولعان «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ نەشە بەتتەن تۇراتىنىن, ءتىپتى ءسۇدىنىن ۇمىتىپ قالماي ما دەپ ويلاۋعا ءماجبۇرمىن. سوندا ولار – «جۇلدىزدىڭ» ءبىر جىلعا جازىلۋ باعاسىنىڭ بار بولعانى – 8 834 تەڭگە ەكەنىن, ال «قازاق ادەبيەتىنىڭ» 5 526 تەڭگە ەكەنىن بىلە مە ەكەن, الدە «جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسىڭ اۋىرماسىن» دەيمىز بە؟
ءسوز اراسىندا ايتا كەتەيىك, مەن وقىرمان رەتىندە «ەگەمەن قازاقستان», «انا ءتىلى», «قازاق ادەبيەتى», «جۇلدىزعا» جىل سايىن مىندەتتى تۇردە جازىلامىن. باسىلىمداردىڭ جارتى جىلى دا, ءبىر جىلعا جازىلۋ باعاسى دا ءسوز ەتۋگە تۇرمايدى.
ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, قازىرگى ۋاقىت تىم شاپشاڭ, ەكى قولدى قالتاعا سالىپ, تالتايىپ تۇرۋدى كوتەرمەيدى. قوزعالۋ كەرەك, سەزىنۋ كەرەك, جازىپ-سىزۋ كەرەك.
ۋاقىت ۇردىسىنەن, زامان تالابىنان شىعاتىن شىعارمانى تۋدىرساڭ سونى جاريالاپ كوپتىڭ نازارىنا ۇسىنۋعا «جۇلدىز» جۋرنالى, «قازاق ادەبيەتى» كەرەك. بۇل ەكەۋىنىڭ جاعدايىن الدىمەن جازۋشى ويلاماسا, ەندى كىم ويلايدى؟ ۇلتىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستان» بۇل كۇندە بىرىڭعاي ساياسي, مادەني اقپاراتتىق باعىت ۇستاپ, پوەزيا مەن پروزانى جاريالامايدى.
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى بولىپ مەرەكە قۇلكەنوۆ كەلگەلى وداقتا قوزعالىس بارىن ەستىپ تە, كورىپ تە جاتقان جاي بار. ال «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورلىعىنا – تۇرىسبەك ساۋكەتاەۆ تاعايىندالعانىنا ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىردىك. بۇل ەكى جازۋشىنىڭ قالامى جۇيرىك, قۇلاشى كەڭ, ويى تەرەڭ, ال ادامي بولمىسى مەن رۋحاني كەلبەتى زامان اعىمىنا جاۋاپ بەرە الادى.
تۇرىسبەكتىڭ «جۇلدىزعا» سىڭىرگەن ەڭبەگى ولشەۋسىز. «جەلقايىق» رومانى مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولعانى – ۇلت پروزاسىنىڭ ابىرويى.
«جۇلدىز» پوەزيا مەن پروزانىڭ جيىنتىعى ەمەس, ۋاقىت تالابىنا, ۋاقىت تەزىنە وراي جازىلعان وقىرمان لەبىزىن, پىكىرى مەن كورىكتى ويىن, ادىلەتتى قازاقستاننىڭ جەتىستىگى مەن جاڭاشىلدىعىن قورىتا ايتاتىن قوماقتى ماتەريالدار ۇيىمداستىرۋ – جۋرنالدىڭ اسىل مىندەتى دەپتى باس رەداكتور. ورايلى وي, ءدوپ ءسوز!
ولاي بولسا, قالىڭ وقىرمان زيالىلىق پەن مادەنيەتكە جاناشىرلىعىن مەرزىمدى باسىلىمدارعا جازىلىپ قانا كورسەتە الادى. ىسكە ءسات!
مارات ءماجيتوۆ,
جازۋشى
