كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
وتكەن جىلى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ اقوردادا ءال-ءازھار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جوعارعى يمامى احماد ات-تايەبتى قابىلداعان كەزدە قازاقستان تاراپى كايردەگى سۇلتان ءاز-زاھير بەيبارىس مەشىتىن قايتا جوندەۋگە ۇلەس قوساتىنىن ايتقان ەدى. سودان بەرى ءباhادۇر بابامىزعا ارنالعان كەلەلى كەڭەستەر مەن ايتۋلى ءىس-شارالار ءوڭىر-وڭىردە جالعاسىن تاۋىپ جاتىر.
1223 جىلى دۇنيەگە كەلگەن بەيبارىس داماسكىنىڭ بيلەۋشىسى سالاح ناجيم ءاد-دين ايۋب تاراپىنان «رۋكن اد-دين» اتاعىنا يە بولدى. قازاق تىلىنە اۋدارعاندا ء«دىننىڭ تىرەگى» دەگەن ءسوز. تاريحي دەرەكتەر ونىڭ بالا كەزىندە قۇلدىققا ساتىلعاندىعى تۋرالى مالىمدەيدى. ەمير الي اد-دين ءال-بۋندۋكداري بەيبارىستى ساتىپ الىپ, وعان ءال-بۋندۋكداري دەگەن ەسىم بەرگەن. ۋاقىت وتە بەيبارىس كايرگە قونىس اۋدارىپ, تاريحتا ءابۋ ءال-فاتۋح دەگەن ەسىممەن تانىمال بولعان ايۋبيلەردىڭ سۇلتانى سالاح ناجيم ءاد-دين ايۋبقا قىزمەت ەتەدى. كوزگە ءتۇسىپ, ەرەكشە قاسيەتتەرىن بايقاتادى. سوندا سۇلتان وعان اڭساعان بوستاندىعىن تارتۋ ەتەدى. سودان باستاپ بەيبارىس ماملۇكتەردىڭ بيلىك شىڭىنا كوتەرىلە باستايدى. پالەستينا مەملەكەتىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى مانتاسير ابۋزەيىتتىڭ پىكىرىنشە, ماملۇكتەردىڭ يەرۋساليمدە قالدىرعان مادەني مۇراسى اسا زور. ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالىپ كەلگەن قاسيەتتى ءال-اقسا مەشىتى يەرۋساليم كوشەلەرىندەگى عيماراتتار, جازۋلار مەن اشەكەيلەر, كرەست جورىقتارىنا قارسى تۇرا العان ماملۇك مەملەكەتىنىڭ ۇلىلىعىنىڭ كۋاسى بولىپ كەلەدى.
1259 جىلى رامازان ايىندا اين جەليۋد شايقاسىندا ماملۇكتەر موڭعولداردى جەڭىپ, يەرۋساليمگە قاراي بەت الدى. يەرۋساليمدى ساقتاۋ مەن قورعاۋ ماقساتىندا جانە ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ قايعى-قاسىرەتىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ءاز-زاھير بەيبارىس بۇل جورىقتى ءوزى باسقارادى.
1262 جىلى ءال-قۇدىستى باسىپ العاننان كەيىن بەيبارىستىڭ ەڭ كورنەكتى ىستەرىنىڭ ءبىرى «جارتاس» كۇمبەزىن قالپىنا كەلتىرىپ, مەشىت قاجەتتىلىگىنە جىل سايىن 5 مىڭ ديرھام جيناۋ تۋرالى جارلىق شىعارىپ, تىزبەك كۇمبەزىن جاڭارتۋى ەدى. سونداي-اق ول ءال-قۇدىستا كەز كەلگەن قوناق توقتاپ, دەمالاتىن ساياحاتشىلار ءۇيىن سالدى. وندا مەشىت, ديىرمەن, پەشتەر, باۋ-باقشا دا سالىنعان. پالەستينادا ءاز-زاھير بەيبارىستىڭ ەسىمىمەن اتالعان ەكى قالا بار. ولار يەرۋساليمدى كرەست جورىقتارىنان ازات ەتكەن ماملۇك سۇلتانى ءاز-زاھير بەيبارىستىڭ قۇرمەتىنە اتالعان. ەكى قالا دا ءاز-زاھيريا دەپ اتالادى. ءبىرىنشىسى سافيك قالاسىنىڭ جانىندا, ەكىنشىسى – باتىس جاعالاۋدىڭ وڭتۇستىگىندە حيبرون مەن ۆەرشەبا قالالارىنىڭ ارالارىندا.
«ەكى قىبىلانىڭ قىزمەتشىسى, ياعني مەككەنىڭ جانە قۇدىستىڭ قىزمەتكەرى» دەپ تانىلعان بەيبارىس ءوزى عۇمىر كەشكەن وڭىرلەردە مەشىت, مەدرەسەلەر سالدىرعانىمەن قاتار, پايعامبار, ساحابالار بەيىتتەرىن, كونە مازارلاردى قالپىنا كەلتىردى. وعان دالەل – كەزىندە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ومىربەك بايگەلدىنىڭ پالەستينا جەرىندەگى مۇسا پايعامبار كەسەنەسىنىڭ باسىنان تاپقان كونە اراب جازۋى:
«راسىندا, اللانىڭ مەشىتتەرىن اللاعا جانە اقىرەت كۇنىنە يمان كەلتىرگەندەر سالادى («تاۋبە» سۇرەسى, 18-ايات). بۇل قاسيەتتى ورىندا اللامەن تىلدەسكەن مۇسا پايعامباردىڭ (ع.س.س) قابىرىن سالۋ سۇلتان بەيبارىستىڭ بۇيرىعىمەن بولعان.
يسلامنىڭ جانە مۇسىلمانداردىڭ سۇلتانى, پايعامبارلار مەن مۇسىلمانداردىڭ جاردەمشىسى, سارايلاردىڭ قىزمەتشىسى, باراح پەن شام ولكەسىنىڭ قۇرۋشىسى, زالىم كاپىرلەردىڭ ايلاسىن وزدەرىنە جاساۋشى, پاتشالاردىڭ ميراسقورى, اراب جانە باسقا ۇلتتاردىڭ, تۇرىكتەردىڭ سۇلتانى, زامانىنىڭ ەسكەندىرى, قۇراندى ساقتاۋشى, يسلامنىڭ جاناشىرى, ادىلەتسىزدىكتى توقتاتۋشى, ەكى ھارام ءشارىفتىڭ قىزمەتشىسى, حاليفالىق كەلىسىمىنىڭ ءامىرشىسى, اللا تاعالا ونىڭ باسشىلىعىن ابىرويلى ەتتى. قاجىلىقتان كەيىن قۇدىس مەشىتىن زيارات ەتۋىمەن اللا تاعالا ونىڭ بۇل جاقسى امالدارىن قابىل ەتسىن. شام ولكەسى سۇلتاندارىنىڭ قامقورشىسى اللا ونى ۇستەم ەتسىن. ادىلەتتى قولداۋشى, وسى دۇنيەنىڭ ساردارى, دۇنيە مەن ءدىننىڭ تىرەگى» (جازعان مۇحاممەد بين ريھال).
بەيبارىس سۇلتان مەملەكەت باسقارۋ ىسىندە دانا شەشىمدەرىمەن دارالانا ءبىلدى. ول ەلدىڭ رۋحاني قۇندىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا مەشىت, مەدرەسەلەر سالدىرىپ, ۇرپاقتارعا ءىلىم-ءبىلىمدى يگەرۋگە جارقىن جول اشتى. ءوزى بيلىك قۇرعان كايردى گۇلدەندىرۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتتى. مىسىر استاناسىنداعى تاريحي نىساندار – سونىڭ جارقىن دالەلى. بابامىزدىڭ داڭقى ەرجۇرەك قولباسشى, كوشباسشىلىعىمەن دە تانىلدى. بەيبارىس كرەست جورىعىنا قاتىسۋشى باسقىنشىلاردى اراب جەرىنەن ءبىرجولا تازالاپ, تۇتقيىلدان سوققان موڭعول قولباسشىسى حۋلاگۋ اسكەرىن العاش رەت توقتاتىپ, ەفراتتان ءارى اسىرا كەرى شەگىنتىپ, مۇسىلمان الەمىن ءتۇرلى جاۋلاردان ساقتاپ قالۋىمەن الەم تاريحىندا اتى التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالدى. بۇل ۇلى ەڭبەك بەيبارىس سۇلتاندى تۇتاس تۇركى دۇنيەسى ماقتان تۇتاتىن بىرەگەي باھادۇرگە, ايگىلى امىرشىگە اينالدىردى.
مىسىر اراب رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ماناۋ ەلسايت ەحيا اشين نابي حانىمنىڭ پىكىرىنە دە زەر سالىپ كورەيىك: «بەيبارىس تۇلعاسى – مىسىر مەن قازاق حالقىن بايلانىستىراتىن ماڭىزدى دىڭگەكتەردىڭ ءبىرى. ول 1260-1277 جىلدار ارالىعىنداعى مىسىر مەن لەۆانتتىڭ ۇلى سۇلتاندارىنىڭ ءبىرى بولدى. ءابۋ ءال-فاتۋح, ياعني «جەڭىستەردىڭ اتاسى» دەگەن لاقاپ اتقا يە بولعان بەيبارىس ماملۇك مەملەكەتىنىڭ سايفۋتدين قۇتۇزدان كەيىنگى ءتورتىنشى سۇلتانى, سونىمەن قاتار ماملۇك مەملەكەتىنىڭ ناعىز نەگىزىن قالاۋشى بولدى.
ونىڭ كرەست جورىقتارى مەن موڭعولداردى جەڭگەنى, اتاپ ايتقاندا 1250 جىلى مانسۋر شايقاسىندا جانە 1260 جىلى اين-جالۋيدتە موڭعولداردى جەڭۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارعانى اسكەري جانە ساياسي بىلىكتىلىگىنىڭ بەلگىسى ەدى. بۇل جەڭىس يسلام تاريحىنداعى بەتبۇرىس بولىپ سانالادى.
بەيبارىس جەرورتا تەڭىزىنىڭ ساياسي-اسكەري كارتاسىن وزگەرتۋدە دە ۇلكەن ءرول اتقاردى. مىسىر حالقىنىڭ ساناسىندا سۇلتان بەيبارىس – ەرلىك پەن قاھارماندىق ءرامىزى. مىسىردا كوپتەگەن ادام ونىڭ ءارتۇرلى جاعدايدا ايتقاندارىن كەلتىرەدى, مىسالى, بەيبارىستىڭ تاريحقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى تۋرالى ايتۋى – ەڭ جاقسى تاجىريبە, بۇل مالىمدەمە بۇگىنگى جاستارعا ءوز تاريحىن ءبىلۋدىڭ وتە ماڭىزدى ەكەندىگىن بىلدىرەدى».
بەيبارىس تۇركى وركەنيەتىمەن قاتار, يسلام مادەنيەتىنە دە ۇلان-عايىر ەڭبەك ءسىڭىردى. باتىستان كرەسشىلەر, شىعىسىنان باعداتتى تالقانداعان موڭعول اسكەرى مىسىر, شامعا قاۋىپ توندىرگەندە, يسلام الەمىن بار قاتەردەن ساقتاپ قالدى. ول ءوز سارايىندا تەك انا تىلىندە سويلەپ, باسشىلىق قىزمەتتە وسى تارتىپتە بولعاندىعىن, بەيبارىستىڭ تۇسىندا تۇركى سوزدىگى جاسالعانىن, التىن وردا حانى بەركە مەن بەيبارىس ەكەۋىنىڭ مۇددەلەس, وداقتاس بولعانىن دا تاريحشىلار جازادى.
سۇلتاننىڭ سۇيەگى قايدا جاتىر دەگەندە سيريا اراب رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستانداعى قۇرمەتتى كونسۋلى سامير الي دەرەح مىرزانىڭ پىكىرىن دە بولىسە كەتۋىمىز ماڭىزدى: «2007 جىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سيرياعا جاساعان رەسمي ساپارىنان كەيىن ءبىز داماسك قالاسىندا ءال-فارابي اتىنداعى مادەني-تاريحي ورتالىق اشۋ جانە سوعان جاقىن جەردە ورنالاسقان سۇلتان ءاز-زاھير بەيبارىستىڭ قابىرى مەن ونداعى ءاز-زاھيريا كىتاپحاناسىن قايتا وڭدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جۇمىستارىن باستاپ كەتكەن بولاتىنبىز. مەن وسى ءىس-شارالارعا اتسالىسقانداردىڭ ءبىرى بولدىم. بىراق, وكىنىشكە قاراي, قازىر قازاقستان تاراپى بۇل شاراعا كوڭىل ءبولۋدى توقتاتىپ قويدى. ەكى ەل اراسىندا ءال-فارابي اتىنداعى مادەني-تاريحي ورتالىق اشۋ, ءاز-زاھيريا كىتاپحاناسىن جانە ونداعى سۇلتان بەيبارىستىڭ قابىرىن قايتا وڭدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ تۋرالى كەلىسىمشارتقا قول قويىلعان بولاتىن».
وسى تاقىرىپ تۋراسىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك دارحان قىدىرالى: «تاريحي قۇجاتتاردا مىسىر مەن تاياۋ شىعىستا ءوز ساياسي ۇستەمدىگىن ورناتىپ, كوشپەلىلەرگە ءتان مەملەكەت ۇلگىسىن قۇرعان تۇركىلەر ەلىن ء«اد-داۋلەت ءات-تۇركيە», ياعني «تۇركىلەر مەملەكەتى» دەپ اتاعان. ۇزاق تاريحتىڭ كەرۋەن جولىمەن ءجۇرىپ وتەر بولساق, «تۇرىك» اتاۋىمەن اتالاتىن مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار ساناۋلى عانا. اتاپ ايتقاندا, كەزىندەگى ايبارلى ەستەمي, بۋمىن قاعاندار بيلەپ, تاريحى تاسقا قاشالعان تۇرىك قاعاناتى. ودان كەيىنگى وسى اتاۋدى العان اراب, عاجام ءھام تۇرىك سۇلتانى بەيبارىس قۇرعان ماملۇكتەر يمپەرياسى. كەيىن بۇل ايبىندى اتاۋدى مۇستافا كەمال اتاتۇرىك تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ اتاۋىنا اينالدىرعانى بەلگىلى», دەپ جازدى. بۇل بەيبارىس سۇلتاننىڭ تۇركى ەلدەرىنىڭ كەلەشەگى تۋرالى ستراتەگياسىن بايقاتسا كەرەك.
بەيبارىس بابامىز مادينەدەگى پايعامبارىمىزدىڭ مەشىتىنە, مەككەدەگى قاعباعا دا بارىپ, قول كومەگىن بەرگەنى ايتىلادى. سول تۋرالى ارابتانۋشى, ديپلومات قايرات لاما شاريف: ء«بىر تاڭعالاتىنىم, سۇلتان بەيبارىس جانە ماملۇكتەردىڭ بارلىعى ەشقانداي ارحيتەكتۋرالىق ينستيتۋتتاردى بىتىرمەگەن عوي. ءتىپتى قالاۋىن ارابشا سويلەمەگەن, تەك قانا قىپشاق تىلىندە سويلەگەن. بەيبارىس 17 جىل بيلەسە, ول 40 جىل بيلەگەن, بۇل دەگەن ەندى فەنومەن. ونى زەرتتەۋ كەرەك.
سۇلتان بەيبارىس اراب ەلدەرىنىڭ تۋىن كوتەرىپ, قورعاپ, تەك قانا سوعىسپاعان, كايردىڭ ءوزىن جانداندىرىپ بەرگەن. تالاي ەسكەرتكىشتەر بار, مەشىتتەر سالعان, سول مەشىتتەر ءالى كۇنگە دەيىن سىرىن بەرمەي تۇر. مىسالى, «حاسان مەشىتى» دەگەن بار, ول سۇلتان قالاۋىننىڭ نەمەرەسىنىڭ اتىندا, جەتى عاجايىپتىڭ بىرىنە جاتادى.
تاريحي دەرەكتەردە سۇلتان بەيبارىستى «حاديمۋل حارامەين شاريفەين» دەيدى. «ەكى كيەلى جەردىڭ قىزمەتشىسى» دەگەن. مەن ساۋد ارابياسىندا بەس جىل جۇمىس ىستەدىم عوي, كورول فاتح كەزىندە وسى تيتۋلدى قابىلدادى ولار دا.
«ەكى كيەلى جەر» دەپ مەككە مەن يەرۋساليمدى ايتادى. ەكەۋىن دە بەيبارىس قامقورلىعىنا الىپ, سول جەردەگى بارلىق عيماراتتى قالپىنا كەلتىرىپ, ولاردى سول ەلدە تۇراتىن مۇسىلماندارعا تەگىن پايدالانۋعا بەرگەن. يزرايل جەرىندە بەيبارىستىڭ ىزدەرى ءالى جاتىر. سيريادا, ليۆاندا, ءتىپتى, تۇنىپ تۇر. جەرلەنگەن جەرى داماسك قالاسىندا, بۇنىڭ ءبارى الداعى ۋاقىتتا اشىلاتىن جاڭالىقتار دەپ ويلايمىن.
مىسىردا «دارۋل-كۋتۋب» كىتاپتار ءۇيى دەگەن ۇلكەن ارحيۆ تۇر. سوندا بەيبارىستىڭ ءمورى باسىلعان 60 مىڭعا جۋىق جازبا بار. سول جازبالاردى وقىسا, بارلىعى ورنىنا كەلەدى. كايردە يسلام ونەر مۋزەيىندە ۇلكەن كومپاس تۇر. سول كومپاستىڭ جازۋى وتە مايدا ەكەن, كوزگە كورىنبەيدى, بىراق سونى ءبىر اراب دوسىمىز ەكەۋمىز وقىپ وتىرىپ, ىشىنەن تۇركىستان مەن بايقوڭىردى تاپتىق. ولاي بولسا, بايقوڭىردى بەيبارىس ءبىلدى دەگەن ءسوز. سوندىقتان اشىلاتىن جاڭالىق الدا كوپ».
ال ەندى بەركەنىڭ باۋىرى حۋلاگۋمەن سوعىسىپ, ونىڭ باۋرىمەن بايلانىس قۇرىپ وتىرۋى بەيبارىستىڭ اسا تەرەڭ ستراتەگ بولعانىن كورسەتەدى. كەيبىر دەرەكتە بەركەنىڭ مۇسىلمان ءدىنىن قابىلداۋىنا دا بەيبارىس سەبەپ بولعانى ايتىلادى. ارابتىڭ ءبىر جازۋشىسى ءال-ايني: «مۇحاممەد پايعامبار دۇنيەدەن كەتكەلى مۇسىلمانداردىڭ باسىنا ەشقاشان مۇنداي قاسىرەت پەن اۋىرتپالىق تۇسپەگەن ەدى. پايعامبارىمىزعا اللا تاعالا يسلام ءدىنىن ادامدارعا جەتكىزۋدى جۇكتەسە, سۇلتان ءاز-ءزاھير بەيبارىستىڭ يىعىنا سول ءدىندى سىرتقى جاۋدان قورعاپ قالۋدى جۇكتەپتى», دەگەن ەكەن. نە دەگەن اۋىر جۇك. ارزىماس امانات. اللانىڭ اماناتىن اقتاۋدان ارتىق باياندى باقىت بولمايدى. بەيبارىستىڭ باقىتى سول شىعار.
قويشىعۇل مۇستافا ۇلى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
