1990 جىلدىڭ 24 ساۋىرىندە پرەزيدەنت لاۋازىمى بەكىتىلىپ, قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسى قازاق كسر-نىڭ پرەزيدەنتىن سايلادى. 1990 جىلعى 25 قازانداعى قابىلدانعان ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى بيلىكتىڭ ءۇش تارماعىن زاڭداستىرعانىنا قاراماستان, 1993 جىلعى ءبىرىنشى كونستيتۋتسياعا دەيىن پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى كەڭەستىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ەلەمەنتتەرىمەن قاتار جۇرگىزىلدى. دەمەك وتپەلى كەزەڭدە كۇشتى مەملەكەتتىك بيلىك قۇرۋ ماسەلەسى وزەكتى بولىپ قالا بەردى.
ءسويتىپ, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتiنiڭ ءوز وكiلەتتiگiن تيiمدi جانە دەربەس جۇزەگە اسىرۋى جانە پرەزيدەنتتiك باسقارۋ نىسانىن ودان ءارi نىعايتۋ ءۇشiن پرەزيدەنتتiك بيلiكتi جاناما تۇردە وكiلدi ورگان ارقىلى ەمەس, بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ ارقىلى زاڭداستىرۋدىڭ وبەكتيۆتى قاجەتتىلىگى تۋىندادى. 1991 جىلعى 1 جەلتوقساندا قازاق حالقى تۇڭعىش رەت جالپىحالىقتىق سايلاۋدا ءوز پرەزيدەنتىن سايلاپ, پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ نەگىزى قالانىپ, ونىڭ دامۋىندا جاڭا كەزەڭ باستالدى. 1993 جىلى 28 قاڭتاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەسى قابىلداعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى پرەزيدەنتتىك بيلىكتى نىعايتۋ ءۇردىسىن دايەكتى تۇردە جالعاستىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسىن باسقاراتىنىن بەلگىلەدى. وسىدان كەيىنگى وقيعالاردىڭ ءوربۋ باعىتى قالىپتاسقان جاعدايدا قازاقستاننىڭ دەربەستىگىن ساقتاپ, مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ ءۇشىن بيلىكتىڭ مىقتى قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋدىڭ دۇرىستىعىن كورسەتىپ بەردى. ونى ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ۇلتتىق-دەموگرافيالىق جاعدايى مەن رەسپۋبليكالار اراسىنداعى قالىپتاسىپ قالعان ەڭبەك ءبولىنىسى جانە اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەننىڭ ەلىمىزدىڭ شيكىزات كوزدەرىن تالان-تاراجعا سالعان وكتەم ساياساتىنا قارسى تۇرۋ قاجەتتىلىگى تالاپ ەتتى. ونىڭ ۇستىنە, كومپارتيانىڭ شەكسىز بيلىگى تولىققاندى ازاماتتىق قوعامنىڭ دۇنيەگە كەلىپ, بەلسەندى ارەكەت جاساۋىنا كەدەرگى بولدى.
1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋى قازاقستان حالقىنىڭ دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ جولىن تاڭداۋمەن بىرگە ەلدى باسقارۋدىڭ ۇلگىسى رەتىندە پرەزيدەنتتىك بيلىكتى تۇپكىلىكتى قولدايتىندىعىن كورسەتىپ بەردى. كەيىننەن مەملەكەتتىك بيلىكتى ءبولۋ قاعيداتىنىڭ دامۋى بارىسىندا پرەزيدەنت قوعامنىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ ورتالىق تۇلعاسىنا اينالىپ, پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنىڭ ەلەمەنتتەرى تولىققاندى قالىپتاستى.
پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ اكىمشىلىك-امىرشىلدىك جۇيەسىنەن جاڭا نارىق ەكونوميكاسى مەن ازاماتتىق قوعامعا ءوتىپ جاتقان كەزدە ءوزىن-ءوزى اقتاعان قادام بولدى. ناتيجەسىندە, ەلدىڭ ساياسي جۇيەسى تۇبەگەيلى وزگەردى. ەلىمىزدەگى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانى قوعامدا بىرىڭعاي مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءبولىنۋى مەن جۇمىس ىستەۋىنىڭ ەرەكشە جۇيەسى لوگيكالىق تۇرعىدا اياقتالعان تۇرگە يە بولدى.
مەملەكەت باسشىسى تاڭداعان جول دەموكراتيالىق مەملەكەت قالىپتاستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى, پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا قۇرۋدىڭ دۇرىستىعى مەن تيىمدىلىگىنە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتتى. قۇقىقتىق مەملەكەتكە بەت العان جاعدايدا بيلىكتىڭ ءۇش تارماعى كۇشتى جانە ءوز قىزمەتتەرىن جۇزەگە اسىرا الاتىنداي جاعدايدا بولۋى قاجەت ەدى. الايدا زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىكتى بايلانىستىرۋشى بۋىن تەك پرەزيدەنت قانا بولا الاتىندىعى كۇمان كەلتىرۋگە بولمايتىن زاڭدىلىق رەتىندە مويىندالدى.
تاۋەلسىز قازاقستاندا ۇلتارالىق تاتۋلىق مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى قاعيداتىنا اينالدى. ونىڭ وزەگى مەملەكەت قۇراۋشى رەتىندە قازاق حالقىنىڭ توپتاستىرۋشى ءرولى جاعدايىنداعى «بىرلىك – الۋان تۇرلىلىكتە» فورمۋلاسىنا نەگىزدەلدى. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمى نىعايىپ, قوعامدى ۇيىستىرۋشى الەۋەتى تولىستى. ول پرەزيدەنتتىك باسقارۋ ۇلگىسىنىڭ, حالىق ديپلوماتياسىنىڭ ماڭىزدى كۇرەتامىرىنا اينالدى.
كوپەتنوستى جانە كوپكونفەسسيالى قازاقستان جاعدايىندا كوپتەگەن, تىڭ رەفورمالاردىڭ باتىل جۇزەگە اسىرىلۋى, جاھاندىق ويىنشىلاردىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەسى رەتىندە ارەكەت ەتۋگە قابىلەتتى, كۇشتى جانە قارقىندى دامۋ جولىنا تۇسكەن مەملەكەت قۇرىلۋى پرەزيدەنتتىك بيلىك ۇلگىسىنىڭ ناقتى جەمىسى بولدى.
وسىلايشا, قازاقستاندا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كۇشتى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت اياسىندا ليبەرالدى قوعامدىق قۇرىلىس پەن دەموكراتيالىق ساياسي جۇيەنىڭ باستى نەگىزدەرىن بەكىتكەن ماڭىزدى ينستيتۋتسيونالدىق جانە قۇرىلىمدىق قايتا قۇرۋلار جۇزەگە اسىرىلدى. سونىمەن بىرگە قوعامدا تۋىنداۋى ىقتيمال قاۋىپتى ماسەلەلەر ىشكى قايشىلىقتارسىز شەشىلدى. ساياسي رەفورمالاردى بىرتىندەپ جۇرگىزۋ ستراتەگياسى قوعامعا كۇردەلى وتپەلى كەزەڭنىڭ كوپتەگەن cىن-قاتەرىنە توتەپ بەرۋگە مۇمكىندىك بەردى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ اسا كۇردەلى جاعدايدا قوعامدى تەرەڭ جاڭعىرتۋ ترانسفورماتسيالارىن باستاۋى تاريحي شەشىم بولدى. پرەزيدەنت ساياسي كۇرەستە بىرجاقتى پوزيتسيا ۇستانىپ, قازاق ەلىن, ەكونوميكا مەن قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىن جاڭعىرتۋدى جالعاستىرۋدى تاباندى تۇردە جاقتادى. وزىق قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋعا نەگىزدەلگەن اۋقىمدى قايتا قۇرۋلار جاعدايىندا جاڭعىرتۋ ۇدەرىستەرىنىڭ ايقىن ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى, باسىمدىقتارى, تابىسقا جەتكىزەتىن ادىستەرى بولادى. ول ساياسي جانە ەكونوميكالىق مودەرنيزاتسيانى تولىقتىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ وزەگىنە اينالادى. ەلىمىز ءۇشىن ارقاشاندا اشىقتىق, يننوۆاتسيا جانە پروگرەسكە دەگەن وركەنيەتتى جانە قۇندى تاڭداۋ ءتان.
پرەزيدەنتتىڭ بەلسەندى سىرتقى ساياسي قىزمەتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى, سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلدى, قازاقستان ءوز جەرىن يادرولىق قارۋدان بوس دەپ جاريالادى, يادرولىق دەرجاۆالاردان كەپىلدىك الدى. يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ – قازاق حالقىن اجال قۇشاعىنان قۇتقارىپ, بەيبىتسۇيگىش ەل رەتىندە حالىقارالىق قوعامداستىقتا بەدەلىن كوتەردى.
پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىن جۇرگىزۋدىڭ باستى قۇرالىنا اينالدى. العاشىندا, سىرتقى ساياسات باعىتىندا كادرلار تاپشى بولعان كەزدە بۇل جۇمىس پرەزيدەنتتىڭ موينىنا جۇكتەلدى. كوپۆەكتورلى, كوپ باعىتتى دايەكتى دە بولجامدى ساياساتتىڭ نەگىزىن سالۋدا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى باستى تۇلعا ەل پرەزيدەنتى بولدى.
قازىرگى تاڭدا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت ءىسىن قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ تابىستى جالعاستىرىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى كونستيتۋتسيالىق ارتىقشىلىقتارعا سايكەس ەلىمىزدىڭ بىرلىگى مەن ىلگەرىلەۋىن قامتاماسىز ەتىپ, كونستيتۋتسيانى, ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعايدى, قۋاتتى مەملەكەت جانە باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت قالىپتاستىراتىن جۇيەلى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرادى. پرەزيدەنت سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا العا قويعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدىڭ كەپىلى رەتىندە ادىلەتتى قازاقستان جاعدايىندا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ جەتەكشى ءرولىن ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. وتكەن جىلعى 26 قاراشادا ءوزىنىڭ ۇلىقتاۋ ءراسىمى كەزىندە: «ۇلتتىڭ بوستاندىق جولىنداعى تاباندى كۇرەسىنىڭ ارقاسىندا قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن الدى. ەگەمەن مەملەكەتتىڭ قۇرىلۋىنا, ونىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ جولىندا وراسان زور ەڭبەك سىڭىرگەن تاريحي تۇلعالارىمىزعا ءادىل باعا بەرۋىمىز كەرەك. تابىستاردى جانە ولقىلىقتاردى اجىراتاتىن بۇل – ۋاقىت جانە تاريح. ۋاقىت – ەڭ ءادىل قازى, ال تاريح – بارىنە تارازى», دەپ مالىمدەدى.
سوڭعى كەزەڭدە مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ اۋقىمدى كونستيتۋتسيالىق رەفورما جاسادى. بۇل ادىلەتتى قازاقستاننىڭ قۇرىلىسى اياسىندا مەملەكەتتىلىكتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدەرىن جاڭارتۋعا اكەلدى. بۇگىندە دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار نىعايىپ كەلەدى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتقا دا اسەر ەتتى. پرەزيدەنت لاۋازىمىندا بولۋدىڭ ءبىر رەتتىك 7 جىلدىق مەرزىمىن بەلگىلەۋ جونىندەگى تۇزەتۋ رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ ءوز وكىلەتتىگىن جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭىنە پارتيالىق بەيتاراپتىق قاجەتتىلىگى تۋرالى قابىلدانعان كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەرمەن سايكەس كەلەدى. پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىكتەردەگى وزگەرىستەر ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ ستراتەگياسىنا بارىنشا ساي كەلەتىن پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ وڭتايلى مودەلىن ىزدەۋدى كورسەتەدى.
ەلىمىزدە ساياسي بيلىك پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە نەگىزدەلىپ, اتا زاڭىنا سايكەس پرەزيدەنت – مەملەكەتتىڭ باسشىسى, مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايتىن ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا رەتىندە حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىك بىرلىگىنىڭ, كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعىنىڭ, ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى. دەمەك پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت جاڭارۋ, ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىنداعى ەلىمىزدە ەشقاشان ءوز ماڭىزىن جوعالتپايدى. بولاشاقتا دا حالىق يگىلىگىنە, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگىنە جۇمىس ىستەي بەرەتىن بولادى.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قوعام قايراتكەرى
