بۇگىن جازۋشىنىڭ سونداي لەپتە جازىلعان «كىتاپ قالاشىعىنداعى وقيعا» اتتى اڭگىمەسىن ءسوز ەتسەك دەيمىز. بۇل شىعارمادا اۋىلدان قالاعا ارمان قۋىپ كەلگەن جاس جىگىتتىڭ جان-دۇنيەسىندەگى سەزىم ارپالىستارى, بۇلقىنىستارى, باسىنان وتكەن وقيعالارى شىنايى بەينەلەنگەن. تۋىندىعا ارقاۋ بولعان باس كەيىپكەر – جاپاردىڭ بولمىسىنان اۋىلدان قالاعا كاسىپ ىزدەپ كەلگەن كوپتەگەن قازاق جاستارىنىڭ جيىنتىق بەينەسىن كورەسىز. سونىڭ ءبىرى ءوزىمىز ەكەنى دە انىق. بىراق ونىڭ باسقالاردان ايىرماشىلىعى بار. ول – بىلىمدىلىگى. كوپ وقيدى. كوپ بىلەدى. بەينەلەپ ايتقاندا, كىتاپتى «نانشا» جەيدى. ءبىر جاعىنان, ونىڭ بۇل قاسيەتىن ماڭايىندا جۇرگەندەر تۇسىنبەيدى. «وقۋ ءوتىپ كەتكەن» دەپ سىرتىنان كەلەكە ەتەدى. قاي قوعامدا دا ءبىلىمدى ادامنىڭ ورتاعا سىيىپ ءجۇرۋى قيىن عوي. وسى جاعدايدى جاپار دا باسىنان كەشەدى. ويتكەنى ول ومىرگە, قوعامعا باسقاشا قارايدى.
جازۋشى كەيىپكەرىنىڭ وسى مىنەزىن, ارتىق بوياۋ قوسپاي ءدال سۋرەتتەيدى. ءبىر قىزىعى, ول قايدا بارسا دا لاقاپ اتى ارتىنان بىرگە ەرىپ جۇرەدى. اسكەرگە بارعاندا ماحاببات ليريكاسىنا ەلتىگەن «دەدتەر» الاقاندارىنا سالىپ «ەسەنين» دەپ دارىپتەسە, وزىمەن بىرگە قالادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كوشە سىپىرۋشىلار «وقىعان ازامات» دەپ اتايدى. كوشە سىپىرۋشىلاردىڭ ءبارى دە قازاقتىڭ قىز-جىگىتتەرى. جاڭالىققا جانى قۇشتار جاپاردىڭ جاسى وتىزدىڭ بەل ورتاسىنان اسىپ بارا جاتسا دا ءالى شاڭىراق كوتەرمەگەن. قانشا ءبىلىمدى بولعانىمەن قىزعا دەگەن اۋزىنىڭ سالىمى جوق.
بىردە ول قالالىق گازەتتەن «كىتاپ قالاشىعى اشىلدى» دەگەن حاباردى وقىپ, قۋانىپ قالدى. ول قازاق ادەبيەتىن عانا ەمەس, ورىس ادەبيەتىن دە ءبىر ادامداي جاقسى بىلەدى. شەتەل جازۋشىلارىنىڭ قازاقشاعا اۋدارىلعان شىعارمالارىن تۇگەل وقىعان. درايزەر, كاميۋ, اكۋتاگاۆانى ۇناتادى. «امەريكا تراگەدياسىن» قايتالاپ سان رەت وقىدى. دەگەنمەن ونىڭ ويىنشا: «اۋدارما – ادەبيەت ەمەس. سىرت كەيىپكەرلەردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن جاتتاپ العانمەن بوتەندەنىپ, ءبىرتۇرلى سىرداڭ تارتىپ تۇرادى» دەيدى.
ءبىر كۇنى ادەيىلەپ «كنيجنىي گورودوك» دەپ ورىسشا جازىلعان جاڭا كىتاپ دۇكەنىنە كەلەدى. ەسىك الدىندا ومىراۋىنا اتى-ءجونى ىلىنگەن قازاق جىگىتتەر ورىسشا سالەمدەسەدى. «مەن سياقتى قارا قازاققا قازاقشا سالەمدەسسە قايتەدى؟ قوي, ۇلتجاندىلىق ماسەلەسى كەيىنگى ورىندا. مەن كىتاپ كورەيىن» دەپ, ىشكە ەنەدى. بايقاسا, شەتەل ادەبيەتى تۇگەل وسى جەرگە كوشىپ كەلگەن سەكىلدى. شەكسپير دە, فولكنەر دە, ءوزى ءسۇيىپ وقىعان درايزەر دە وسىندا. ورىس ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرى دە سامساپ تۇر. ەندى قازاق جازۋشىلارىنىڭ كىتاپتارىن كورەيىن دەسە... وسى جەردەگى ۇزىندىگە زەر سالىڭىز: «جاپار كوزى مويىلداي قاپ-قارا قىزدىڭ قاسىنا كەلدى. جۇرەگى دۇرسىلدەپ اۋزىنا تىعىلدى. وتىزدان استى, قىز اتاۋلىعا بەرىلە قويماۋشى ەدى, ەزۋ تارتقان كۇلكىسى دە كوكىرەگىن تىز ەتكىزدى.
– قارىنداس, قازاق كىتاپتارى قاي جەردە؟ – دەپ تۋرا قارادى.
– بىزدە قازاق كىتاپتارى جوق. بولاشاقتا بولماسا... – دەپ قىز دا ك ۇلىمسىرەپ جاۋاپ بەردى.
– بولاشاق دەگەنىڭىز قاشان؟ 2030-عا دەيىن بە؟ – جاپار ەجەلگى ماقامىنا كوشتى.
– نە؟!
قىز تۇسىنبەي قالدى دا:
– ونى مەڭگەرۋشىدەن سۇراڭىز, ءبىز كىشكەنتاي ادامبىز, – دەپ بۇرىنعى كەيپىن ساقتاپ سەلت تۇردى».
ءبىر قاراعاندا, وسى قىسقاشا ديالوگتە باسى ارتىق ەشنارسە جوق سەكىلدى كورىنەدى. جاپارعا ساتۋشى قىز: «بىزدە قازاق كىتاپتارى جوق...بولاشاقتا بولماسا» دەپ ك ۇلىمسىرەپ جاۋاپ بەردى. بار بولعانى – وسى. بىراق وسى ءبىر كورىنىستەن بۇگىنگى ءومىردىڭ شىندىعىن كورەسىز. رۋحاني استانادا اسپەتتەپ اشىلعان كىتاپ قالاشىعىندا اباي اتامىزدان باستاپ, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ, ماعجان جۇماباەۆتىڭ جانە باسقا دا قازاق جازۋشىلارى كىتاپتارىنىڭ بولماۋى, شىنىندا دا قاسىرەت. بۇعان قالاي كۇيىنبەيسىز؟! سوندا ءبىزدىڭ ەلدىگىمىز قايدا؟ جازۋشى كەيىپكەرى ارقىلى نەنى مەڭزەدى؟ ءبىز نە تۇسىندىك؟ قىسقاسى, بۇل اڭگىمە جاپار تۋرالى عانا ەمەس, كىتاپ قالاشىعى تۋرالى دا عانا ەمەس, قازىرگى قوعامدا باي مەن كەدەيدىڭ اراسى الشاقتاپ, «ۇلكەن ادامدار», «كىشكەنتاي ادامدار» سەكىلدى ۇعىمداردىڭ پايدا بولۋىن ەمەۋرىنمەن, تۇسپالمەن بايانداۋىمەن قۇندى ەكەنىن باعامدايسىز.
