كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ماسەلەن, وسى باعىتتاعى سونى دا ساۋاپتى باعىتتىڭ ءبىرى – 2016 جىلى ىسكە قوسىلعان بالا اسىراپ الۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىك. ونىڭ مىندەتى بالا اسىراپ الۋعا نيەتتەنگەندەردى اكە-شەشە بولۋعا كاسىبي تۇردە دايارلاۋ, بالا اسىراپ العان وتباسىلارعا باعدار بەرۋمەن قاتار, بالا اسىراپ الۋ مادەنيەتىن دامىتۋ ەدى.
ۇلتتىق اگەنتتىك جەتىمدىك ماسەلەسىن تولىق شەشپەسە دە, تەك وتكەن جىلى 128 بالانى قامقور بولادى-اۋ دەگەن 104 وتباسىنا ورنالاستىرعانىن ەسكە سالا كەتەيىك. البەتتە بالا اسىراپ الۋدان نيەتتى ۇمىتكەرلەرمەن پسيحولوگتەر جۇمىس ىستەيدى. بۇعان قوسا ءار وڭىردە بالا اسىراپ العىسى كەلەتىندەرگە ونىڭ زاڭدىق ماسەلەلەرى بويىنشا كەڭەس بەرىلىپ وتىرادى. وكىنىشكە قاراي, وسىنىڭ بارىنە قاراماستان, اسىراۋعا الىنعان بالالاردىڭ كەيبىرى جەتىمدەر ۇيىنە قايتا ورالىپ جاتادى. بۇل قالىپتى جاعداي بولعاندىقتان, قازىرگى تاڭدا اسىراپ الۋشى اتا-انالار مەكتەبى قۇرىلىپ, وسىنداي وتباسىلارعا باعىت-باعدار كورسەتىلىپ وتىرعانى ايان.
بۇرىن بالالار ۇيىنە قايتا ورالاتىندار شامامەن 5% بولسا, بيىل بۇل كورسەتكىش 1%-عا وسكەن. اقيقاتىنا كەلگەندە, قانشاما ءسابيدىڭ كوڭىلىنە قاياۋ سالاتىن, ادامدارعا دەگەن سەنىمىن ازايتقان 1% دەگەن دە از سان, از تاعدىر ەمەس. بۇل بالانىڭ جانىنا جازىلمايتىن جارا سالاتىن وقيعا بولعاندىقتان, بارلىق وتباسىمەن ءۇش جىل بويى جۇمىس جۇرگىزىلەدى. ولارعا قۇقىقتىق ماسەلەلەر بويىنشا پسيحولوگيالىق كەڭەس بەرىلەدى, قولداۋ كورسەتىلەدى.
ءبىر كىسى بالا اسىراپ الامىن دەپ ويلاسقاندا, بولمىسىنا قاراپ ىشكى تۇيسىگىمىزبەن ابدەن قارسى بولعانىمىز ەسىمدە جانە نەگە قارسى ەكەنىمىزدى ابدەن دالەلدەپ, تۇسىندىردىك. بالا اسىراپ الۋ – اشتان ولتىرمەي باعىپ-قاعۋ ەمەس, تاماق پەن توسەك جەتىمدەر ۇيىندە دە بار. شىندىعىندا ءسىزدىڭ ىشىڭىزدەن شىقپاعان بالانى باقاي ەسەپسىز مەيىرىمگە بولەپ, قيىندىعىنا كونىپ, ءومىرىڭىزدىڭ سوڭىنا دەيىن ادامگەرشىلىك تانىتۋعا شىدامىڭىز جەتە مە؟
دەگەنمەن جوعارىداعى كەيىپكەرىمىز جۇگىرىپ ءجۇرىپ قۇجاتتارىن تۇگەندەپ, اسىراپ الدى, ۇدەسىنەن شىقپادى. بالانى ارى-بەرى سۇيرەلەپ, اقىرى بالالار ۇيىنە قايتارىپ بەردى. ۇزاق اڭگىمە. سودان كەيىن تۇرمىسقا شىقپاعان ءبىر اپامىز دا ساندالىپ ءجۇرىپ ءبىر بالا اسىراپ العان. بالالار ۇيىنەن ساۋ بالا تابۋ قيىن. دەنى ساۋ بولعانىمەن, پسيحولوگيالىق تۇرعىدا تۋماي جاتىپ ساتقىندىق كورگەن كىشكەنتاي ادامنىڭ جۇيكەسىندە كىنارات بولماي قويمايدى. ول بالا دا كەرى قايتقان سىڭايلى. بۇلار بالاعا تاماق, كيىم تاۋىپ بەردى. بىراق انالىق ماحابباتى مەن مەيىرىمىن وياتا المادى. ەڭ سۇمدىعى دا سول. ءبىر ەمەس, قايتا-قايتا تاعدىر تالكەگىنە ءتۇسۋدىڭ قاسىرەتىن باسىنان وتكەن جەتىم جۇرەك قانا بىلەدى. قىسقاسى, جەتىمدەر ۇيىنەن بالا اسىراپ الۋ ءۇشىن, جۇرەگىڭىز بەن يمانىڭىز وزگەشە جاراتىلۋعا ءتيىس.
بۇگىندە جەتىم بالالار مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعانداردى تاربيەلەۋگە بەيىمدەلگەن ۇيىمداردا بالالار سانىنىڭ ازايۋىن بايقاۋعا بولادى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, جىل باسىندا ءبىر عانا الماتى قالاسى بويىنشا 3 366 بالا اسىراپ الۋ تىزىمىندە تۇرعان. وسى ورايدا بالا اسىراپ الۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىك – «انا ءۇيى» قوعامدىق قورىنىڭ وكىلدەرى قامقورشىلىق ءراسىم, اسىراپ الۋشى اتا-انالاردىڭ مەكتەبى نە ءۇشىن كەرەك, بۇل بالالاردىڭ جاڭا وتباسىلارىنا قالاي سىڭەتىنى تۋرالى ءبىراز ماعلۇمات بەردى.
«پسيحولوگيالىق دايىندىقتان ءوتۋ ءۇشىن بالا اسىراۋدان ۇمىتكەرلەر تىكەلەي اگەنتتىككە نەمەسە كولل-ورتالىقتىڭ 1422 نومىرىنە جۇگىنەدى. كانديداتتارمەن ءبىزدىڭ پسيحولوگ ماماندار جۇمىس جۇرگىزەدى. دياگنوستيكالىق سۇحبات بارىسىندا ءاربىر ۇمىتكەردىڭ سەبەپتەرىن انىقتايمىز. موتيۆتەر كونسترۋكتيۆتى دە, دەسترۋكتيۆتى دە بولۋى مۇمكىن. مىسالى, بىرەۋ ءوز قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ نيەتىمەن كەلسە, ال بىرەۋلەر شىن مانىندە بالاعا باقىتتى بالالىق شاق سىيلاعىسى كەلەدى. سوندىقتان ءار ۇمىتكەردىڭ نيەتىن تانۋ اسا ماڭىزدى. وسىعان سۇيەنە وتىرىپ, ءبىز بەلگىلى ءبىر ۇمىتكەرلەرمەن ءارى قاراي جۇمىس ىستەيمىز بە, جوق پا, سونى شەشەمىز», دەيدى بالا اسىراپ الۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىكتىڭ باسشىسى فاريدا راحمەتوۆا.
اگەنتتىك وكىلى ۇمىتكەرلەردىڭ 20-30%-ى اسىراپ الۋشى اتا-انالار مەكتەبىنەن وتكەن كەزدە ىرىكتەلىنەتىنىن ايتتى.
«كوپ جاعدايدا ۇمىتكەرلەر اسىعىس شەشىممەن كەلەدى, ولار ءاردايىم بالانىڭ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ورتاسىنا بايلانىستى وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار ەكەنىن ەسكەرە بەرمەيدى. كەيبىر اتا-انالار وقۋ ۇدەرىسىندە بۇعان دايىن ەمەس ەكەنىن, وزدەرىندە رەسۋرستاردىڭ جوقتىعىن تۇسىنەدى. ءبىز ءۇشىن بۇل – جاقسى ناتيجە, ويتكەنى ۇمىتكەر ءاۋ باستان بالا ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى الۋعا دايىن ەكەنىن ءتۇسىنۋى كەرەك. ەگەر بالا كەيىن قايتارىلسا, بۇل – ءسابي ءۇشىن وتە ۇلكەن سوققى», دەيدى ف.راحمەتوۆا.
اتالعان مەكتەپتە وقۋ 3,5 اي بويى جۇرگىزىلەدى جانە تاقىرىپتىق ساباقتاردان تۇرادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ۇمىتكەرلەر ماماندارمەن جۇمىس ىستەيدى, ولارعا كەڭەس بەرەدى, ناتيجەسىندە, ولار وزدەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن رەسۋرستارىن بىلەدى. مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن ۇمىتكەرلەرگە وسى دايىندىقتان وتكەنى تۋرالى سەرتيفيكات بەرىلەدى. ورتالىق ماماندارى بالا اسىراپ الۋشى وتباسىلاردى تاعى ءۇش جىل باقىلايدى.
«بالالار ۇيىنەن شىققاندار – ەرەكشە بالا. ءاربىرىنىڭ ءوز تاعدىرى, باسىنان كەشكەن اۋىر وقيعاسى بار, ول سونىڭ ءبارىن ءوزىن اسىراپ العان وتباسىنا الا بارادى. ونىڭ اسىراپ العان وتباسىنا ۇيرەنىسۋى ءۇشىن جاقسى دايىندىق قاجەت. ءبىزدىڭ مەكتەپتىڭ اتقاراتىن جۇمىسى – اتا-انالاردى بالانى قابىلداۋعا دايىنداۋ, قاجەتتى اقپاراتتاردى بەرۋ, ەڭ ماڭىزدى سۇراقتارعا جاۋاپ الۋ», دەدى اگەنتتىكتىڭ پسيحولوگى ءلاززات سەرىمبەتوۆا.
وسى ارادا بالا اسىراپ الۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىك وتكەن جىلى ءتۇرلى دەرتتەرى بار بالالاردى اسىراپ العان وتباسىلارعا وڭالتۋ جانە كومەك كورسەتۋ بويىنشا قاناتقاقتى جوبانى ىسكە قوسقانىنا توقتالا كەتۋ كەرەك. اگەنتتىك وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, بالالار ۇيىندەگى ەڭ كوپ تارالعان دياگنوز – بۇل ولاردىڭ دامۋىنداعى كەشەۋىلدەۋ. بىراق ماماندار ەم-دوم, وڭالتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەننەن كەيىن, كەي بالالار كەسەلدەرىنەن جازىلىپ كەتەتىن جاعدايلار دا ءجيى كەزدەسەتىنىن ايتادى.
«ارناۋلى مەكەمەلەردە 4 مىڭنان اسا بالا تاربيەلەنىپ جاتسا, ونىڭ 80%-ى باۋىرلارى بار بالالار بولعاندىقتان, زاڭ جۇزىندە ولاردى ءبىر-بىرىنەن اجىراتۋعا بولمايدى. ولار – جاسوسپىرىمدەر مەن اۋرۋى بار بالالار. وكىنىشكە قاراي, كەسەلگە شالدىققان بالالاردى قابىلداۋعا نيەتتى نەمەسە دايىن ادامدار كوپ ەمەس. سوندىقتان 2022 جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ ءبىز وڭالتۋ بويىنشا جاڭا قاناتقاقتى جوبانى ىسكە قوستىق. جوبا اياسىندا وتباسىلارعا ءۇش ءتۇرلى كومەك كورسەتىلەدى. ەگەر وپەراتسيا قاجەت بولسا, بۇل جاعدايدا قور قارجىلاندىرۋمەن اينالىسادى. ەگەر ودان ءارى وڭالتۋ نەمەسە تۇزەتۋ قاجەت بولسا, ءبىز ورتالىقتارمەن شارتقا وتىرىپ, ونىڭ قارجىسىن ءبىزدىڭ قور تولەيدى», دەيدى «انا ءۇيى» قوعامدىق قورىنىڭ باسشىسى.
كومەكتىڭ ءۇشىنشى ءتۇرى – جەكە لوگوپەد, دەفەكتولوگ, پسيحولوگتىڭ قىزمەتتەرىن الۋ ءۇشىن تولەنەتىن اتاۋلى كومەك. كومەكتىڭ بۇل ءتۇرى اتالعان مامانداردىڭ ورتالىعى جوق اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن وتباسىلارعا بەرىلەدى.
جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, اسىراپ الىنعان كىشكەنتايلار بالالار ۇيىنە قايتا ورالاتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى. سەبەپتەرى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن, كوبىنەسە ەرەسەكتەردىڭ دايارلىعى جوق.
ء«بىزدىڭ قوردىڭ ستاتيستيكاسى بويىنشا, ءوز ءۇيىمدى تاپتىم دەيتىن بالالاردىڭ 6%-ى قايتارىلدى. بۇعان نەگىزىنەن ەرەسەك ادامنىڭ قولىنان اتا-انا بولۋدىڭ كەلمەۋى, رەسۋرسى, شىدامدىلىعى جەتىسپەۋى سەبەپ بولادى. ارينە, ەسكەرەتىن جايتتەر دا بار. مىسالى, قامقورشىسى قاتتى ناۋقاستان, ياكي قايتىس بولعان كەزدەردە بالالار كەيىن قايتادى. سونداي-اق تۋعان بالالارىمەن ءتىل تابىسۋدا قيىندىق تۋىندايدى جانە وسى سەبەپتى اسىراپ الىنعان بالالار قايتادان بالالار ۇيىنە ورالادى», دەدى ف.راحمەتوۆا.
الماتى
