قوسىمشا قۇن سالىعى حاقىندا

الايدا كاسىپكەرلەر, ونىڭ ىشىندە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مۇنىمەن كەلىسپەيدى. ولار كەرىسىنشە, ققس مولشەرلەمەسىن 12-دەن 10 پايىزعا ءتۇسىرۋدى ۇسىنىپ وتىر.

«بۇل شارا سالىق جيناۋدى ارت­تىرۋعا, اقشا قاراجاتىنىڭ كولەڭ­كەلى اعىندارىن ازايتۋعا, دەمەك, ەكو­نوميكانىڭ ءوسۋىن جەدەلدەتۋگە مۇم­­كىندىك بەرەدى. سالىق­تىڭ ءوسۋى, كە­رى­سىن­شە, تاۋارلار مەن قىز­مەتتەردىڭ قىم­­باتتاۋىنا اكەپ سوعادى. حالىقتىڭ سا­تىپ الۋ قابىلەتى مەن تۇتى­نۋشىلىق سۇرانىس تومەندەيدى. ەڭ باس­تىسى ءىجو ءوسۋ قارقىنىنىڭ ناقتى ماندە جىلىنا 1 پايىزعا تومەندەۋىنە اكەلەدى. 2005 جىلى ققس مولشەرلەمەسى ءتىپتى 1 پا­يىزعا تومەندەگەن كەزدە ققس بو­يىنشا جالپى ءتۇسىم (ىشكى وندىرىلگەن تاۋارلار, يمپورتتالاتىن تاۋارلارعا ققس, سونداي-اق نولدىك مولشەرلەمە بويىنشا ققس وتەۋ سومالارىن ەسكەرە وتىرىپ) 143 پايىزعا ءوستى», دەيدى «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسى رايىمبەك باتالوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, ققس تومەندەسە, سالىق جينالىمىنىڭ ارتاتىنى – بۇكىل الەمدەگى دالەلدەنگەن پراكتيكا.

«مۇنداي اسەردى وزبەكستاننىڭ تا­جىريبەسىنەن دە كورۋگە بولادى. 2019 جىل­­دىڭ قازانىندا وزبەكستان بيلىگى ققس مولشەرلەمەسىن 20 پايىزدان 15 پايىزعا دەيىن تومەندەتتى. ءۇش جىل ىشىندە بيۋدجەتكە ىشكى تاۋارلارعا ققس-تان ءتۇسىم 2020 جىلى 20,5 ترلن سۋمنان 2022 جىلى 32,8 ترلن سۋمعا دەيىن وسكەن. سول كەزەڭدە يمپورتتان ققس كولەمى ەكى ەسە وسكەن. ال بيىل 1 قاڭتاردان باس­تاپ وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ققس مول­شەرلەمەسىن 15 پايىزدان 12 پايىزعا دەيىن ازايتتى. ءبىز ققس مولشەرلەمەسىن كوتەرەتىن بولساق, قازاقستان ورتالىق ازيادا سالىق رەجىمى قولايلى ەل مار­تەبەسىنەن ايرىلادى. سونىڭ سالدا­رى­نان ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ينۆەس­تيتسيا­لىق تارتىمدىلىعى ناشارلايدى», دەدى ر.باتالوۆ.

كاسىپكەر, «ۋچەت.كز» نەگىزىن قالاۋشى ماكسيم بارىشەۆ سالىق سالۋدىڭ الەم­دىك پراكتيكاسىن مىسالعا كەلتىردى. سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, قىتايدا ققس مولشەرلەمەسى – 13 پايىز, قىرعىزستاندا – 12 پايىز, وڭتۇستىك كورەيادا – 10 پايىز, ءباا جانە كانادادا 5 پايىزدى قۇرايدى.

«ققس مولشەرلەمەسى 10 پايىزدى قۇرايتىن وڭتۇستىك كورەيا مىسالى ورتاشا سالىق جۇكتەمەسى قولايلى ەكونو­ميكالىق ورتانى قۇرۋعا ىقپال ەتەتى­نىن كورسەتەدى. بۇل شارا ەلدى الەمدىك ارە­ناداعى ليدەرلەردىڭ بىرىنە اينالدىردى. قازاقستان پوستكەڭەستىك كەڭىستىك ءۇشىن ۇلگى بولۋعا ۇمتىلا وتىرىپ, وسى تاجىريبەدەن ساباق الا الار ەدى. رەيگاننىڭ پرەزيدەنت بولۋى كەزىندەگى اقش-تىڭ مىسالى دا ۇلگى. رەيگان بيلىگىنىڭ العاشقى ءۇش جىلىندا سالىقتار تومەندەتىلگەن. وسىنداي اۋقىمدى سالىق رەفورماسى ۇزاقمەرزىمدى ەكونوميكالىق ءوسۋ كەزەڭىن باستاپ, امەريكا ەكونوميكاسىنا كۇشتى اسەر ەتتى», دەدى م.بارىشەۆ.

بۇل ورايدا «اتامەكەن» ۇكپ اتىنان كاسىپكەرلەر ققس مولشەرلەمەسىن وسىرۋگە قارسىلىق تانىتىپ, ينۆەستيتسيالاردى ىنتالاندىرۋ جانە بيۋدجەت شىعىستارىن وڭتايلاندىرۋ ارقى­لى قوسىمشا رەزەرۆتەردى ىزدەۋگە شاقى­رادى. «اتامەكەن» ۇكپ ماماندارى مەملەكەتتىك ورگاننان ققس ەسەپتەۋ مودەلى ۇسىنىلعان كەزدە ۇلتتىق پالاتا ەلدەگى كاسىپكەرلىكتى ودان ءارى دامىتۋ بويىنشا ساراپتامالىق باعالاۋ مەن ەسەپتەۋلەردى دايىنداۋعا ءازىر ەكەنىن دە جەتكىزدى.

مينيسترلىك ۋاجىنە قارايتىن بولساق, ققس مولشەرلەمەسىن 16 پايىزعا دەيىن ۇلعايتۋ بيۋدجەتكە قوسىمشا 2-2,4 ترلن تەڭگە تابىس الىپ كەلەدى. بۇل شارا ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق قور قاراجاتىنان الىناتىن نىسانالى ترانسفەرتتى الماستىرادى دەيدى.

ء«بىز مۇنى تالداپ شىقتىق. سالىق 20 پايىزدان 12 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن كەزدە كولەڭكەلى ەكونوميكا تومەندەگەن جوق. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىندە قوسىلعان قۇن سالىعى – 20 پايىز, ال كولەڭكەلى ەكونوميكا – شامامەن بىزدىكىندەي. رەسەيدە ققس 18 پايىزدان 20 پايىزعا دەيىن ءوستى, بىراق ولاردىڭ ينفلياتسياسى, كەرىسىنشە, تومەندەدى. ياعني بۇل جاقسى ناتيجە بەردى. ولار ءوز اۋىل شارۋاشىلىعىن قولعا الىپ, قازىر بەلسەندى دامىپ كەلە جاتىر», دەيدى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمي­نيسترى الىبەك قۋانتىروۆ.

ەكونوميكا ساراپشىسى باۋىرجان مۇقانوۆ مينيسترلىك ماسەلەگە رەسەيلىك بيزنەس تۇرعىسىنان قاراپ وتىر دەپ ەسەپتەيدى.

«مينيسترلىك سالىقتى كوتەرۋ سەبەبىن رەسەيدەن كەلەتىن يمپورتپەن تۇسىندىرەدى. رەسەي ۇكىمەتى قازاقستانعا تاۋار ساتقان رەسەيلىك بيزنەسكە ەكسپورتتىڭ 20 پا­يىزىن قايتارىپ بەرەدى. وسى ورايدا مينيسترلىك بىزگە 12 پايىز سالىق تولەگەن رەسەي ەكسپورتتاۋشىسى 20 پايىزدى ءوز ۇكىمەتىنەن قايتارىپ الادى, ناتيجەسىندە, 8 پايىز «پليۋستە» قالادى دەيدى. وسى ورايدا ماعان تۇسىنىكسىز بولىپ وتىرعانى – مينيسترلىكتىڭ ماسەلەگە رەسەيلىك بيزنەس تاراپىنان قارايتىنى. ء«بىز ققس كوتەرسەك تە, ولار شىعىندالمايدى» دەيدى. مەنىڭ ويىمشا, رەسەيلىك بيزنەس «پليۋسكە» كەتە مە, «مينۋسقا» كەتە مە, ول ءبىزدى الاڭداتپاۋى كەرەك, ءبىز ءۇشىن باستى ساۋال – ققس كوتەرىلگەننەن كەيىن وتاندىق وندىرۋشىلەرگە قالاي اسەر ەتەدى جانە حالىققا قالاي اسەر ەتەدى؟ نارىعىمىزدىڭ از بولىگىن سۇتپەن, ايرانمەن قامتىپ وتىرمىز. ققس كوتەرىلدى ەكەن دەپ بيزنەس گۇلدەنىپ, اتالعان ءونىم تۇرلەرى كوبەيىپ كەتپەيدى. كەرىسىنشە, تاۋار قىمباتتايدى. ال ول ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە الىپ كەلەدى. ققس مولشەرلەمەسى كوتەرىلۋىنە بايلانىستى بىلتىردان بەرى ارەڭ دەگەندە ءتۇسىرىپ العان ينفلياتسيامىزدىڭ كوتەرىلىپ كەتۋى ىقتيمال», دەيدى ب.مۇقانوۆ.

ساراپشىنىڭ سوزىنشە, مينيسترلىك ايتىپ وتىرعان 2-2,4 ترلن تەڭگە ينفلياتسيا تۋىنداعان كەزدە بيۋدجەتتىك تولەمدەرگە (مۇعالىم, دارىگەر جالاقىسى, شاكىرتاقى) باعىتتالادى. سوندا ققس-تى كوتەرىپ تاپقان تابىس حالىققا قايتا بەرىلەدى دە, قىمبات باعا نارىقتا قالا بەرەدى.