بۇل – دجو بايدەن مەن سي ءتسزينپيننىڭ كوپتەن بەرى بەتپە-بەت كەزدەسۋى. ايتا كەتەيىك Covid-19 پاندەمياسىنان سوڭ قحر باسشىسى شەتەلگە العاشعى ساپارىن قازاقستاننان باستاعان بولاتىن.
بۇعان دەيىن قىتاي تايۆان مەن وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزىنە قاتاڭ تالاپ قويىپ, اقش وزىق تەحنولوگيالاردى ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالعان ەدى, وسىنداي جاعدايلار ەكى ەل اراسىنا سىزات ءتۇسىردى. ۆۆس-ءدىڭ مالىمەتىنشە اقش-تىڭ جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەرىنىڭ بەيجىڭگە جاساعان بيىلعى ساپارى مەن سان-فرانتسيسكودا وتكەن ازيا-تىنىق مۇحيتى ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى ءسامميتى وسى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىردى. سامميت جەلىسىمەن ەكى الىپ جۇزدەسىپ, بىرقاتار ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشتى. ماسەلەن, ەكى تاراپ اسكەري بايلانىستى قالپىنا كەلتىرۋگە, اقش-تاعى ناشاقورلىقپەن كۇرەسۋ ءۇشىن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە كەلىستى. الايدا تايۆان سياقتى وتكىر ماسەلەلەر قالىس قالدى. سونداي-اق ءباسپاسوز ءماسليحاتىنىڭ سوڭىندا دجو بايدەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, سي ءتسزينپيننىڭ ديكتاتور ەكەنىن ەسكە سالدى, بۇل پىكىردى اقش پرەزيدەنتى بۇعان دەيىن دە ايتقان بولاتىن, وسى رەتتە تاعى قايتالادى.
«China Central Television» مەملەكەتتىك تەلەارناسى كۇندەلىكتى كەشكى جاڭالىقتارىنىڭ ۇشتەن ەكىسىن قىتاي پرەيدەنتىنىڭ سان-فرانتسيسكوداعى ساپارىنا ارنادى, شامامەن 15 مينۋت بايدەن مەن سي ءتسزينپيننىڭ جانە ونىڭ سول كۇنى كەشكە امەريكالىق بيزنەس كوشباسشىلارىمەن كەزدەسۋى كورسەتىلدى, ەفيردىڭ تاعى 15 مينۋتى سي مىرزانىڭ سوزىمەن جالعاستى.
«كەزدەسۋ ءپوزيتيۆتى, جان-جاقتى جانە سىندارلى بولدى. بۇل قىتاي مەن اقش اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى تۇراقتاندىرۋدىڭ جاڭا باستاماسى بولۋى مۇمكىن», دەدى جۇرگىزۋشى «People’s Daily» جۋرنالىندا جاريالانعان ماقالانى وقي وتىرىپ.
وسىلايشا, قىتايدىڭ مەملەكەتتىك باق-تارى انتيامەريكالىق ريتوريكانى توقتاتتى, ونىڭ ورنىنا كەلىسىم مەن ىنتىماقتاستىقتى كورسەتەتىن اقپارات, حابارلار تاراتتى. ماسەلەن, سينحۋا مەملەكەتتىك اقپارات اگەنتتىگى ەكى ەل دوستىعى تۋرالى اۋقىمدى ماقالا جاريالادى. «دوستىق بايلانىستاردىڭ تۇراقتىلىعى مەن بەرىكتىگى قيىن كەزەڭدەردە ارقاشان قولداۋعا يە بولادى», دەلىنگەن سي ءتسزينپيننىڭ اقش ساپارىنداعى فوتوسۋرەتتەرىمەن بىرگە جاريالانعان ماقالادا. ال بايدەننىڭ «ديكتاتور» دەگەن تۇسى قىتايدىڭ رەسمي اقپارات كوزدەرىنەن كەسىلىپ تاستالدى.
ەكى ەل بىرقاتار كەلىسىمگە كەلدى
«مەنىڭ ويىمشا, كەزدەسۋ ناتيجەلى بولدى. ءبىز ماڭىزدى ماسەلەلەردى بىرىگىپ شەشۋگە ۋاعدالاستىق», دەدى اقش پرەزيدەنتى بايدەن كەزدەسۋدەن كەيىن. بۇعان دەيىن اقش-قىتاي قارىم-قاتىناسى تاقتايداي تەگىس بولماعانى بەلگىلى. ەندى بۇل كەزدەسۋدەن كەيىن ەكى دەرجاۆا اراسىنداعى بايلانىس قاقپاسى قايتا جابىلمايتىن بولدى.
الدىمەن ەكى پرەزيدەنت ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى تالقىلادى. قوس ەل دە اۋاعا كومىرتەگى شىعارىندىلارىن تاستاپ, كليمات لاستانۋىنىڭ الەمدەگى ەڭ ءىرى كوزى, وسىعان وراي اقش پەن قىتاي كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى ارەكەت ەتەمىز دەپ كەلىستى, بىراق ەكەۋى دە قازبا وتىندارىن پايدالانۋدى توقتاتامىز دەگەن مىندەتتەمە العان جوق. ولار مەتاننىڭ, اسىرەسە كۇشتى پارنيكتىك گازدىڭ شىعارىندىلارىن باسەڭدەتۋ جانە 2030 جىلعا قاراي جاڭارتىلاتىن ەنەرگيانى پايدالانۋدى ءۇش ەسە ارتتىرۋ جونىندەگى جاھاندىق باستامانى قولداۋ ءۇشىن ىنتىماقتاسۋعا ۋادە بەردى. وسى كەلىسىمدى ۆۆس ساراپشىلارى ايدىڭ سوڭىندا دۋبايدا وتەتىن «COP-28» كليماتتىڭ وزگەرۋىنە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا قارساڭىندا نازار اۋدارارلىق وقيعا ەكەنىن ايتادى.
«بۇل – كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەسۋدەگى ازعانتاي عانا ارەكەت, بىراق ماڭىزدى قادام», دەدى قىتاي ساراپشىسى جانە بريتاندىق «Chatham House» تالداۋ ورتالىعىنىڭ زەرتتەۋشىسى بەرنيس لي. ال الەمدىك رەسۋرستار ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى دەۆيد ۆاسكوۋ: «قىتاي – مەتان شىعارىندىلارىنىڭ الەمدەگى ەڭ ۇلكەن كوزى جانە جاقىن ارادا جاھاندىق جىلىنۋدى باسەڭدەتۋ ءۇشىن وسى گاز شىعارىندىلارىن شەكتەۋدە ماڭىزدى ارەكەت ەتۋى قاجەت», دەدى ۆۆس-گە بەرگەن پىكىرىندە.
ەكىنشىدەن, دجو بايدەن مەن سي تسزينپين فەنتانيلدىڭ زاڭسىز اينالىمىمەن كۇرەسۋگە كەلىستى. ەكى تاراپ ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەستە ىنتىماقتاساتىنىن مالىمدەدى. ۆۆس تاراتقان مالىمەت بويىنشا وتكەن جىلى امەريكادا شامامەن 75 مىڭ ادام ەسىرتكىنى شامادان تىس قولدانىپ, قايتىس بولعان. ايتا كەتەيىك, قىتايلىق ءوندىرۋشى كومپانيالار ەسىرتكىنىڭ ءوزىن عانا ەمەس, وعان قوسىپ پايدالانۋعا بولاتىن حيميالىق پرەكۋرسورلاردى دا وندىرەدى. وسىنى ەسكەرگەن قىتاي باسشىسى اقش-تاعى زاڭسىز فەنتانيل اعىنىن توقتاتۋ ءۇشىن حيميالىق كومپانيالارمەن كۇرەسەتىنىن ايتتى. الايدا برۋكينگ ينستيتۋتىنىڭ حالىقارالىق ۇيىمداسقان قىلمىس جونىندەگى ساراپشىسى ۆاندا فەلباب-براۋن بۇل كەلىسىم «ديپلوماتيالىق جانە ساياسي مالىمدەمە», ونىڭ ناقتى ناتيجە بەرەرى كۇماندى دەگەن پىكىردە. «قىتايدىڭ بۇل كومپانيالاردى قالاي قۋدالايتىنى ءالى بەلگىسىز. قىتاي باسشىسى ولاردىڭ ۇشەۋىمەن, بەس نەمەسە ەلۋىمەن كۇرەسە مە؟ نەگىزى قحر ەسىرتكىگە قارسى ىنتىماقتاستىقتى «ايىرباس مونەتاسى» جانە «كەڭ ديپلوماتيا قۇرالى» رەتىندە پايدالانۋدى جالعاستىرادى», دەدى ول.
سونىمەن قاتار شيەلەنىستى كەزەڭنەن كەيىن ەكى ەل اراسىندا اسكەري بايلانىس قايتا جاندانادى. قوس باسشى اسكەريلەر اراسىنداعى بايلانىستى قالپىنا كەلتىرۋگە ۋادەلەستى. بۇل نەگىزى امەريكالىقتاردىڭ تىلەكتەرى بولدى. وتكەن جىلى اقش وكىلدەر پالاتاسىنىڭ سول كەزدەگى سپيكەرى نەنسي پەلوسي تايۆانعا جاساعان ساپارىنان كەيىن قىتاي اسكەري بايلانىستاردى ۇزگەن ەدى. ال جىل باسىندا قىتايلىق بارلاۋ شارى اقش-تىڭ ۇستىنەن ۇشىپ, اتلانت مۇحيتىنىڭ ۇستىنەن اتىپ تۇسىرىلگەننەن كەيىن قارىم-قاتىناس ودان ءارى ۋشىعا ءتۇستى.
«قىرعيقاباق سوعىس كەزىندە اقش پەن كەڭەس وداعى يادرولىق دەرجاۆالار اراسىنداعى سوعىسقا اكەلۋى مۇمكىن كەز كەلگەن كەزدەيسوق قادامداردى بولدىرماۋ ءۇشىن ارقاشان اسكەري بايلانىستا بولدى. ءدال قازىر قىتاي مەن اقش اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تا سولاي بولۋى كەرەك», دەدى بۇرىنعى اقش قورعانىس ءمينيسترى كومەكشىسىنىڭ ورىنباسارى ميك مالروي. ون جىل بويى قىتايدان رەپورتاج جاساعان سولتۇستىك امەريكاداعى ۆۆس ءتىلشىسى دجون سادۆورت, ەكى ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ ىمىراعا كەلەتىنى جەكە كەزدەسۋگە دەيىن بىردەن بايقالعانىن ايتادى. ماسەلەن, اي باسىندا بىرنەشە جىلدان سوڭ العاش رەت ەكى تاراپ ۆاشينگتوندا وزدەرىنىڭ يادرولىق ارسەنالدارىن تالقىلاۋ ءۇشىن كەزدەسكەن.
سونداي-اق ەكى ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى تايۆان ماسەلەسىن دە تالقىلادى. سي تسزينپين امەريكالىق ارىپتەسىنە تايۆاندى قارۋلاندىرۋدى توقتاتۋ كەرەكتىگىن, قىتايدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمدەمەسىنە سايكەس ارالمەن قايتا قوسىلۋىن توقتاتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن جەتكىزدى. ال دجو بايدەن جۋرناليستەرگە بۇل ماسەلەگە اقش-تىڭ كوزقاراسى وزگەرمەيتىنىن ايتتى.
دوستىق «ەلشىلەرى»
كەزدەسۋدەن كەيىن سي تسزينپين بەيجىڭ اقش حايۋاناتتار باعىنا كوپ پاندا جونەلتەتىنىن ايتتى. نەگىزى قىتاي قونجىقتاردى ونداعان جىل بويى وزگە مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ ءۇشىن «پاندالىق ديپلوماتيانى» قولدانىپ كەلەدى.
«پاندالار ۇزاق ۋاقىت بويى قىتاي مەن امەريكا حالىقتارى اراسىنداعى دوستىقتىڭ نىشانى بولدى», دەدى سي تسزينپين كەشكى اس كەزىندە. ۆۆس مالىمەتى بويىنشا كولۋمبيا وكرۋگىنە قاراستى ۆاشينگتونداعى ۇلتتىق حايۋاناتتار باعىندا 23 جىل ءومىر سۇرگەن ءۇش الىپ پاندا وسى ايدا قىتايعا قايتارىلعان. ال اتلانتا حايۋاناتتار باعىنداعى ءتورت ايۋ كەلەسى جىلدىڭ باسىندا ەلدەرىنە ورالادى.
قىتاي باسشىسى بەيجىڭ اقش-پەن پاندالاردى ساقتاۋ بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋعا دايىن ەكەنىن ايتتى, اسىرەسە ايۋلاردى سان-ديەگو حايۋاناتتار باعىنا جىبەرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىراتىنىن مالىمدەدى. وسىلايشا, پاندالار «دوستىق ەلشىلەرى» رەتىندە قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
ەكى الىپ ەل اراسىنداعى كەلىسسوزدەر وسى كەزدەسۋدەن كەيىن جالعاسا بەرەدى. الايدا ەكى مەملەكەت ءالى دە كوپ ماسەلە بويىنشا ءبىر-بىرىنەن الشاق. كەلىسپەۋشىلىكتەردى بەيبىت جولمەن شەشۋ باستاما بولعانىمەن, كەيبىر ساراپشىلار «تىم وپتيميستىك بولجامداردان ساق بولعان ءجون» دەيدى.
«كەيىنگى ءتورت ايدا ۆاشينگتون مەن بەيجىڭ اراسىنداعى بايلانىستار شىنىمەن دە كەرەمەت جاقساردى. الايدا مۇنىڭ كوپ بولىگى ازيا-تىنىق مۇحيتى ەلدەرىنىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ وسى كەزدەسۋىنە تىكەلەي بايلانىستى. بۇل وڭ كوزقاراس پەن قادامدار الداعى ۋاقىتتا ساقتالۋى دا, ساقتالماۋى دا مۇمكىن», دەدى سيراكيۋز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىتاي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ديميتار گەورگيەۆ.
