– اكە, – دەيمىن, ىشىمدە ءسال كەكەسىن دە بار, – جاقسى ادامدار (الگى ايتقانداردى ەسىمە الا) مەنى جاندارىنا جولاتا ما؟
اكەم مەنىڭ ىشىمدەگىنى دە تۇسىنگەندەي:
– ولاي بولسا, جاقسى ادامدارعا قىزمەت ەت, – دەيدى ايتقان پىكىرىنەن قايتپاي.
مەنىڭ كوز الدىما تاعى دا الگىلەر كەلىپ:
– اكە, ولارعا قىزمەت جاساۋ دا مۇمكىن ەمەس, – دەيمىن كەجەگەم كەيىن تارتىپ. اكەمنىڭ مىنەزى جىبەكتەي, سابىرلى ادام ەدى, ءسوزىن جالعاستىرىپ:
– بالام, وندا جاقسى ادام تۋرالى قارالاپ ءسوز سويلەمە, – دەيتىن امالى تاۋسىلىپ.
ول كىسى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ, ايتقان ىزگى وسيەتتەرىن ساعىنىشپەن ەسكە السام, اكەم ەكەۋىمىز ءبىر-ءبىرىمىزدى جەتە ءتۇسىنۋىمىز ءۇشىن, الدىمەن جاقسى ادام كىم دەگەندى ايقىنداپ الماعان ەكەنبىز.
جاقسى ادام مەن ايتقاندار ما, ارينە, جوق. جاقسى ادام ستاتۋسى مۇلدەم بولەك. عۇلاما شاكارىم «ايقاپ» جۋرنالىنا 1913 جىلى «بىلىمدىلەردەن بەس ساۋالدىڭ جاۋابىن سۇرايمىن», دەپ حات جازىپ ەدى. سول بەس ساۋالدىڭ بىرىندە «ەڭ جاقسى ادام نە قىلعان كىسى؟» دەگەن ەدى. ول تۋرالى مەن «شاكارىمنىڭ بەس ساۋالى» اتتى ەڭبەگىمدە تولىعىراق جازعانمىن («دانىشپان شاكارىم». الماتى «اتامۇرا», 2008).
جاقسى ادام تۋرالى ەسىم (ەشمۇحاممەد) اتام دا ءجيى ايتىپ وتىراتىن. ول كىسى داستارقان باسىندا تەك داستارقان ءسوزىن ايتىڭدار دەيتىن. اتامنىڭ پىكىرىنشە, داستارقان ءسوزى – جاقسى ءسوز. مەن دە جاقسى ءسوز سويلەۋشىلەر جاقسى ادامدار دەگەن تۇسىنىكتەمىن. اعىل-تەگىل مول داستارقان باسىندا وتىرىپ, نەسىبە, ىرىستى اتتاپ, ۇساق-تۇيەك اڭگىمەلەرگە ءورىس بەرەتىنىمىز قالاي؟ ەسىم اتام زاماننىڭ اۋىر كەزىندە ءومىر ءسۇردى, داستارقان ۇستىندە باۋىرساق پەن سارى مايدان وزگە ەش نارسە جوق, سوندا جارىقتىق:
– داستارقان باسىندا جاقسى اڭگىمەلەر ايتىڭدار, قۇت قاشپاسىن, – دەپ جايراڭداپ وتىرۋشى ەدى. بۇل, ارينە, جانى جومارت, جاقسى ادامنىڭ ءسوزى.
جىراۋلاردان قالعان اتالى ءسوز:
– جاقسى ادامنان قول ۇزبە, شولدەگەندە سۋسىنىڭ. ادامعا دەگەن قۇرمەت ءشول دالاداعى سۋسىن دەسەك, جاقسى ادام وزگەلەردى وزىندەي باعالاي بىلگەن جان ەمەس پە؟
اكەم عابدىجاپپار قانداي ادامدى بولسىن جان-تانىمەن قۇرمەت تۇتۋشى ەدى. مەنىڭ ءسوزىمنىڭ راستىعىنا اكەمدى كورگەن, بىلگەن ءاربىر ادام كۋالىك بەرە الادى دەگەن سەنىمدەمىن. ادامدى الالاۋ اكەمدە مۇلدەم جوق مىنەز. ول شۋاق مىنەزدى جان بولاتىن.
اكەم دۇنيەگە 1911 جىلى كەلدى. تاريح كۋا, بۇل جىلداردان باستاپ ادامزات نە كورمەدى. جويقىن ەكى الەمدىك سوعىس بولدى. 1914 جىلعى سوعىسقا قارا جۇمىسشى بولىپ اكەسى ەسىم بارىپ قايتسا, ءوزى 1939 جىلعى اق-فيندەرمەن, ودان ءارى « ۇلى وتان سوعىسى» دەپ اتالعان قان-مايداندا بولىپ, ءبىر كوزىنەن ايىرىلىپ, مۇگەدەك بولىپ ورالدى. كەلە كولحوزدا بريگادير بولدى, كۇننىڭ اتىسى, تاڭنىڭ باتىسى كوز جۇمباي ەڭبەك ەتتى. ەلمەن بىرگە شىنىقتى, ءسويتىپ ءجۇرىپ, ءبىر قولىنان ەڭبەك مايدانىندا ايىرىلدى. ءبىر كوزىنەن, ءبىر قولىنان جارىمجان بولىپ ءجۇرىپ, بەسەۋىمىزدى (ناسيفوللا, مەن, اگيوني, ساۋلە, عابيبوللا) ءوسىرىپ, ەل قاتارىنا قوستى. كەيىنگى 26 جىل بويى لەبياجى سەلوسىندا يمام بولىپ, ەلدى رۋحاني ساۋىقتىرۋ ىسىندە ولشەۋسىز قىزمەت اتقاردى. اكەمنىڭ لەبياجى سەلوسىنىڭ يمامى بولعانى تۋرالى وقيعا ەسىمدە. مەن ول جىلى سەمەي پەداگوگيكا ينستيتۋتى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ەكىنشى كۋرس ستۋدەنتىمىن. وقۋ وزاتىمىن, اباي اتىنداعى ارنايى ستيپەنديانى الامىن. سول كوتەرىڭكى كوڭىلمەن اۋىلعا كەلسەم, ءىنىم اگيوني:
– عاريفوللا, اكەمدى اۋدان ورتالىعىنىڭ اقساقالدارى ءبىر اۋىزدان يمام ەتىپ سايلادى, – دەيدى جىمىڭداپ. مەنىڭ كوڭىلىم سۋ سەپكەندەي بولدى. بۇل, ۇمىتپاسام, 1967 جىل. كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ بۋى بۇرقىراپ تۇرعان شاق. «عىلىمي اتەيزم نەگىزدەرى» دەگەن جوعارعى وقۋ ورىندارىندا ارنايى ءپان وقىلىپ, ستۋدەنتتەر ەمتيحان تاپسىرادى. ء«بىلىم» قوعامى بويىنشا اتەيستىك تاربيە ماسەلەلەرى دەپ, دىنگە قارسى ناسيحات ماقساتىندا جۇرتشىلىققا ارنايى, اقىلى لەكتسيالار وقىلادى. ال اكەم بولسا, جەكە باسىنىڭ دىنگە سەنگەنىن بىلاي قويىپ, «يمام» بولىپ, ءدىندى ناسيحاتتايتىن قىزمەتكە كىرگەن. مەنىڭ كوڭىل كۇيىمدى سەزگەن ءىنىم:
– عاريفوللا, سەن اكەمدى رەنجىتىپ الما, ول قازىر كوڭىلدى, – دەپ مەنى جاعالاۋدا. شىنىندا, اگيوني ءىنىمنىڭ مەنى الدىن الا دايارلاعانى دۇرىس بولدى, ايتپەگەندە, اكەمنىڭ كوڭىلىنە تيەر ءسوز ايتىپ قالار ما ەدىم, كىم ءبىلسىن؟ كەشكى شايدا مەن تۇك بىلمەگەندەي وتىرمىن. اكەمنىڭ مىنەزى اشىق بۇكپەسىز جان الدىنداعى كەسەسىنە ءبىر, ماعان ءبىر قاراپ جىمىڭداپ قويادى, بىراق ءسوز جوق. ءۇنسىز ۇزاق وتىرۋعا بولمايتىنىن سەزگەن بيجامال انام:
– ءاي, شال, ايتساڭشى بالاڭا جاڭالىعىڭدى, – دەپ قويىپ قالدى.
انام مىنەزدى, تۋراشىل, كەرەمەت سۇڭعىلا جان ەدى. كوپ جايدى ايتقىزباي سەزىپ, ءبىلىپ وتىراتىن. انامنىڭ وسى قاسيەتىن باعالاپ, ەسىم اتام:
– كەلىن, قاراعىم, وسى جايدى سەن قالاي تارقاتپاقسىڭ, – دەپ كەڭەسكە تارتىپ وتىرعانىنىڭ تالاي كۋاگەرى بولعانىم بار.
اكەم جىميىپ:
– بالام, اۋىل اقساقالدارى مەنى يمام ەتىپ سايلادى. كىشى اتاڭنىڭ (ول ەسىمنىڭ تۋعان ءىنىسى ءالىم مولدانى ايتىپ وتىر) تاياعىن..., – دەي بەرىپ ەدى, شەشەم:
– كىشى اتامداي بولۋ قايدا ساعان, – دەپ قاعىپ تاستادى. بيجامال انامنىڭ وسىندايى بار ەدى. بۇل ماسەلەنى جايدارى قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەردى. مەن اكەمدى اياپ كەتتىم.
– تاتە ء(بىز انامىزدى تاتە دەيتىنبىز), شىنىندا, كىشى اتام اكەمدى وزىنە ءىزباسار دەپ جۇرمەۋشى مە ەدى, دۇرىس بولعان, – دەدىم.
وسىلاي دەپ ايتسام دا ويلانىپ قالدىم. ويىم ءاۋ-باستا اكەمە وكپە ايتۋ ەدى: «قويىڭىز يمامدىقتى دەپ». ونىم بولماي قالدى, اڭگىمە وزگە تاقىرىپتارعا اۋىسىپ كەتە باستادى, اكەم ورنىنان تۇرىپ كەلىپ, ماڭدايىمنان يىسكەدى, ماعان بالا كۇننەن ابدەن تانىس ءيىس ونە بويىمدى شىمىرلاتىپ جىبەردى, مەن دە اكەمدى مەيىرلەنە قۇشاقتادىم, كوز قيىعىن سالسام, انام كوزىنە جاس الىپ وتىر ەكەن.
ءسويتىپ, ناعىز توتاليتارلىق, اتەيستىك قوعامدا اكەم عابدىجاپپار لەبياجى سەلوسىنىڭ يمامى بولدى. ايتپاعىم, قازاق حالقى قانشاما سوتسياليزمگە بۇرىلعانىمەن, يسلام دىنىنەن ايىرىلعان جوق. يسلام قازاق حالقىنىڭ ادەت-عۇرپىمەن, داستۇرىمەن بىتە قايناسىپ, وزىنە ءورىس تاپتى. سول بۇرقىراعان اتەيستىك زاماننىڭ وزىندە دۇنيەدەن قايتقانداردىڭ يمانى ايتىلماي, ءدىني داستۇرمەن جەرلەنبەگەنى كەمدە-كەم بولاتىن. حالىق يسلام دىنىنەن الشاقتاعانىمەن, ەشقاشان ودان قولىن ۇزبەگەن. وسى ۇزىلگەلى تۇرعان تۇستا ءجىپتى-جىپكە بايلاپ جالعاستىرعان اكەم سياقتى اۋىل قاريالارى از بولعان جوق. سولار استىڭ ءدامىن كەلتىرەتىن تۇز سياقتى ەلدىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن ساقتاپ وتىردى دەسەم, ارتىق ايتپاعانىم بولار.
اكەم تۋرالى ەستەلىك مول, سونىڭ ىشىندە ەرەكشە ەسىمدە قالعانى, سەكسەنگە جاقىنداعاندا ءبىر ءسوزدى ءجيى قايتالايتىن بولدى. باسىندا وعان ونشاما ءمان بەرمەي ءجۇر ەدىم, كەيىنىرەك ويلانسام, اسىرەسە ءوزى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ, ول ءسوز ساناعا ساباق بولاتىن ۇلاعاتتى ماعىنا ەكەنىن تۇسىنە باستادىم. اكەم ايتاتىن:
– ومىرىمدە اكەمدى بىردە-ءبىر رەت رەنجىتىپ كورمەدىم, – دەپ. مۇنى ول زور ماقتانىشپەن ايتاتىن. ەسىم اتام 1963 جىلى 91 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. اكەلى-بالالى ەكەۋىنىڭ كورمەگەن قيىندىعى جوق, سونىڭ ءبىرىن اكەم حيكايا ەتىپ, ماعان بايانداپ بەرىپ ەدى:
«تاڭ سارىدەن ءبارى جينالا باستادى. اكەمنىڭ بەلسەندىلەردەن قاشىپ, «ىشكە» اۋعالى جاتقانىن ءتۇسىندىم. ءۇي ىشىنەن توسەك-ورىن, كيىم كەشەك, ىدىس-اياق الىندى. جولعا اكەم, اتام, ءىنىم – ءبارى شىقپاقشى. دەمەك, بۇل جەردە ءتىرى جان قالمايدى. مەن تاڭمىن. ماعان كوشۋ تۋرالى ەشكىم ءلام دەگەن جوق. مەنىڭ كوشۋگە تىپتەن ەش دايىندىعىم جوق. وزگەلەردىڭ قولىندا تۇيىلگەن كيىم-كەشەكتەر. بۋىنىپ-ءتۇيىنىپ بولعان جۇرت جاپا-تارماعاي تىزە بۇكتى. اتام قۇران وقىدى, ساپارعا ساتتىلىك تىلەدى. ال جۇرەمىز دەگەن اكەمنىڭ ءسوزى ساڭق ەتە تۇسكەندە, باياعىدان بۋلىعىپ وتىرعان ايەلدەر جاعى شۋىلداپ, جىلاپ قويا بەردى. ۇلكەندەر توقتاۋ ايتقانمەن, كوبى وكسىكتەرىن باسا الماي ەڭىرەدى. قايتسىن, جيعان-تەرگەن, قورا-قوپسى ءبارى قالىپ بارادى. تۋعان جەردەن سۋ شىققانداي باس اۋعان جاققا قاڭعىرىپ بارامىز. «ىشكە» بارامىز دەيدى, ونىڭ نە جەر ەكەنىن كىم بىلگەن. وندا ءبىزدى كىم قۇشاق جايىپ قارسى الماق؟
شەشەم مارقۇم وتە ۇستامدى كىسى ەدى, ەسەڭگىرەپ تۇرعان ماعان جاقىنداپ كەلىپ, قۇشىرلانا ءسۇيدى دە, قولىما ءبىر تۇيىرشىك ۇستاتتى. «بالام, بەرىك بول, ساقتان پالە-جالادان. قايتەيىن؟», دەپ كوزىن ءسۇرتىپ, ارباعا بەت الدى.
مەنىڭ اياق استىمداعى ۇلپا جەر دوڭگەلەنىپ سالا بەردى. قالايشا سوندا, ەلگە پانا بولماعان مىنا جۇرتتا مەن جالعىز قالماقپىن با؟ قايتىپ قيىپ تاستاماقشى. جوق, نە كورسەم دە اكە-شەشەم, ءىنى-قارىنداستارىممەن كورەيىن. مەن ولاردان قالمايمىن دەپ ىشتەي بەكىندىم. قاسىما اتام كەلدى دە: «بالام, اقىلدى بول. ەلدەگىنىڭ وزەگى تالمايدى. ءبىز باسىمىزعا ءىس ءتۇسىپ, اۋىپ بارامىز. سەن ەلدە بول. بالاسىڭ, ەلەۋسىز جۇرە بەرەسىڭ. بىزگە قيىن... ءتۇسىن, بالام», دەپ تەڭسەلە باسىپ بارىپ ارباعا وتىردى.
جيىلىپ-تەرىلگەندە ەكى وتباسى ەكى ات ارباعا جايعاستى. مەن اكەمنەن كوزىمدى المايمىن, ول مەنى كورمەگەنسىپ, انانى-مىنانى ايتىپ, كوشكە باسشىلىق جاساپ ءجۇر. بايقايمىن, تىپتەن قوشتاساتىن ءتۇرى جوق.
ەسىمە وسى كوشتىڭ الدىنداعى اكەمنىڭ ىستەرى تۇسە باستادى. ەكى-ءۇش كۇن اكەم مەنى قاسىنان تاستاماي الىپ ءجۇردى. سەرىكتەس بولىپ قۇرىلعان كورشى اۋىلعا باردىق. وندا شوپان قوسپانمەن اكەم ۇزاق اڭگىمەلەستى. اقىرى مەنى شاقىرىپ الىپ, اكەم: «قوسەكە, بالامنىڭ ءتۇرى مىناۋ, ءالى بۇعاناسى قاتپاعان, نە امال بار, تاعدىر جازۋىنا كونۋ كەرەك. مۇنى ساعان تاپسىردىم. قاسىڭدا ءجۇرىپ قوي باقسىن, كومەكشىڭ بولادى», دەدى. قوسەكەڭ قينالىپ تۇرىپ: «ياپىراي-اي, ءا! قيىن-اق جاعداي ەكەن. قازىر بىرەۋگە-بىرەۋدىڭ سەنىمى كەتكەن زامان عوي», دەدى. «باسقا امال جوق قوسەكە, نە بولسا دا كوندىم», دەپ اكەم وتىرعان ورنىنان تۇرعان.
مەنىڭ بۇل اڭگىمەدەن ۇققانىم, مال تاپسىن دەگەن ويمەن قوسپانعا كومەكشى رەتىندە قوي باعۋعا بەرمەكشى. وعان پالەندەي نارازى ەمەسپىن. جاقىن جەر, بارىپ-كەلىپ تۇرامىن. قوسپان مىنەزى جايدارى جاقسى ادام. بىزگە اتالاس تۋىستىعى دا بار دەيتىن اتام, ءسوز قوسپان تۋرالى بولسا. قازىر سەرىكتەستىككە ەنگەندەردىڭ تۇرمىسى جامان ەمەس. قوي ءسۇتىن ساۋىپ ىشسەڭ دە قايدا جاتىر. ايتەۋىر وزەگىڭدى جالعاپ, اشىقپاۋعا بولادى. قوسپاننىڭ ۇيىنەن اكەم ەكەۋمىز جاياۋ قايتتىق, جول بويى اكەم مەنى مەيىرلەنە قۇشىپ-قۇشىپ قويادى. بايقايمىن, كوڭىلى بوساپ كەلەدى. ىشىمنەن اكەمنىڭ بۇل قىلىعىنا تاڭمىن. مەنى, ءسىرا, بالا دەيدى-اۋ, ايتپەسە, قوي باققاننىڭ نە ازابى بار, ءتايىرى دەيمىن.
مۇنداي سۇمدىق بولارىن سەزبەگەن ەدىم. ەندى ءبارى تۇسىنىكتى بولدى. مەن قوسپانعا كومەكشى بولىپ, قوي باعىپ قالا بەرەم. ال بۇكىل تۋىس, اكە-شەشەم, باۋىر-قارىنداسىم ءبارى «ىشكە» كەتىپ, مەنى جۇرتقا تاستاپ, كەتكەلى جاتىر. ونە بويىم مۇزداپ قويا بەردى. قولىمدا شەشەم ۇستاتقان تۇيىنشەك, مەن تۇرعان جەرىمدە تۇرمىن, ات اربالار قوزعالىپ كەتتى. جاعدايىمنىڭ نە بولىپ بارا جاتقانىنا كوزىم ناقتىلى جەتىسىمەن ەڭىرەپ جىلاپ, اربا سوڭىنان جۇگىردىم. ىزادان بۋلىعىپ, الدەنەنى ايتىپ كەلەمىن. جان دارمەنىممەن سوڭعى ارباعا جەتىپ, جارماستىم. كىشى ءىنىم قولىن سوزىپ, كومەك بەرىپ, مەنى ارباعا وتىرعىزىپ الدى. ءبارىن بايقاپ وتىرعان اكەم ءبىرىنشى اربادان قارعىپ ءتۇسىپ, ءاي-شايعا قاراماستان, مەنى وتىرعان جەرىمنەن ج ۇلىپ الىپ, ەكى جاعىمنان كەزەك-كەزەك تارتىپ-تارتىپ جىبەردى.
دۇنيە استان-كەستەن بولدى, بىرەۋلەرى ارا ءتۇستى بىلەم, قارىنداسىم جىلادى بىلەم, اكەم: ء«تايت, شۋىلداماي وڭشەڭ...» دەپ اقىرعان داۋسىنان جىم بولدى. تاياق جەگەنگە قاراماي, ارباعا ۇمتىلىپ ەدىم, اكەم كەۋدەمنەن قاتتى نۇقىپ يتەرىپ جىبەردى. قۇلاپ ءتۇستىم. ورنىمنان تۇرعانىم جوق. ۇزاق-ۇزاق جىلادىم. ابدەن وكسىگىمدى باسىپ, ەسىمدى جيناعاندا, كوز ۇشىندا اربالار كورىنبەدى. ەندى ولاردى قۋعانمەن ەشنارسە ونبەيدى. قاسىمدا جاتقان شەشەم بەرگەن تۇيىنشەكتى الىپ, كەشە بارىپ قايتقان قوسپان شوپاننىڭ ۇيىنە تارتتىم. سول كەتكەننەن اكەمدەر ەكى جىلدان كەيىن ورالدى. تەك اتام قايتپادى, سول جاقتا قايتىس بولىپتى. قالعاندارى ءدىن امان. باۋىر-قارىنداسىم تىپتەن ورىسشالاپ قويادى. كوپ جىلدار ءوتىپ, كوڭىل جايلانعاندا اكەمنەن سۇرايمىن: «اكە, سىزدەر «ىشكە» اۋعاندا مەنى نەگە تەنتىرەتىپ جۇرتقا تاستاپ كەتتىڭىز», دەپ. اكەم اۋىر كۇرسىنىپ: «بالام-اۋ, ءبىز وتىزىنشى جىلدان امان قالامىز دەپ ويلاعان جوقپىز. كۋلاك دەپ مەنى جۇمىسقا المادى. اشىعا باستادىق. سودان ەل قاتارلى «ىشكە» كوشۋدى ءجون كوردىم. بىراق وندا كىم ءبىزدى كۇتىپ تۇر؟ ءدىنى, ءتىلى بولەك ەل. ويلانا كەلە, سەنى ەلگە تاستاۋدى ءجون كوردىم. ەگەر ءبىز اشىعىپ, شەتەلدە وپات بولساق, ارتىمىزدا تۇياق قالسىن دەگەن وي ەدى. باۋىرىڭ جاس. سەن بولساڭ ەس جيىپ قالدىڭ», دەدى.
ارينە, مۇنداي ءسوزدى ول جاستا ماعان قالاي ايتىپ تۇسىندىرسە دە, مەن ۇعام با؟ اكەمنىڭ ەكى جاعىمدى دۋىلداتا تارتقان شاپالاعى مەن كەۋدەمنەن نۇقىپ يتەرىپ تاستاعانىن كەيىن بارىپ ءتۇسىندىم. بايقاپ وتىرسام, قاتالدىقتىڭ ءوزى اقىلدان تۋعان سەكىلدى. ومىردە وسىنداي ءمانى مول قاتالدىقتار مول بولسا عوي دەپ ويلايمىن, كەيدە بالالارىم مەن نەمەرەلەرىمنىڭ قىلىقتارىنا قاراپ».
ءيا, سونىمەن ومىرىندە اكەسىن بىردە-ءبىر رەنجىتپەگەنى تۋرالى اڭگىمەگە كەلسەك, بۇل ايتۋعا جەڭىل بولعانىمەن, قيىن ءىس. اكەسىن ءبىر رەت تە رەنجىتپەگەن بالانى تاۋىپ كورىڭىز. بۇگىندە بالاسىنا رەنجىمەگەن اكە تاۋىپ كورىڭىز. اكەنى رەنجىتپەۋ دەگەن نە؟ بۇل ساۋالدى مەن وزىمە قويامىن دا جاۋاپ ىزدەيمىن...
رەنىشتەر بولدى, بىراق ەشقاشان اكەمدى نالىتقان جوقپىن. بۇل مەنىڭ ماقتانىشىم. اكەمدى نالىتىپ, جۇرەگىن ەشقاشان جارالاعان, تۇندەرىن ۇيقىسىز قالدىرعان جوقپىن. اكەسىن نالىتقاننان اۋليە شىقپايتىنى انىق. وسى تۋرالى ءبىر اڭگىمە ايتايىن.
يراننىڭ قۇم قالاسىندا جول ءتۇسىپ, ەكى رەت بولدىم. قۇم شاھارىنا ارنايى كەلگەن قوناقتاردى اپاراتىن جەر ءال-ماشارري اۋليە سالعىزعان «قولجازبا قورى». ءبىزدىڭ تۇسىنىكتە بۇل كىتاپحانا كەشەنى. مۇندا قولجازبالار كوپ, سونىڭ ءبارىن جيناعان ءال-ماشارري اۋليە. ول كىسى تاپقان-تايانعانىنا تەك قولجازبالار جيناي بەرگەن كورىنەدى. كەيدە تاماق تا ىشپەي, بىرەۋلەر ءۇشىن قۇدايعا قۇلشىلىق جاساپ, ناماز وقىپ, ورازا ۇستاپ, وتەۋىنە قولجازبالار ساتىپ الىپ وتىرعان. قازىرگى «قولجازبا قورى» ەرەكشە مەكەمە, وعان كىرىپ-شىعۋدىڭ ءوزى ءبىر ماسەلە. ەسىكتەرى بانكتەردىڭ ەسىگىندەي قات-قابات. مۇندا قولجازبالاردى «ساۋىقتىرۋ», ياعني تازالاپ-وڭدەپ, العاشقى تۇپنۇسقا قالپىنا كەلتىرىپ, كىتاپ قورىنا قوسۋ ءىسى وركەنيەتتىك, عىلىمي-تەحنولوگيالىق نەگىزدە جۇرگىزىلەدى. بۇل مەكەمەنىڭ تىكەلەي يەسى – ءال-ماشارري اۋليەنىڭ ۇرپاعى. اۋليە دۇنيەدەن وتەردە: «مەنى «قولجازبا قورىنىڭ» كىرەر تابالدىرىعىنا جەرلەڭدەر, ءبىلىم ىزدەگەندەرگە تابالدىرىق بولىپ جاتايىن, ارمانىم سول», دەپ وسيەت قالدىرىپتى.
وسيەتى ورىندالعان ءال-ماشارري اۋليە كىتاپحاناعا كىرەبەرىستە سول جاقتا جەرلەنگەن, كەلگەندەر وعان دۇعا جاساپ جاتادى. سول ءال-ماشارري اۋليەنىڭ ءوزىنىڭ اكەسىنە دەگەن قۇرمەتى تۋرالى ەستەلىك ساقتالعان.
اۋليەنىڭ بالا كەزى. اكەسى قارا جۇمىستا. يراندا كۇن ىستىق. تۇسكى اسقا كەلگەن اكەسى شارشاپ ۇيىقتاپ كەتەدى. اناسى بالاسىنا اس دايار بولدى, اكەڭدى ويات دەيدى. سوندا ءال-ماشارري ۇيىقتاپ جاتقان اكەسىن قالاي وياتۋدىڭ جولىن تاپپاي, اقىرى اكەسىنىڭ تابانىنا بەتىن توسىپ, بەتىمەن تابانىن ۇيكەلەي باستايدى, اكەسى ويانعاندا اناسىنىڭ ءدامى دايار بولعانىن ايتادى. وسى قۇرمەت ءال-ءماشارريدى يران ەلىندە وتە ايگىلى اۋليە قاتارىنا قوستى دەيدى ەستەلىك ايتۋشىلار. اكەنى قۇرمەتتەۋ – اۋليەلىك جول دەيتىنىم وسى.
اكەم عابدىجاپپاردان سۇرايمىن:
– قالايشا اكەڭىزدى بىردە-ءبىر رەنجىتكەن جوقسىز, – دەپ.
اكەم ويلانىپ وتىرىپ:
– ءبىر رەت رەنجىتەتىن جاعداي بولدى, – دەدى. مەن اڭگىمە تىڭداۋعا نيەت ءبىلدىردىم. ماعان عانا ايتىلعان اڭگىمە بولعانىمەن, قانشاما مەزگىل ءوتتى عوي, جاريا ەتە بەرگەننەن ادەپسىزدىك بولماس دەگەن نيەتپەن اكەمنىڭ ءومىربايانىنىڭ اياۋلى ءبىر بەتتەرىن جايىپ سالماقپىن.
«سوعىستا ءبىر كوزدى بەرىپ, قالعان دەنىم ساۋ, ەلگە امان-ەسەن ورالدىم. ويىم, ەندى وتباسىن قۇرۋ. كوڭىلىم كەتكەن بىرەۋ بار. ءبىر كۇنى استان كەيىن اكەم: «بالام, سوعىستان امان كەلدىڭ, ەندى وتباسىن قۇرۋ كەرەك», دەدى. اكەم ءوزىم ايتايىن دەپ جۇرگەن ويىما ءداپ ءتۇستى, قۋانىپ كەتتىم. ء«يا, ءيا», دەي بەردىم. اكەم تاماعىنا ءبىر نارسە قادالعانداي ەكى-ءۇش رەت جوتەلىپ: «بالام, ۇيلەنسەڭ, ءۇي بولاتىن ادام وسىندا وتىر», دەمەسى بار ما؟ باسىم اينالىپ قويا بەردى. مەنىڭ ويىم باسقا, اكەمنىڭ ويى وزگە. ۇيدە وتىر دەگەنى جەڭگەم. اعام ءساتجان «حالىق جاۋى» بولىپ سوتتالىپ, تۇرمەدە قايتىس بولعان, ودان ەكى قىز قالعان قايريما (قايكەن) جانە مۋسليما. ۇشەۋى ۇيدە. مەنىڭ ءحالىمدى سەزگەن اكەم: «بالام, مەن ساعان ايتقانىمدى ورىندا دەي المايمىن. سوعىستان امان كەلگەنىڭە شۇكىرشىلىك. مىنا ەكى قىز بالانىڭ قامى عوي, ماعان بۇل ءسوزدى ايتقىزىپ وتىرعان, ايتپەسە...», دەپ ءسوزىنىڭ اياعىن جۇتتى. «بالام, ويلان, ەرىك وزىڭدە», دەپ اكەم ورنىنان تۇردى. ەكى-ءۇش كۇن وي ۇستىندەمىن. كوڭىلىم قالاعان ادامىم مەنەن ءسوز كۇتۋدە. ەرىك وزىڭدە دەدى اكەم. سوندا ول قايداعى ەرىك. كەشەگى سوعىستا كوپتىڭ ءبىرى بولىپ كوز جۇمسام شە! ەلگە امان ورالىپ, اكەمنىڭ ايتقانىن ورىنداماسام كىم بولعانىم. ويىم ون ساقتا. اقىرى, اكەمدى رەنجىتپەۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلدىم. وعان وڭاي ەمەس, ۇلكەن ۇلى ءساتجان تالانتتى اقىن ەدى, «حالىق جاۋى» اتانىپ تۇرمەدە ءولدى, كىشى بالاسى ادياتوللا سوعىستان حابارسىز كەتتى. مەن, ىنىلەرىم: جالەل, قانۋ ءبارىمىز مۇگەدەك بولىپ ورالدىق. اعامنان قالعان ەكى قىز بالا جەتىم. مەن ءوز باسىمدى ويلاعاندا كىم بولماقپىن, جوق, اكەمنىڭ ايتقانىن ورىندايمىن. شەشىمىمدى اكەمە ايتقاندا, ول: «بالام, وسىنداي شەشىمگە كەلەتىنىڭە سەنىپ ەدىم, ەندى ايتارىم, وكىنبە, ءومىرىڭ وكىنىشتى بولمايدى, مىنا بيجامال كەلىننەن ەلگە ءسوز ايتار بالالار تۋادى. اقىرى قايىر بولسىن دەپ باتا بەرىپ ەدى», دەپ اكەم ءسوزىن اياقتاپ, «مىنە, اكەم ايتقان بالالار سەندەرسىڭدەر» دەپ, وزىنشە ءبىر مارقايىپ قالاتىن ەدى, جارىقتىق. اكەسىنە دەگەن قۇرمەت اكەمنىڭ اۋليەلىك جولىنا ءتۇسۋى دەپ ويلايمىن. ارينە, ءبارىن ءبىلىپ, ءجون سىلتەۋشى ءبىر اللا!
اكەم قان مايداندا بولدى, بىراق سوعىس تۋرالى جارىتىپ اڭگىمە ايتپايتىن. مەنىڭ ەسىمدە قالعاندارى: «سوعىستا جۇرگەندە ۋكرايندار مەن بەلارۋس جىگىتتەرى ايتاتىن: «سەندەر باقىتتىسىڭدار, وتباسىلارىڭ امان, سوعىستان الىستا, ءبىزدىڭ وتباسىمىز دا سوعىس ورتىندە», دەپ. سوندا ىشىمنەن بۇعان دا شۇكىر دەپ تاۋبە ەتەتىنمىن», دەيتىن دە قوياتىن. تاعى بىردە ايتقانى ەسىمدە: «سوعىستىڭ العاشقى جىلى ءۇش ادامعا ءبىر ۆينتوۆكا, قولىمىزدا ەشنارسە جوق, قۇر ايعايلاپ جۇگىرىپ كەلەمىز, مىلتىعى بار جارالانسا نە ولسە عانا ۆينتوۆكاعا قول جەتەدى. ال نەمىستەردىڭ سول كەزدە ءۇش اياقتى موتوتسيكلدەرمەن جۇرگەنىنە تاڭ قالاتىنمىن», دەۋشى ەدى.
* * *
اكەممەن سوڭعى كەزدەسۋىمدى ايتپاسقا بولماس. 1993 جىلدىڭ باسىندا جولىم ءتۇسىپ, اكەمنىڭ اماندىعىن بىلۋگە لەبياجىگە كەلدىم. شەشەم قايتىس بولعان, اكەم اگيونيدىڭ قولىندا تۇرادى. بۇرىن لەبياجى دەپ اتالاتىن سەلونىڭ اتىن «اققۋ» دەپ وزگەرتىپ قويىپتى. سونشا كەلىستى ات ەمەس, «لەبياجى» دەگەن ورىستىڭ «لەبياديننىي پۋح» دەگەنىنەن شىققان ءسوز, ونىڭ قازاقشاسى قامقا, ياعني سەلو اتاۋى «قامقالى» بولۋى كەرەك ەدى. ۇيگە ءتۇسىپ, اكەممەن اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن بۇرىنعى ادەتىمە باسىپ, بىرگە وسكەن دوستاردى ارالاپ كەتتىم. مەكتەپتە بىرگە وقىعان ىرىمبايدىڭ ۇيىندە قوناق بولىپ شاي ءىشىپ, اڭگىمە قۇرىپ وتىر ەدىم, كەلىنىم ناعيما تەلەفون شالىپ:
– ءسىزدى اتام شاقىرىپ جاتىر, – دەدى.
ۇلكەن كىسى بولعاندا مۇنداي شۇعىل حابارلاردان, ارينە, سەكەم الاسىڭ. ءالى ەت تاعامىنان ءدام تاتپاعان داستارقاندى اتتاۋ ماعان ەرسىلەۋ كورىنىپ, ءوزىم اكەمە تەلەفون شالدىم. ترۋبكانى ءوزى كوتەردى:
– اكە, جايشىلىق پا, مەن ءالى ۇلكەن استى ىشپەپ ەدىم, قوناقتا ىرىمبايدىكىندەمىن, – دەسەم, اكەم:
– بالام, سەن ءالى تالاي قوناقتا بولاسىڭ, وسىنداي ابىرويلى جۇرسەڭ, الدىڭنان تالاي داستارقان دا جايىلار, – دەمەسى بار ما, بۇل مەنىڭ اكەمنىڭ مىنەزىنە ءتان ەمەس قىلىق, شوشيىن دەدىم.
ىرىمبايعا اسقا قاراي المايتىنىمدى ايتىپ ۇيگە تارتتىم. كەلسەم, اكەم تۇك بولماعانداي جايدارى:
– ىرىمباي دوسىڭ عوي, رەنجىمەس, – دەدى.
مەن ارنايى اسقا قاراماي كەلگەنىمدى ايتسام, اكە وعان قۋانىشىن ءبىلدىردى. بايقايمىن, بۇرىنىراق اسقا قاراماي كەتكەندى جاراتپايتىن, شاقىرعانداردىڭ ىقىلاس-نيەتى داستارقانىندا دەپ وتىراتىن. بۇگىن وزگەشە. سويتسەم, ءىنىم اگنوني مەنى ەرتەڭ تاڭەرتەڭ جولعا شىعادى دەپتى. شىنى دا سولاي ەدى.
– بالام, ەرتەمەن جول جۇرەسىڭ, قازىر الىستاسىڭ (الماتىنى ايتىپ وتىر), ەندى قايتىپ كەلگەنشە كىم بار, كىم جوق, كارى قويدىڭ جاسىنداي جاسىم قالدى... – دەدى اعىنان جارىلىپ.
– اكە, ەرتەڭ جولعا شىقپايمىن, سىزبەن تاعى ءبىر كۇن بىرگە بولامىن, قوناققا دا بارمايمىن, – دەدىم. اكەم بالاشا قۋاندى. كەلىنگە شاي قويعىزدى. ەكەۋدەن ەكەۋ, اڭگىمەمىز تاۋسىلار ەمەس. ءسوزىمىزدىڭ ءتۇپ-توركىنى ءبىر جەردەن شىعىپ, ءبىر ارناعا قۇيىلىپ جاتىر. كەلەسى كۇنى دە ەكەۋىمىز ۇزاق سۇحبات جاسادىق. بۇل كۇنى دە كەش جاتتىق. تاڭەرتەڭ اكەمنىڭ ىستىق دەمىنەن وياندىم, ول مەنىڭ باسىمدا تۇر, ءسىرا, قۇشاقتادى ما, مەيىرلەنە ءسۇيدى مە, بىلمەيمىن, مەنىڭ اڭعارعانىم, بالا كۇنىمنەن ءوزىم وتە ۇناتاتىن اكەمنىڭ بۇرقىراعان ءيىسى. ورنىمنان تۇرىپ اكەمدى قۇشاقتادىم, اكەمنىڭ جالعىز كوزىنەن جاس پارلاپ تۇر ەكەن. ەرتەمەن جولعا ازىرلەنە باستادىم. قوشتاسىپ جولعا شىقتىم. اكەم ەسىك الدىندا قولىن بۇلعاپ قالا بەردى, مەن مىنگەن جەڭىل كولىك كوزدەن تاسا بولعانشا ىزىمنەن قاراپ تۇردى. بۇل مەنىڭ اكەممەن سوڭعى كەزدەسۋىم. ەكى ايدان كەيىن اكەم عابدىجاپپار دۇنيەدەن وزدى.
عاريفوللا ەسىم,
اكادەميك
