– قازاقستان 1997 جىلى بۇۇ-نىڭ ورتالىق ازيا ەكونوميكالارىنا ارنالعان ارنايى باعدارلاماسىن قۇرۋعا باستاماشى بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل باعدارلامانىڭ وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جانە جاھاندىق ەكونوميكالىق پروتسەستەرگە قوسىلۋ تۇرعىسىنان ءتيىمدى پلاتفورماعا اينالعانىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ارنايى باعدارلامانىڭ 25 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعاندىقتان, بۇگىنگى كەزدەسۋىمىزدىڭ سيمۆولدىق ءمانى زور. بىلتىر قازاقستاننىڭ توراعالىعى اياسىندا ءبىز باعدارلامانىڭ نەگىزگى باعىتتارى جونىندەگى ىقپالداستىقتى نىعايتىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى شارالار قابىلدادىق, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان سپەكا-نى دامىتۋعا, سونداي-اق ورتالىق ازيا مەن كاۆكاز ءوڭىرىنىڭ ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋعا ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ قوسقان ۇلەسىن جوعارى باعالايدى. سپەكا-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بۇگىنگى تاريحي ءارى تۇڭعىش ءسامميتى اتقارىلعان اۋقىمدى جۇمىستىڭ ءتۇيىنى بولماق.
– بۇگىنگى كەزدەسۋ ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ اشىقتىق, ءوزارا قۇرمەت پەن سەنىم قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن كوپجاقتى ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ كوكجيەگى كەڭەيەتىنىنە سەنىمدىمىن. گەوساياسي تۇرعىدا بولشەكتەنۋ بەلەڭ الىپ, جاھاندىق ەكونوميكانىڭ كونيۋنكتۋراسى قۇبىلىپ تۇرعان قازىرگى جاعدايدا ارنايى باعدارلامانىڭ ءمان-ماڭىزى ارتا تۇسەدى. ورتاق مۇددەنى ەسكەرە وتىرىپ, سپەكا-نى ودان ءارى دامىتۋ جونىندە ءوز كوزقاراسىمدى ورتاعا سالۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر. ورنىقتى دامۋ قاعيداتتارى مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ۇلتتىق ستراتەگيالارى مەن باعدارلامالارىنىڭ وزەگىنە اينالدى. بۇگىندە قازاقستاندا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ 80 پايىزى ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا سايكەستەندىرىلدى. ۇكىمەتىمىزدىڭ ەڭ باستى مىندەتى – ساپالى ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ بارشاعا قول جەتىمدى بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ. جۋىردا كۇشىنە ەنگەن جاڭا الەۋمەتتىك كودەكستە الەۋمەتتىك وسال توپتارعا جاتاتىن ازاماتتاردى قورعاۋ تەتىكتەرى جەتىلدىرىلدى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ەلدىڭ بارلىق ازاماتى الەۋمەتتىك, تەحنولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق پروگرەستىڭ پايداسىن تەڭ دارەجەدە كورە الاتىن ينكليۋزيۆتى كەلەشەكتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرۋعا نيەتتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قازاقستاننىڭ الماتىدا ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن اۋعانستان ءۇشىن بۇۇ-نىڭ ورنىقتى دامۋ جونىندەگى وڭىرلىك ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى باستاماسى وسى ماقساتتىڭ ۇدەسىنەن شىعادى.
– ساۋدا مەن ءوزارا ءتيىمدى كووپەراتسيانى كەڭەيتۋگە ەلدەرىمىزدىڭ مۇمكىندىگى مول. قازىردىڭ وزىندە قازاقستان مەن سپەكا-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى قارقىندى تۇردە ءوسىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. بىلتىر ءوزارا ساۋدا كولەمى ۇشتەن ءبىر ەسە ارتىپ, 10 ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى. تاياۋ كەلەشەكتە بۇل كورسەتكىشتى ەكى ەسە ارتتىرۋعا تولىق مۇمكىندىگىمىز بار دەپ سانايمىن. ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى باسەكەگە قابىلەتتى باعاعا ساي ءتۇرلى تاۋارلارمەن قامتاماسىز ەتە الامىز. وسى ارقىلى وزگە ەلدەردەن كەلەتىن يمپورتتى قىسقارتۋعا بولادى. قازاقستان سپەكا ەلدەرىنە جالپى سوماسى 2,3 ميلليارد دوللار بولاتىن 175 شيكىزاتتىق ەمەس تاۋار ءتۇرىنىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا دايىن. «جاسىل» دالىزدەر جاساۋ, ءتۇرلى كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋ ساۋدا-ساتتىق جونىندەگى ىنتىماقتاستىعىمىزعا, سونىڭ ىشىندە قۇرىلىس, حيميا جانە تاماق ونەركاسىبى سالالارىنداعى ىقپالداستىعىمىزعا تىڭ سەرپىن بەرەدى. سونىمەن قاتار ءبىز سەرىكتەستەرىمىزدىڭ ءتيىستى ۇسىنىستارىن قاراستىرۋعا دايىنبىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سپەكا اياسىندا ەلدەرىمىزدىڭ ونەركاسىپ كووپەراتسياسى سالاسىنداعى الەۋەتى جوعارى دەپ سانايدى. بۇل رەتتە ەنەرگەتيكا, كولىك-لوگيستيكا, اۋىل جانە سۋ شارۋاشىلىعى سالالارىنا ارنالعان تەحنيكا مەن قۇرال-جابدىقتاردىڭ يننوۆاتسيالىق ۇلگىلەرىن ازىرلەۋ جانە ولاردى ءوندىرۋ ءۇشىن ماشينا جاساۋ كومپانيالارىنىڭ تاجىريبەسى مەن كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋدىڭ كەلەشەگى زور. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, ءوندىرىس سالاسىندا تەڭ نەگىزدە اۋقىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ايماق مەملەكەتتەرىنىڭ جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن نىعايتا تۇسەدى.
– قازاقستان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسۋعا ۇمتىلىس جاساپ وتىر. سوڭعى بەس جىلدا ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىس كولەمىن ەكى ەسە ارتتىردىق. قازىر 80-نەن استام ەلگە ءونىم ەكسپورتتايمىز. ءبىز سپەكا ەلدەرىمەن وسى باعىتتا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋگە نيەتتىمىز. سپەكا ەلدەرى اراسىنداعى ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى ىنتالاندىراتىن قۇرالداردى ويلاپ تابۋعا ايرىقشا ءمان بەرگەن ءجون. وسىعان بايلانىستى ەكونوميكالىق دامۋ مەن ينتەگراتسياعا ىقپال ەتۋ ءۇشىن بۇۇ اياسىندا سپەكا ارنايى قورىنىڭ (trust fund) نەگىزىن قالاۋ اسا وزەكتى دەپ ويلايمىز. ارنايى باعدارلامانىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان قورعا قارجىلاي ۇلەس قوسۋعا ءازىر, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پىكىرىنشە, ايماق بۇگىندە حالىقارالىق كولىك-ترانزيت باعىتتارىن دامىتۋ جانە ءارتاراپتاندىرۋ ىسىندە وتە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. شىن مانىندە, سپەكا ەلدەرى ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى قۇرلىقارالىق كوپىرگە اينالدى.
– بۇل – وراسان زور مۇمكىندىك. ونى دامىتا ءتۇسۋىمىز كەرەك. بۇل رەتتە حالىقارالىق ترانسكاسپي كولىك باعىتىن وركەندەتۋگە ۇلكەن ءۇمىت ارتامىز. ورتا ءدالىزدى ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جوباسىمەن, سونداي-اق ترانسەۋروپالىق كولىك جەلىسىمەن (TEN-T) جانە Global Gateway ستراتەگياسىمەن ۇشتاستىرۋدىڭ الەمدىك ساۋداعا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەرى زور بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. بۇعان قوسا قازاقستان «سولتۇستىك – وڭتۇستىك» ءدالىزىن دامىتۋ ءۇشىن بەلسەندى ىنتىماقتاستىققا دايىن. سوڭعى 15 جىلدا ەلىمىز كولىك ينفراقۇرىلىمىنا 35 ميلليارد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا قۇيدى. الداعى ءۇش جىل ىشىندە 1300 شاقىرىمنان استام تەمىرجول سالۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بۇل قىتاي, وڭتۇستىك ازيا, رەسەي جانە ەۋروپا باعىتتارىنا جۇك وتكىزۋ الەۋەتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بارلىق سەرىكتەستى كاسپي تەڭىزىندەگى پورتتاردىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ, سونداي-اق جۇك كەمەلەرىن بىرلەسە ءوندىرۋ ءۇشىن ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋگە شاقىرامىن. بۇۇ ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسى مەن ەسكاتو تاراپىنان تەحنيكالىق جانە ساراپتامالىق تۇرعىدان بەلسەندى قولداۋ كۇتەمىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار ەكولوگيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءمانى زور. قازاقستان پرەزيدەنتى ەكولوگيا جانە كليمات پروبلەماتيكاسى, سونداي-اق ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جونىندەگى بىرلەسكەن عىلىمي-زەرتتەۋ جانە قولدانبالى زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستاۋ ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلەنىڭ سپەكا ەلدەرىنىڭ بارىنە دە قاتىسى بار. بۇل رەتتە ءبىر عانا مەملەكەتتىڭ جالعىز ءوزى تابىسقا جەتۋى مۇمكىن ەمەس. ارال قاسىرەتى – سونىڭ ايقىن دالەلى. ونىڭ اۋىر سالدارىن ورتالىق ازيا ەلدەرى عانا ەمەس, ودان تىسقارى جەرلەر دە سەزىنىپ وتىر.
– كەلەسى جىلى قازاقستان حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ توراعاسى رەتىندە ءبىر كەزدەرى الەمدەگى ەڭ ءىرى تۇيىق سۋ ايدىندارىنىڭ ءبىرى بولعان ارال ماڭىنداعى قورشاعان ورتا دەگراداتسياسىنىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىن كۇشەيتۋگە ەرەكشە ءمان بەرمەك. كاسپي تەڭىزىندەگى كۇردەلى ەكولوگيالىق احۋال دا الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. تەڭىزدىڭ تابانى تايىزدانىپ, وعان قۇياتىن وزەن سۋلارىنىڭ مولشەرى كۇرت ازايدى. بيورەسۋرستار قىسقارىپ, انتروپوگەندىك لاستانۋعا ۇشىراپ جاتىر. كاسپيدى قۇتقارۋ ۇزاقمەرزىمدى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىمدىعىنا اينالۋعا ءتيىس. بارلىق مۇددەلى تاراپتى وسىناۋ بىرەگەي سۋ ايدىنىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن ورتاق ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەۋگە شاقىرامىن. ءبىزدىڭ ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىعىمىز كاسپيدىڭ بەيبىتشىلىك جانە مۇمكىندىكتەر تەڭىزى رەتىندەگى مارتەبەسىن نىعايتا تۇسەتىنىنە سەنىمدىمىن, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ 2060 جىلعا قاراي قازاقستان كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعانىن مالىمدەدى. وسى رەتتە پرەزيدەنت سپەكا مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارىن بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋ ماسەلەسىندە بىرلەسكەن ءىس-ارەكەتتى جانداندىرۋعا جانە الماتىدا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كليمات ماسەلەلەرى جونىندەگى جوبالىق كەڭسەسىن قۇرۋ باستاماسىن قولداۋعا شاقىردى.
– تسيفرلىق تەحنولوگيا جانە جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى ىقپالداستىق كەڭ مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دايەكتى دامۋى ءوندىرىستى, ەڭبەك نارىعىن جانە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن ترانسفورماتسيالاۋ ءۇشىن بىزگە اسا ماڭىزدى مىندەت جۇكتەپ وتىر. ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ 90 پايىزدان استامى ەلەكتروندى تۇردە كورسەتىلەدى, ال قولما-قول اقشاسىز ترانزاكتسيالاردىڭ ۇلەسى 80 پايىزدان استى. تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە IT سالاسىنداعى ەكسپورت كولەمى بەس ەسە ارتتى. ءبىز بۇل كورسەتكىشتى 2026 جىلعا قاراي ءبىر ميلليارد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ پىكىرىنشە, استانا سپەكا-نى ينستيتۋتسيونالداندىرۋ پروتسەسىن قولدايدى. بۇل ايماق ەلدەرى اراسىنداعى كوپجاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى ءتيىمدى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن اتالعان باعدارلامانىڭ وراسان زور الەۋەتىن تولىق پايدالانۋدى كوزدەيدى.
– بۇعان قوسا, كەلەشەكتە سەرىكتەس مەملەكەتتەر مەن بۇۇ ينستيتۋتتارى وكىلدەرىنىڭ سپەكا-عا جاڭا قاتىسۋشى رەتىندە قوسىلعانىن قۋانا قۇپتايمىز. ەلدەرىمىزدىڭ ۇكىمەتتەرىنە سپەكا-نىڭ ارنايى جۇمىس توبىن قۇرۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن دۇرىس دەپ سانايمىن. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, كەلەسى جىلى ماۋسىم ايىندا ەلىمىزدە وتەتىن كەزەكتى استانا حالىقارالىق فورۋمى اياسىندا سپەكا-نىڭ پانەلدىك سەسسياسىن ۇيىمداستىرۋدى ۇسىنامىن. جوعارى دەڭگەيدەگى بۇل جيىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە بىرلەسە جاۋاپ ىزدەۋ ءۇشىن الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋعا باعىتتالعان. سونىمەن قاتار سپەكا-نىڭ الداعى سامميتتەرىنىڭ ءبىرىن ءوزارا كەلىسىلگەن ۋاقىتتا قازاقستاندا وتكىزۋدى ۇسىنامىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە, بۇگىنگى سامميت ارنايى باعدارلامانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ناقتى مەحانيزمدەر ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىنە, سونداي-اق ەلدەرىمىز اراسىنداعى دوستىق جانە ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى نىعايتا تۇسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
سامميت بارىسىندا ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ, تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون, وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ, گرۋزيا پرەمەر-ءمينيسترى يراكلي گاريباشۆيلي, ماجارستان پرەمەر-ءمينيسترى ۆيكتور وربان, تۇرىكمەنستان مينيسترلەر كابينەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى حودجامۋراد گەلدىمۋرادوۆ, بۇۇ ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى تاتيانا مولچان, ازيا جانە تىنىق مۇحيتى وڭىرلەرىنە ارنالعان ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك كوميسسياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى (ەسكاتو) ارميدا سالسيا اليcدجابانا, سونداي-اق شىعاناقتاعى اراب مەملەكەتتەرى ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ باس حاتشىسى دجاسەم ءال-بۋدايۆي ءسوز سويلەدى.
