كوللاجدى جاساعان –زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
«2013 جىلدان بەرى 8 اۋىلعا گاز تارتۋ ءۇشىن بىرنەشە رەت قارجى بولىنگەنىمەن ناتيجە جوق. بيىل دايىر اۋىلىندا گازداندىرۋ جۇمىستارى باستالعان. الايدا قاداعالاۋ كەمشىن, اۋىلدىقتار بەينەتىن كوردى. الا جازداي كوشەلەردى قازىپ, قىرۋار قارجى شاشىپ, قىسقا قاراي سول شۇڭقىرلاردىڭ قۇبىر سالماستان كومە سالدى. باسى دارداي, اياعى قىلداي جۇمىستار ءۇشىن اۋىل كوشەلەرىنە توسەلەتىن اسفالت تا جايىلماي قالدى. كوشەلەر مي باتپاق. سونىڭ كەسىرىنەن تۇرعىندار ءۇيدى-ۇيگە وتىن-كومىر جەتكىزە الماي وتىر. جاز بويى ترانشەيا قازامىز دەپ, باقشاعا كەلەتىن ارىقتاردى دا قۇرتتى. كورگەن كوزدە جازىق جوق, گازدىڭ قۇبىرلارىن جالعاۋ جۇمىستارىن 7-8-سىنىپ وقۋشىلارى جاسادى. بۇل باسسىزدىققا باقىلاۋ بار ما؟ ەندىگى ءۇمىتىمىز – پرەزيدەنتتە», دەيدى دايىر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, قوعام بەلسەندىسى ايگەرىم ورالحانقىزى.
ايتسا ايتقانداي-اق, اۋىل ءىشىنىڭ استاڭ-كەستەڭى شىعىپ جاتىر. قازىلعان شۇڭقىرلارعا اۋىلدىقتاردىڭ مالى ءتۇسىپ تە ولگەن. قىل اياعى كوگىلدىر وتىن تارتىلادى دەگەن سەگىز اۋىل گازسىز قالدى. جۇرت تابان استىنداعى بايلىقتىڭ يگىلىگىن كورە الماي وتىر. ەسەسىنە, قىتايعا توننالاپ ەكسپورتتاعان دەسەدى جەرگىلىكتى ەل. اۋىل تۇرعىنى ايگەرىمنىڭ ايتۋىنشا, گاز تارتۋ جۇمىسىن ۇتىپ العان كومپانيانىڭ باسشىسىمەن تۇرعىندار تىلدەسپەك بولعان. ءتىپتى اۋدان باسشىلىعى دا مەردىگەردى تاپپاي كەلە جاتقان كورىنەدى. كەيبىر كوشەلەردەگى شۇڭقىرلار الاڭ-اشىق قالعان. قاراۋسىز قالعان گازدىڭ قۇبىرلارى قولدى بولىپ تا كەتىپ جاتقان سەكىلدى. كوگىلدىر وتىن اۋداندا وتكىر تۇرعان پروبلەمالاردىڭ ءبىرى ەكەنىن اۋدان باسشىلىعى دا ايتىپ وتىر. بىراق ماسەلە شەشىمىن تاباتىن سياقتى.
«زايسانداعى قازىرگى گاز قورى 7 جىلعا جەتىپ تۇر. تاعى دا زەرتتەلەدى. ەگەر قوسىمشا قور دالەلدەنىپ جاتسا, 11 جىلعا جەتەر ەدى. ياعني 125 ملن تەكشە مەتر گاز ءالى بارلانباعان», دەيدى زايسان اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ريشات رامازانوۆ.
ال سەگىز اۋىلعا تارتىلماعان گازدىڭ ماسەلەسىن ايتىپ, ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆكە رەسمي حات جولدادىق. اۋەلى سۇراعانىمىز, وسى ۋاقىتقا دەيىن قىتاي مەملەكەتىنە قانشا كولەمدە گاز جىبەرىلدى؟ قىتايعا جىبەرىلگەن گازدان قازاقستانعا قانشا پايدا ءتۇستى؟ وسىعان جاۋاپ بەرگەن مينيسترلىكتىڭ مالىمەتىنشە, 2022 جىلى قىتايعا گاز ەكسپورتى 4,4 ملرد تەكشە مەتردى قۇراعان ەكەن. ەكسپورتتىق گاز جەتكىزۋدەن تۇسكەن تابىس تۋرالى اقپارات كوممەرتسيالىق قۇپيا دەدى مينيسترلىك وكىلدەرى.
كاريكاتۋرانى سالعان – اۆتور
گاز وندىرىلەتىن زايسان اۋدانىنىڭ بىرنەشە اۋىلىنا (دايىر, سارىتەرەك, ءبىرجان, قۋانىش, كوكجىرا, باقاسۋ, جارسۋ...) كوگىلدىر وتىننىڭ جەتكىزىلمەۋ سەبەبىنە كەلەر بولساق, 2023 جىلى مينيسترلىكتىڭ 003 «وبلىستىق بيۋدجەتتەرگە, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ, استانانىڭ بيۋدجەتتەرىنە گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىن دامىتۋعا بەرىلەتىن نىسانالى دامۋ ترانسفەرتتەرى» بيۋدجەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن «شىعىس قازاقستان وبلىسى زايسان اۋدانىنىڭ 8 ەلدى مەكەنىندە (دايىر, كوكجىرا, قۋانىش, ءبىرجان, سارىتەرەك, جارسۋ, باقاسۋ, سارجىرا) كەنت ىشىندەگى جانە ورام ىشىندەگى گازداندىرۋ جەلىلەرىن سالۋ» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدى جالعاستىرۋعا 939 ملن 950 مىڭ تەڭگە ءبولۋ كوزدەلدى. الايدا 2023 جىلعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى تۇزەتۋ كەزىندە شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى اتالعان جوباعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋىنە بايلانىستى بولىنگەن قارجىنى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قايتارعان.
ءيا, حالىق كوتەرگەن سۇراقتاردىڭ بارلىعىن مينيسترلىككە جولدادىق. ماسەلەن, تۇرعىن ۇيلەردى ايتپاعاندا, گاز ماگيسترالى ءوتىپ تۇرعان قارابۇلاق اۋىلىنىڭ مەكتەبى, مادەنيەت ءۇيى كوگىلدىر وتىنعا قول جەتكىزە الماي وتىر. سەبەبى قانداي؟ جالپى, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر كوگىلدىر وتىنعا قاشان قوسىلادى؟ كەلىپ تۇسكەن جاۋاپقا كوز جۇگىرتسەك, مينيسترلىك 00 3 بيۋدجەتتىك باعدارلاماسىنىڭ اكىمشىسى رەتىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ بيۋدجەتتىك وتىنىمدەرىن قارايدى جانە وتىنىمدەردى ودان ءارى قارجى مينيسترلىگىنە جولدايدى. ياعني مينيسترلىك ەلدى مەكەندەرگە جەتكىزۋشى جانە گاز تاراتۋشى جەلىلەرىن سالۋعا باعىتتالعان جوبالارعا قاراجات بولەدى. بۇل رەتتە «گاز جانە گازبەن جابدىقتاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 12-بابىنىڭ 4-تارماعىنا سايكەس گاز تاراتۋ جۇيەسىنە قوسىلۋعا ارنالعان تەحنيكالىق شارتتاردى وسىنداي وبەكتىنى پايدالانۋشى گاز تاسىمالداۋ, گاز تاراتۋ ۇيىمى نەمەسە توپتىق رەزەرۆۋارلىق قوندىرعىنىڭ يەسى بەرەدى. بۇل رەتتە بەرىلگەن تەحنيكالىق شارتتار گازبەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ جاڭادان سالىنىپ جاتقان, جاڭعىرتىلاتىن جانە رەكونسترۋكتسيالاناتىن وبەكتىلەرىن جوبالاۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى گازعا قوسىلۋ ءۇشىن تۇتىنۋشى (مەملەكەتتىك مەكەمە, جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعا جانە ت.ب.) گاز تاراتۋ ۇيىمىنان (مىسالى, «قازترانسگاز ايماق» اق) تەحنيكالىق شارت الىپ, ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن ءتيىستى جوبا ازىرلەپ, قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋى قاجەت.
اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ريشات رامازانوۆ مالىمدەگەندەي, ەنەرگەتيكا ۆيتسە-ءمينيسترى الىبەك جاماۋوۆ تا گازدىڭ قالدىق قورى زايسان اۋدانىن 10-11 جىل بويى كوگىلدىر وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتتى. بىراق قاشان؟ بۇل ساۋالدى زايسان اۋداندىق تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنىڭ باسشىسى دانيار سەرىكوۆكە قويعانبىز.
«ەڭ باستىسى, گاز تارتۋ جۇمىستارى اياقتالادى. جوباعا تۇزەتۋ ەنگىزۋ ءۇشىن بولىنگەن قارجىنى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قايتاردىق. قايتا قاراۋ جۇمىستارى ءۇش ايعا سوزىلادى. جوبانىڭ جاڭا باعاسى ءازىر بەلگىسىز. شۇڭقىرلاردى قۇبىرسىز جاۋىپ جاتىر دەيدى تۇرعىندار. ايتا كەتەيىن, گاز تارتۋ جۇمىستارى 11 شاقىرىمعا ارنالعان. ال مەردىگەرلەر شۇڭقىردى ارتىعىمەن قازىپ تاستاعان. ولار سول جەرلەردى قۇبىرسىز جاۋىپ جاتىر. وعان مەملەكەتتەن شىعىن شىعىپ جاتقان جوق. گاز تارتۋ جۇمىستارى قاتاڭ قاداعالاۋىمىزدا, – دەيدى زايسان اۋداندىق تۇكش باسشىسى دانيار سەرىكوۆ.
سەگىز اۋىلدىڭ سەنىمى اقتالىپ, ءوز بايلىقتارىن ءوز يگىلىكتەرىنە پايدالانسا ەكەن دەيمىز. راس, قىرۋار قارجى جۇمسالعان نىسانعا قاداعالاۋ قاجەت. بيلىك تاراپىنان عانا ەمەس, قوعامدىق قاداعالاۋدىڭ بولعانى دا دۇرىس شىعار.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
زايسان اۋدانى
