ءتىل ءبىلىمىنىڭ زەردەلى زەرتتەۋشىسى

جيىندى اشقان ينستيتۋت ديرەكتورى, فيلو­لوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى انار فازىل­جان ءتىل جاناشىرىنىڭ ۇستازدىق ەتە ءجۇرىپ, قازاق فونەتيكاسى زەرتتەۋلەرىن جوعارى دارەجەگە جەتكىزۋگە ارناعان ەڭبەكتەرىنە توقتالدى. سونى­مەن بىرگە قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان عىلىمي جوبالار بارىسىنا, قازاق فونەتيكاسى, ورفوگرافيا مەن ورفوەپيا, سينگارمونيزم تەورياسى سالاسىن زەرتتەگەن پروفەسسور ءالىمحان جۇنىسبەكتىڭ بۇگىندە ءوز مەكتەبى قالىپتاسقاندىعىن ءارى وسى باعىتتا شاكىرتتەرى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرىپ كەلەتىندىگى جايىندا ايتىپ ءوتتى.

فيلولوگيا عىلىمىندا ىرگەلى زەرتتەۋلەر جاساعان عالىم جايىندا پروفەسسور جامال مان­كەەۆا «كەز كەلگەن ءتىلدىڭ بولمىسىن, ەرەك­شە­لىگىن تانىتاتىن, قۇرىلىمىن قۇرايتىن دى­بىستىق جۇيەسى دەسەك, ونى كاسىبي قازاق ءتىل ءبىلى­مى قالىپتاسقان كەزەڭنەن باستاپ دامىتىپ, جاڭا زەرتتەۋ ۇدەرىسىنە سايكەس قالىپتاستىرعان كور­نەكتى عالىمداردىڭ ءبىرى پروفەسسور ءالىمحان جۇنىس­بەك بولاتىن» دەپ ەسكە الدى. ج.مانكەەۆا اتاپ وتكەندەي, شىن مانىسىندە, عالىم وسى ماسە­لە­مەن بىتە قايناسىپ كەتكەندەي. پروفەسسور وسى جۇ­يەلى قۇرىلىمدى جىكتەۋگە بايلانىستى سۇبەلى ەڭبەك­تەرى, عالىمدىق تۇلعاسىن بىلاي قويعاندا, قا­راپايىمدىلىعى, ىشكى مادەنيەتى عىلىمي زيا­لىلىعىمەن استاسىپ جاتاتىن ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە قۇرمەتى قاشاندا ونى ەرەكشەلەپ تۇراتىن.

عىلىمداعى جولىن وتكەن عاسىردىڭ 60-جىل­دارىنىڭ باسىندا قولعا العان پروفەسسور ءالىمحان جۇنىسبەك ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ سول كەزەڭدەگى ديرەكتورى, اكادەميك ىسمەت كەڭەس­باەۆتىڭ ءجون سىلتەۋىمەن ا.جدانوۆ اتىن­دا­عى لەنينگراد مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى فونە­تيكا زەرتحاناسىندا ءبىلىم الىپ, پروفەسسور زينگەردىڭ جەتەكشىلىگىمەن ەكسپەريمەنتتىك زەرتتەۋلەرگە دەن قويادى. وسى ورايدا پروفەسسور ءالىمحان جۇنىسبەك تۋرالى ەستەلىگىندە ينس­تيتۋتتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, اكادە­ميك زەينەپ بازارباەۆا «الەكەڭدى سينگارمونيزم تەورياسىنىڭ باعىنا جارالعان زەرتتەۋشى دەپ تۇسىنەمىز. ول – قازاق فونەتيكاسىنا, ورفوگرافيا مەن ورفوەپيا ماسەلەلەرىنە, سينگارمونيزم تەورياسىنا زور ەڭبەك سىڭىرگەن عا­لىم. سينگارمونيالىق باعىت ءا.جۇنىسبەك ەڭ­بەك­تەرىنىڭ ارقاسىندا قالىپتاسىپ, عىلىمي اينا­لىمعا ءتۇستى. تەوريالىق تىلتانىمداعى جىلدار بويى قالىپتاسىپ قالعان «ەۋروپاوزىمشىل» باعىتقا قارسى العاش كوتەرىلگەندەردىڭ ءبىرى بولدى. تۇركى (قازاق) تىلدەرىنە ورىنسىز تاڭىلىپ كەلگەن جاڭساق تىلدىك بىرلىكتەردىڭ باسىن اشىپ, تۇركى تىلدەرىندەگى سوزدىك ەكپىن ماسەلەسىن شەشىپ بەردى. وعان وسى باعىتتا جازعان ەڭبەكتەرى دالەل. مىنە, وسىنداي تۇتاسىپ تۇرعان پروسوديكالىق ۇستانىمدى جارىپ شىققان الەكەڭ ەدى», دەپ اتاپ ءوتتى.

فونەتيكانى ەكسپەريمەنتتىك تۇرعىدان­ زەرت­تەۋدى مەڭگەرگەن ءالىمحان جۇنىسبەك 1969 جى­لى اكادەميك زينگەردىڭ جەتەكشى­لى­گى­­­مەن «گلاسنىە كازاحسكوگو يازىكا» كانديدات­تىق ديس­­­سەر­تا­تسيا­سىن قورعادى. بۇل عالىمنىڭ قا­زاق فونەتيكا عىلىمى ءۇشىن قوسقان ۇلكەن جاڭا­لىعى بولدى. 1989 جىلى «تۇركى تىلدەرىندەگى ءسوز پرو­سوديكاسى جانە قازاق تىلىندەگى سينگارمو­نيزم» تاقىرىبىنداعى دوكتورلىعىن جاڭا با­عىت­ت­ا قورعاپ شىعادى. پروفەسسور سينگارمونيزم زاڭدىلىعىن تەوريالىق تۇرعىدان زەرتتەپ, نە­گىزىن قالادى. قازاق ءتىلى دىبىستارىنىڭ ارتي­كۋلياتسيالىق قورىن جاسادى. ونىڭ سيپاتتا­ما­سىن تۇركى ءتىلتانىمىندا تۇڭعىش رەت ۇسىن­دى. دى­بىستاردىڭ جاسالىم, ايتىلىم, ەستىل­ىم ايىرىم بەلگىلەرىن العاشقى بولىپ اجى­را­تىپ, ۇندەسىم, ۇيلەسىم قۇرامىن انىق­تاپ بەردى. تۇركى الەمىنە تانىمال زەرتتەۋشى رەتىن­­دە فونەتيكا سالاسىندا وزىندىك ورنىن قالىپ­تاستىردى. عالىمنىڭ قازاق ءتىل عىلىمى ءۇشىن ماڭىزدى زەرتتەۋلەرى حاقىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇرگەلدى ءۋالي, بىشكەك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تاشپولوت سادىقوۆ, اكادەميك كارىمبەك قۇرماناليەۆ, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى نۇربول سادۋاقاس ەستەلىگىندە ءبولىستى.

«تولتۇركى دەڭگەيارالىق ۇيلەسىم جۇيەسى جاساندى زەردە سىرىن اشۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەردەن قاجى­بەك بۇگىنگى كۇنى ادامزاتپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان جاساندى زەردە, GPT-4 قاتىستى ويلارىمەن ءبولىستى. سونداي-اق پروفەسسور ءا.جۇنىس­بەكتىڭ «سينگارمولوگيا» ەڭبەگىنە توق­تالىپ, عالىم زەرتتەۋلەرىنىڭ ماڭىزى جايىندا ايتىپ بەردى. «ەلىمىز عانا ەمەس, شەتەلدىك الاشتانۋشى, تۇركىتانۋشى عالىمدار ۇلكەن دارىن يەسىنىڭ ەڭبەكتەرىنە ءتانتى بولدى. عالىم دىبىس ۇندەستىگىن بارشا تۇركى تىلدەرىنىڭ ەڭ باستى, ەڭ ماڭىزدى, قۇرىلىمقۇراۋشى, گرامماتيكادا دا, فونەتيكادا دا, ءسوزجاسامدا دا شەشۋشى ءرول اتقاراتىن تەرەڭ جانە جان-جاقتى ىرگەلى تەورياعا اينالدىردى. كەرەك بولسا, بۇدان بىلايعى بۇكىل تىلدىك كومپاراتيۆيستىك كوزقاراستاردى مۇلدە جاڭاشا سيپاتتاپ, ءوز دەگەنىنە باعىندىردى. ۇندەسۋ, ۇيلەسۋ, گارمونيادا بولۋ, ءبىر-بىرىنە سايكەستەنۋ, ءوزارا يكەمدەلۋ, ۇنەمى دەتەرميناتسيادا بولۋ قۇبىلىسىن ءالىمحان جۇنىسبەك سەماسيولوگياعا دا, مورفونولوگياعا دا, پالەو­لينگ­ۆيستيكاعا دا, ءتىلدىڭ قۇرىلىمى مەن قولدا­نىلۋى قاتپارلارىنا دا تۇتاس جانە تىكەلەي قاتى­سى بار ماڭىزدى ەرەكشەلىك رەتىندە تانىدى. بۇل جاڭا­لىعى ەڭ باستاپقىلاردان باستاپ, ءبىز بىلە­تىن ءتىل ءبىلىمى قاعيداتتارىن تۇبەگەيلى وزگەرت­تى. بۇكىل تۇركى الەمىن ەۋروپوتسەنتريستىك كوز­قاراستان ءتول, وزىندىك, ءتولتۋما ەرەجەلەر مەن پايىم­دارعا كوشۋگە شاقىردى», دەدى ءوز سوزىندە ە.قاجىبەك.

پروفەسسور ءالىمحان جۇنىسبەك زەرتتەۋلەرىنىڭ عالىمدار ءۇشىن ماڭىزدىلىعىنا توقتالعان پروفەسسور قۇرالاي كۇدەرينا «قازاق جانە تۇركى تىلدەرىندەگى ۇندەستىك زاڭى جويىلىپ بارادى, ءبىراز جىلداردان كەيىن مۇلدە جويىلاتىن بولادى دەگەن ۇردىسپەن كەلە جاتقان تۇستا, وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا وسىعان توسقاۋىل قويىپ, ۇلكەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن, قازاق تىلىن­دەگى ۇندەستىك زاڭىنىڭ وتە ماڭىزدى ەكەنىن ايت­قان العاشقى عالىم بولاتىن. مۇنىمەن قوسا پروفەسسوردىڭ زەرتتەۋىنەن كەيىن ءارتۇرلى بولىپ كەلگەن قازاق تىلىندەگى داۋىستى دىبىستار سانى ءدال انىقتالدى. تالاي وقۋلىق شىققانىمەن, بۇعان دەيىن وسى زەرتتەۋلەرگە كوڭىل اۋدارىلماي كەلگەن بولاتىن. وسىلايشا, توعىز داۋىستى دىبىستى سانامالاپ ايتىپ بەرگەن پروفەسسور ءا.جۇنىسبەك بولاتىن», دەدى عالىم.

اباي اتىنداعى قازۇپۋ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جۇماعالي ءابۋوۆ ء«الىمحان جۇنىسبەكتىڭ سينگارمو­نيزم تەو­ريا­سىنىڭ الەمدىك ءتىل بىلىمىندەگى ءرولى جانە قا­زاق دىبىستارىن سينتەزدەۋدىڭ جاڭا تاسىل­دەرى» بايانداماسىندا ء«ا.جۇنىسبەك تۇركى ءتىل ءبىلىمى عانا ەمەس, الەمدىك ءتىل بىلىمىندە, دىبىستى زەرتتەۋ سالاسىندا رەفورما جاسادى» دەگەن ويىن جەتكىزدى. وسى ورايدا عالىم IREX گرانتى اياسىندا امەريكا ساپارىن ەسكە الىپ, كەمبريدج, سوربوننا ۋنيۆەرسيەتتەرى, سونىمەن بىرگە جاپو­نياعا دا ءالىمحان جۇنىسبەك تەورياسى­نان بايانداما جاساعانى, وعان شەتەل­دىك عالىم­دار تاراپىنان زور قىزىعۋشىلىق بولعانىن ەسكە الدى. پروفەسسوردىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ ماق­ساتىندا مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن­دا ءا.جۇنىسبەك تەورياسىنان ارنايى كۋرس­تار اشۋ, جاساندى زەردەمەن بايلانىستى فوتولينگۆيستيكاعا قاتىستى جوبالاردى قولعا الۋ, سونداي-اق وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى وتىرار اۋدانىنداعى مەكتەپكە, ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنداعى زەرتحاناعا عالىم اتى بەرىلسە دەگەن ۇسىنىسىن جەتكىزدى.

الماتى