كوللاجداردى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ول قازاق ەلىنىڭ كەڭەس وداعىنان ءبولىنىپ شىققاننان باستاپ, وسى كۇنگە دەيىنگى ارالىعىن قامتىعان ىرگەلى ەڭبەك جازدى. قازىر عالىم قازاقستاننىڭ رەسەي جانە اقش-پەن ستراتەگيالىق ساياساتىن سىرتتان باقىلاپ, ءجىتى زەرتتەپ ءجۇر. ونىڭ امەريكا باسىلىمدارىندا جاريالانعان ەلدىڭ سىرتقى تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى سۇحباتى حالىقارالىق ساراپشىلار مەن تىلشىلەرگە ءبىراز «ازىق» بولدى. اسىرەسە رەسەي مەن ۋكراينا اراسىندا قاقتىعىس باستالعالى قازاقستاننىڭ كىمگە جاقتاس بولاتىنى كوبىن قىزىقتىردى. پاۋلينا دجونستىڭ وسى جىلى بەرگەن سۇحباتىنا تالداۋ جاساساق...
الەم ساراپشىلارى قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن قازاقستان رەسەيگە تاۋەلدى بولىپ قالادى دەگەن پىكىرلەرىن العا تارتتى. عالىمعا قويىلعان العاشقى سۇراق تا وسى جونىندە. «قازاقستان پرەزيدەنتى ۆ.ءپۋتيندى قولداۋعا مىندەتتى مە؟». رەسەي-ۋكراينا قاقتىعىسىنا قاتىستى ۇستانىمى تۋرالى زەرتتەۋشى-عالىم العاشقىدا قازاقستان تۋرالى تەرىس پىكىردە بولعانىن جاسىرمادى.
«رەسەي اسكەرلەرى قازاقستان اۋماعىندا شامامەن بەس-التى كۇنگە ايالدادى, كوپشىلىگىمىز, سونىڭ ىشىندە مەن دە بۇل قازاقستاننىڭ رەسەيگە تاۋەلدىلىگىن ارتتىرادى دەپ ويلادىق. بىراق ءسال قاتەلەستىك. قازاقستان ۇكىمەتى ساقتىق تانىتتى. ول رەسەيدى قانداي دا ءبىر جولمەن قولداۋدا وتە ۇستامدى بولدى», دەدى پاۋلينا دجونس.
عالىمنىڭ پىكىرىنشە, «رەسەي ەكونوميكالىق جانە ساياسي تۇرعىدان كۇردەلى كەزەڭدە تۇر. ونىڭ قالپىنا كەلۋىنە كوپ ۋاقىت كەتەدى. ماسەلەن, رەسەيدەن كەتكەن بوسقىنداردىڭ كوبى جوعارى ءبىلىمدى. ولار ەندى ەلىنە ەشقاشان ورالمايتىن شىعار. رەسەيلىك كاسىپورىنداردىڭ قانشاماسى قازاقستانعا جانە باسقا ەلدەرگە كەتتى, ولار دا مۇمكىن قايتا كەلمەيدى». ءارى قاراي اۆتور: «قازاقستان وڭىردە وتە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. مەن ۇنەمى قازاقستان ورتالىق ازياداعى گەرمانياعا ۇقساس ەل ەكەنىن ايتامىن. باسقا ەلدەرگە قازاقستاننىڭ رەسەيدەن الىستاۋىنا قارسى تۇرۋ قيىن بولار ەدى. بۇرىن رەسەيگە اقشا تابۋعا بارعان قىرعىزستان, تاجىكستان جانە ءتىپتى وزبەكستاننان كەلگەن ەڭبەك ميگرانتتارى قازىر قازاقستاندى اينالشىقتاپ ءجۇر», دەدى.
قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى ءرولىن ءتيىمدى پايدالانىپ ءجۇر مە؟ پاۋلينا دجونس قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان مۇمكىندىگى زور ەكەنىن ايتادى. الايدا ول ەەو-نى سىنعا الدى. «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ نەگىزىنەن ساياسي سيپاتى باسىم, ودان ەكونوميكالىق پايدا كوپ ەمەس. شىندىعىندا, بۇل كەدەن وداعى مەن ەركىن ساۋدا كەلىسىمى سياقتى قۇجاتتار بولۋى كەرەك», دەيدى ول.
رەسەيگە كەلەتىن بولساق, عالىم قازاقستان مەن رەسەي ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى بولىپ قالا بەرەدى دەگەن پىكىردە. ماسەلەن, قىتايعا جىبەرىلەتىن كوپتەگەن رەسەيلىك تاۋار قازاقستان ارقىلى وتەدى. ال قازاقستان مۇنايىنىڭ شامامەن 80 پايىزى كاسپي قۇبىر كونسورتسيۋمى ارقىلى تاسىمالدانادى, ول ەۋروپاعا جانە باسقا جەرلەرگە جەتۋ ءۇشىن رەسەي ارقىلى وتەدى. رەسەيگە نەگىزىنەن ساۋدا جولدارى قاجەت, ال قازاقستانعا مۇناي ەكسپورتى قاجەت. پاۋلينا دجونستىڭ ايتۋىنشا, ەكى ەل ساياسي جاعىنان الشاقتاۋى مۇمكىن, بىراق ەكونوميكالىق قاتىناستاردى ساقتاپ قالۋى قاجەت, ويتكەنى ەكەۋى دە وسى ساۋدا قاتىناستارىنا تاۋەلدى.
شەتەل جۋرناليستەرى قازاقستانداعى ءورىستىلدى تۇرعىنداردىڭ رەسەيمەن قارىم-قاتىناسىنا قانداي كوزقاراستا ەكەنىن دە سۇرادى. ويتكەنى ەلدەگى رەسمي ءتىلدىڭ ۇستەمدىك قۇرعانى كوپشىلىككە بەلگىلى.
«1991 جىلى كەڭەس وداعىنان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستاننىڭ تيتۋلدىق ۇلتى, ياعني قازاقتار از بولعان جالعىز بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكا بولدى. حالىقتىڭ باسىم بولىگىن ورىستار قۇرادى. بىراق بۇل جاعداي بىرنەشە سەبەپتەرگە بايلانىستى كۇرت وزگەردى. رەسەيلىكتەر رەسەيگە قونىس اۋداردى, سونداي-اق قازاقستاندا تۋ كورسەتكىشى سالىستىرمالى تۇردە جوعارى بولدى. موڭعوليادان كوپتەگەن حالىق قازاقستانعا قونىس اۋداردى. دەموگرافيالىق وزگەرىس بولدى. بۇرىن قازاقتار شامامەن – 39, ال ورىستار 45 پايىز بولاتىن. جوعارىداعى وزگەرىستەردەن سوڭ قازاقتار شامامەن 75 پايىز, ورىستار 30 پايىزدى قۇرادى.
الايدا سولتۇستىكتە رەسەيمەن شەكتەسەتىن تەرريتوريالاردا ورىستاردىڭ كوبى بىرنەشە نەگىزگى قالادا تۇرادى. قازاقستان كورشى مەملەكەتكە وتە قوناقجاي بولا وتىرىپ, رەسەيمەن قارىم-قاتىناسىن ورناتتى. مىسالى, بۇل ەلدىڭ ورىس جانە قازاق تىلدەرىن مەملەكەتتىك دەپ تانيتىن ستراتەگياسى بار. ءبىر قىزىعى, قاقتىعىستان كەيىن كەلگەن رەسەيلىك بوسقىندار ناۋرىز ايىندا كەلە باستادى, قازان ايىندا ءتىپتى ودان دا كوپ بولدى. وسىلايشا, ءجۇز مىڭداعان ورىس قازاقستانعا قاشتى جانە ءبىرىنشى كەزەكتە نەگىزىنەن رەسەيلىك اۋداندارعا, سونداي-اق استانا مەن الماتىعا اعىلدى», دەدى پاۋلينا دجونس.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ كوپۆەكتورلىق ساياساتىن جۇرگىزە بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا قىتاي ەڭ ۇلكەن بەنەفيتسيار بولىپ سانالادى, دەگەنمەن قازاقستان وڭتۇستىك كاۆكاز, تۇركيا جانە ەۋروپا ەلدەرىمەن بايلانىستى نىعايتۋعا ۇمتىلادى.
