كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
حالىقتىق سەلەكتسيا جەمىسى
رەسپۋبليكاداعى بارلىق بيازى, جارتىلاي بيازى, كروسبرەدشەن دەگەن تۇقىمنىڭ انالىعى – قازاقتىڭ قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويى. كەيىننەن كەيبىر قاسيەتتەرى ەدىلباي قويىمەن جاقسارتىلعان. ەدىلباي قويى ەلىمىزدەگى قۇيرىقتى قويلاردىڭ بارلىق تۇقىمى مەن تۇقىمدىق توپتارى, تارماقتارىنىڭ جاقسارتۋشىسى بولىپ ەسەپتەلەدى.
كەزىندە قازاقتىڭ قۇيرىقتى قويلارىنىڭ ءتۇرلى تارماقتارىن زەرتتەۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان بۇكىلوداقتىق عىلىم اكادەمياسى مەن ماسكەۋ زووتەحنيا ينستيتۋتىنىڭ ەكسپەديتسياسى بۇل قويلاردىڭ ىشىندە 22 گەوگرافيالىق نۇسقالار مەن تارماقتاردى انىقتادى. زەرتتەۋلەردىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنىپ اكادەميك م.يۆانوۆ ولاردى ءۇش توپقا بولگەن. ءىرى توپقا: ەدىلباي, تەمىر, شاجى-سلامحان, قوستاناي, تەرىساققان, ىرعىز-شالقار, باعانالى, بەساتا جانە باسقا; ورتاشا: قۇم, تورعاي, قوتان-بالقاش, سارىسۋ, شۋ, قارقارالى, بالقاش بويى, زايسان, التاي جانە باسقا; مايدا توپقا: مەركى, جەتىسۋ, ەرتىس بويى, ورىس, اداي, تۇرىكپەن-شىمكەنت, اسى-شيەلى جانە باسقا قوي تارماقتارىن جاتقىزدى.
كوپتەگەن بەلگىلى عالىمداردىڭ پىكىرىنشە وسى قوي تۇقىمدارىنىڭ ىشىندە ەڭ باعالى تۇقىمدىق جانە ءىس جۇزىندە قۇندىلىعى بار, وزىنە بۇكىل جەر بەتىندە تەڭدەسى جوق جانە دۇنيە جۇزىندەگى قوي شارۋاشىلىعىنىڭ التىن قورى دەپ ەدىلباي قويى تۇقىمىن سانايدى. ويتكەنى بۇل ءتۇر – عاسىرلار بويى حالىقپەن بىرگە ءوسىپ كەلە جاتقان قوي تۇقىمى, قازاقتىڭ ءتول تۇقىمى, حالىق سەلەكتسياسىنىڭ جەمىسى.
ەدىلباي قويى XIX عاسىردىڭ اياعىندا باتىس قازاقستان وبلىسى بۇرىنعى فۋرمانوۆ جانە قازتالوۆ اۋدانىنىڭ جەرىندە, ەدىل وزەنى بويىن قونىستانعان قازاقتاردىڭ تابيعي ىرىكتەۋ جانە وزىندىك سەلەكتسياسى ناتيجەسىندە شىعارىلعان. جالپى, «ەدىل بويىنىڭ قويى» دەگەن ءسوز تىركەستەرىنەن گورى, «ەدىلباي قويى», دەپ ايتۋعا جەڭىل, ىڭعايلى بولعاسىن اتاپ كەتكەن.
وزىندىك بيولوگيالىق ەرەكشەلىگى
مال ماماندارى بۇل قويدى سىرتقى تۇلعاسىنىڭ بەرىكتىگىنە, كەۋدەسىنىڭ كەڭدىگىنە, ءتوس سۇيەگىنىڭ شىعىڭقىلىعىنا, جالپى سۇيەگىنىڭ بەرىكتىگىنە, تولدەرىنىڭ تەز جەتىلگىشتىگىنە, تابيعي قاتاڭ قىسقى جايىلىمعا توزىمدىلىگىنە قاراي ىرىكتەگەن.
ەدىلباي قويىنىڭ ەتى ءدامدى, قۇنارلى بولادى. اسىرەسە 4-5 ايلىق قوزىلارىنىڭ ەتى مەيلىنشە ءسىڭىمدى كەلەدى. بۇل قويلاردىڭ ەت الۋ ەرەكشەلىگىنە بۇلشىق ەتتەرىنىڭ جاقسى جەتىلۋى, جوعارعى بيولوگيالىق جانە تاماقتىق قۇندىلىعى جاتادى. ولار تەز جەتىلگىشتىك قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا ەركەك توقتىلاردى 12 ايىندا سويعان كەزدە ۇشاسىنداعى بۇلشىق ەت-سۇيەك قاتىناسى ساقا قويلاردىڭ كورسەتكىشىنە ساي كەلەدى.
اكادەميك ق.مەدەۋبەكوۆ ەدىلباي قويىن قاراكول قويى مەن اقالتەكە جىلقىسى سياقتى سەلەكتسياسى جەتىستىگىنىڭ وزىق ۇلگىسى دەپ سانايدى. قازاق ەلى بۇل تۇقىمدى ماقتانىش تۇتادى, سوندىقتان ونى ساقتاپ, سانىن ارتتىرا بەرۋ قاجەت.
دارىگەر-ديەتولوگتەر ەدىلباي قويى ەتىنىڭ قۇرامىندا حولەستەرين مولشەرى باسقا مال ەتىنە قاراعاندا تومەن ەكەندىگىن ايتادى. پروفەسسور پ.كياتكين «كۋرديۋچنىە وۆتسى ي پلەمەننايا رابوتا س نيمي» اتتى ەڭبەگىندە: «قۇيرىقتى قويلاردىڭ ەتىنىڭ رومانوۆ, مەرينوس جانە باسقا سولتۇستىكتە وسىرىلەتىن قويلار سياقتى سۇيكىمسىزدەۋ, ءيىسى مەن ءدامى بولمايدى; ولاردىڭ ەتى شىرىندى, جاعىمدى ءيىستى, وتە ءدامدى, تەز قورىتىلادى جانە جوعارى قۋاتتى بولىپ كەلەدى. قۇيرىقتى قويلاردىڭ ەتىن پىسىرگەندە اعىلشىننىڭ ەتتى تۇقىمدارىنىڭ ەتى سياقتى سورپا كوبىكتەنبەيدى, شوگىندى قاق بەرمەيدى. قۇيرىق مايىنىڭ بالقۋ تەمپەراتۋراسى مەرينوس, اعىلشىن ەتتى قويلارىنىڭ مايىنا, اسىرەسە, ءىرى قارا ەتىنىڭ مايىنا قاراعاندا تومەن كەلەدى» دەپ جازعان.
ەدىلباي قوي تۇقىمىنىڭ قۇيرىق مايىن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە پروفەسسور پ.كياتكيننىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ءبىر جاسار ىسەكتىڭ قۇيرىق مايىنىڭ بالقۋ تەمپەراتۋراسى 34 س0-تى, 2 جاسارىندا – 36 تيىسىنشە, 3 جاستاعىسىندا 41-42 س0-تى قۇرايدى, ال مەرينوس قويلارىنىڭ قۇيىمشاق مايلارىندا بۇل كورسەتكىشتەر رەتىنە ساي – 43-45, 30-31 س0, سيىر مايىندا – 51-36 س0.
ال ءبىز جۇرگىزگەن ەدىلباي قويىنىڭ قۇيرىق مايىن زەرتتەۋ ناتيجەلەرىنە كەلەتىن بولساق, اتىراۋ وبلىسى «سۇيىندىك» شارۋاشىلىعىندا سويىلعان 4,5 ايلىق ەركەك قوزىلارىنىڭ قۇيرىق مايىنىڭ بالقۋ جانە توڭازۋ تەمپەراتۋراسى 33,5 جانە 22,3 س0, يودتىق سانى 41,21-ءدى قۇرادى. بۇل كورسەتكىشتەر ەدىلباي قوزى قۇيرىقتارىنىڭ تاعامدىق قۇندىلىعىنىڭ وتە جوعارى دەڭگەيدە ەكەندىگىن كورسەتەدى.
1987 جانە 1990 جىلدارداعى قازاق كسر اۋىل شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنىڭ چەمپيوندارى – №3547-3472 جانە 4206-3651 قوشقار مەن انالىقتىڭ سالماقتارى تيىسىنشە 143 جانە 125 كيلونى, 1958 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا كورسەتىلگەن قوشقاردىڭ سالماعى 167 كيلونى قۇرادى. ەدىلباي قويلارى دەنە تۇلعاسىنىڭ ىرىلىگى مەن ءتىرى سالماق كورسەتكىشتەرى بويىنشا تەك گيسسار قويلارىنان عانا ءسال تومەن دەڭگەيدە, ال ءجۇن ءتۇسىمى مەن ساپاسى ولاردان ەداۋىر جوعارى. ال ەدىلباي قويىنىڭ اۋا رايىنا بەيىمدەلگىشتىك قاسيەتىن ەسەپتەي وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى كليماتتىق جانە ازىقتىق جاعدايلارىمەن ەرەكشەلەنەتىن كەڭ-بايتاق دالامىزدىڭ كەز كەلگەن وڭىرىندە الاڭسىز باعۋعا بولادى.
ەدىلباي قويلارىنىڭ وتە باعالى تۇقىمدىق ماتەريالدىق گەنەتيكالىق كوزى رەتىندە حالىق شارۋاشىلىعىندا ۇلكەن ماڭىزى بار. بۇل قوي تۇقىمىنىڭ قانى ەلىمىزدە ءوسىرىلىپ وتىرعان بارلىق قىلشىق ءجۇندى جانە جارتىلاي قىلشىق ءجۇندى قۇيرىقتى قويلاردى شىعارۋعا, ونىمدىلىك-قاسيەتتەرىن جاقسارتۋعا كەڭىنەن قولدانىلىپ كەلەدى. الىنعان قوزىلاردىڭ ومىرشەڭدىگى جوعارى, تابيعي-كليماتتىق جاعدايلارعا بەيىمدەلگىش كەلەدى.
الەمدەگى قوي شارۋاشىلىعىندا حالىقتىڭ ازىق-ت ۇلىككە دەگەن سۇرانىستىڭ وسۋىنە بايلانىستى قوي ەتىن, اسىرەسە قوزى ەتىن ءوندىرۋ جوعارىلاۋدا. وسىعان سايكەس دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق مەملەكەتتە ەت باعىتىنداعى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ۇلتتىق جوسپارى جاسالىپ, ىسكە اسىرىلۋدا. بۇل سالاداعى وندىرىلەتىن بۇكىل ءونىمنىڭ جالپى قۇنىنىڭ 80-90%-ى قوي ەتىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى, سوندىقتان ەت باعىتىنداعى قوي شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە كوڭىل اۋدارىلۋى زاڭدى. سەبەبى ىشكى جانە سىرتقى نارىق كەڭىستىگىندە جوعارى سۇرانىسقا يە ساپالى قوي ەتى, اسىرەسە قوزى ەتىن كوپتەپ وندىرۋگە كوڭىل اۋدارىلىپ كەلەدى. قازىرگى نارىقتىق جاعدايدا حالىق قانداي قوي تۇقىمىن ءوسىرۋ قاجەتتىلىگىن ءوزى بىلەدى. بۇرىنعىداي نۇسقاۋ جاساۋ جوق. تەك ولارعا ءوسىرىپ وتىرعان مالدارىنىڭ ونىمدىلىك ساپاسىن ارتتىرۋعا سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە كومەك كورسەتۋ كەرەك.
سونىمەن بىرگە بۇل قوي تۇقىمدارىنان كىلەم, كىلەمدىك بۇيىمدار, كيىم جانە تۇرمىسقا قاجەتتى زاتتار جاساۋ ءۇشىن قىلشىق جانە ءتۇبىت ارالاس ءجۇن, ىشىكتىك, توندىق تەرى شيكىزاتتارى وندىرىلەدى. اتا-بابالارىمىز ونىڭ كۇزگى تەرىسىنەن تون, قىسقى تەرىسىنەن ت ۇلىپ تىگىپ پايدالانعان. وسىلاردى ەسكەرسە, ۇكىمەت ەلىمىزدە قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى كەڭىنەن قولداۋى قاجەت.
قازىردە ەلىمىزدەگى تازا تۇقىمدى ەدىلباي قويىنىڭ ناقتى سانىن ەشكىم ايتا المايدى. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىندا ەلىمىزدە 1 ملن-عا جۋىق ەدىلباي قويى بار دەپ كورسەتىلىپ ءجۇردى. بۇل سانعا قازاقتىڭ قىلشىق ءجۇندى قويلارىنىڭ دا كەيبىر وتارى كىرىپ كەتۋى مۇمكىن. ال 2010 جىلدارى قازاق قوي شارۋاشىلىعى عزي عالىمدارىنىڭ ەسەبىنشە تازا تۇقىمدى ەدىلباي قويىنىڭ سانى رەسپۋبليكا بويىنشا 200 مىڭ باس شاماسىندا بولار دەگەن بولجام ايتىلدى جانە ولار باتىس قازاقستان, اتىراۋ, اقتوبە, اقمولا, جانە الماتى وبلىستارىنىڭ شارۋاشىلىقتارىندا ءوسىرىلدى. ال وزگە ايماقتاردا كەيبىر جەكەلەگەن شارۋاشىلىقتار بولماسا, ەدىلباي قويى كەڭ تارالماعان.
رەسپۋبليكالىق ستاتيستيكا اگەنتتىگى مالىمەتىنە قاراساق, مال باسى جانە ونىڭ ونىمدەرى جىلما-جىل بىرقالىپتى ءوسىپ كەلەدى. ال ماماندىق تۇرعىدان قاراساق ءتورت ت ۇلىكتىڭ دامۋ قارقىنى مەن ولاردىڭ ونىمدىلىگى ناقتى مۇمكىندىكتەرگە سايكەس ەمەس.
بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە ەدىلباي قويىن ءوسىرىپ-جەتىلدىرۋمەن اينالىساتىن بىرنەشە اسىل تۇقىمدىق مال زاۋىتتارى مەن تۇقىمدىق مال شارۋاشىلىقتارى بار. ولاردا ەدىلباي تۇقىمى قويلارىن جەتىلدىرۋ جانە سەلەكتسيالاۋ, اسىلداندىرۋ جۇمىستاردى, قازاق قوي شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن 2019 جىلعا دەيىن جۇرگىزىپ كەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ «بىرلىك» تۇقىمدىق مال زاۋىتىندا, اتىراۋ وبلىسىنىڭ «سۇيىندىك» تۇقىمدىق مال زاۋىتىندا, ماقاش اتىنداعى جانە قۇرمانعازى اتىنداعى تۇقىمدىق مال زاۋىتتارىندا ەدىلباي تيپتەس «اققاراباس» قوي تۇقىمىن شىعارۋدىڭ سەلەكتسيالىق جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇل شارۋاشىلىقتاردىڭ باستى مىندەتى – رەسپۋبليكانىڭ وزگە وڭىرلەرىندە وسى تازاقاندى ەدىلباي قويىنىڭ ءتولىن ساتىپ, ونىڭ وسىرىلۋىنە ىقپال جاساۋ.
ەدىلباي قويىن ەلىمىزدىڭ ءارتۇرلى كليماتتىق جانە ازىقتىق جاعدايلارىمەن ەرەكشەلەنەتىن بارلىق اۋماعىندا وسىرۋگە بولادى. جالپى, قۇيرىقتى قويلار ەلىمىزدىڭ قۇرعاق دالا, ءشول مەن شولەيتتى ايماقتاردىڭ تابيعي جايىلىم جاعدايلارىنا تاماشا بەيىمدەلگەن, تەز ءوسىپ جەتىلگىش جانە سيرەك ءشوپ قورىن جاقسى دا ءتيىمدى پايدالانىپ, تەز وڭالادى.
ءوسىمتال تۇقىمدى ساپالاندىرۋ جولى
ايتسە دە, ەدىلباي قويىنا قاتىستى ءالى دە اتقاراتىن شارۋا بارشىلىق. ماسەلەن, ءبىز ونىڭ بويىنان بۇدان 40-50 جىل بۇرىنعى ەتتىلىك پەن سالماقتىلىقتى كورە الماي كەلەمىز. ەدىلباي قويىن وسىرۋگە ۇمتىلىس تا, ىقىلاس تا بار, تەك ولاردىڭ ونىمدىلىگىن, تۇقىمدىق قاسيەتتەرىن جوعارىلاتۋعا دۇرىس كوڭىل بولىنبەي كەلە جاتىر. ال قازىرگى مال وسىرۋمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىق قۇرىلىمداردىڭ كوپشىلىگىندە زووتەحنيك مامانىنىڭ جوقتىعىنان, زووتەحنيكالىق جۇمىستار ناقتى جۇرگىزىلمەۋ سالدارىنان مالدىڭ تۇقىمنىڭ ناسىلدىك مۇمكىندىكتەرى دۇرىس پايدالانىلمايدى. شارۋاشىلىقتاردا سەلەكتسيالىق اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرا الاتىن, مالدىڭ تۇقىمدىق ساپاسى مەن قاسيەتتەرىن اجىراتا بىلەتىن مال ماماندارى اسا قاجەت. سەبەبى ء«ىس تەتىگىن كادر شەشەدى» دەگەن قاعيدا قاي زامان بولسا دا ءوز كۇشىندە قالادى, ونى ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەگەن.
ەدىلباي قويى تۇقىمىن جاقسارتۋ جولدارى مىنانداي ماقساتى ناتيجەلەر جۇرگىزۋگە بايلانىستى:
- مالدىڭ كونستيتۋتسيالىق بەرىكتىگىن ساقتاپ, جەتىلدىرە ءتۇسۋ, تۇقىمنىڭ تىرىلەي سالماعى, ومىرشەڭدىگى مەن ونىمدىلىگىن جاقسارتادى;
- شارۋاشىلىق قۇرىلىمداردا قوي مالىنىڭ تۇقىمىن, ساپاسىن اجىراتا الاتىن, ماقساتتى سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن ساۋاتتى تۇردە جۇرگىزە بىلەتىن ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ;
- ەدىلباي قويىنىڭ تىرىلەي سالماعى مەن كەيىپتەرىن ونان ءارى ارتتىرۋ, بۇل ارادا ۇرعاشى توقتىلار تۋىلعان جىلى شاعىلىسقا جىبەرمەۋ, ەركەك قوزىلاردى 4,0-4,5 جاسىندا وتاردان بولەك باعۋ نەمەسە تارتتىرىپ جىبەرۋ;
- تۇقىمنىڭ قۇرىلىمدىق جۇيەسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءوز مانىندە پايدالانۋ, ول ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ونىمدىلىك باعىتىندا شىعارىلعان تۇقىمدىق سۇلە, نە جەلى مالدارىن پايدالانۋ, ولار قاتارداعى مالداردى پايدالانعانمەن سالىستىرعاندا 2-3 ەسە جىلدام ناتيجە بەرەتىندىگى انىق;
- اسىل تۇقىمدى ەدىلباي قويىن وسىرەتىن شارۋا قوجالىقتارىندا ءارتۇرلى تۇقىم اتالىقتارىن پايدالانۋ, ياعني مال باسىنىڭ ازىپ-توزۋىن بولدىرماۋ;
- جالپى ەلىمىزدەگى قوي مالىنىڭ تۇقىمدىق قۇرامىن انىقتاۋ ءۇشىن ەكسپەديتسيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن ۇيىمداستىرۋ, وعان سالاداعى تاجىريبەلى ماماندار, عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ بىلىكتى عالىمدارى قاتىستىرىلۋى قاجەت;
- تۇقىمدىق مال شارۋاشىلىقتارىندا قاي تۇقىم مالى وسىرىلۋدە, ونىمدىلىك دەڭگەيىنىڭ اسىل تۇقىمدىق مال تالاپتارىنا سايكەستىگىنە جانە سەلەكتسيالىق اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ دەڭگەيىن اتتەستاتتاۋ;
- رەسپۋبليكاداعى قوي شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ, شارۋاشىلىقتاردا مال تۇقىمدارىمەن سەلەكتسيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋ جانە مال ءوسىرۋ مەن اسىلداندىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىن نەگىزگە الۋ.
ەدىلبايدىڭ ەرتەڭى قانداي؟
وزگە مال تۇقىمى قۇرىپ كەتسە قايتا جانداندىرۋعا بولار, ال تازاقاندى ەدىلباي قويى جويىلسا, ول ەشقاشاندا قالپىنا كەلمەيدى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – عاسىرلار بويى بابالارىمىزدان ميراس بولىپ كەلە جاتقان ەدىلباي قويىن سول كۇيىندە كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ. حالقىمىزبەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان بۇل قوي تۇقىمىنا كىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان شەت مەملەكەتتەر جەتكىلىكتى. ولاردىڭ وسى تىلەكتەرىنە ساي تۇقىممال زاۋىتتارى قاراجاتتىڭ تاپشىلىعىنان ۇرعاشى مال تۇقىمىن ساتۋدا. كەلەشەكتە ولار بۇل مالدى ءوسىرىپ, ەدىلباي قويى ءبىزدىڭ ءتول قويىمىز دەۋى دە كادىك. حالىق سەلەكتسياسى ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن مالىمىزدىڭ ستاتۋسىن زاڭدى تۇردە يەمدەنىپ, ۇلت قۇندىلىعىنا اينالعان ءتول مالىمىزدان ايىرىلىپ قالۋىمىز ابدەن ىقتيمال. ال ءبىزدىڭ كەلەشەك ۇرپاق ەدىلباي قويى قازاق حالقىنىڭ ءتول مالى ەكەندىگىن دالەلدەي المايتىنى انىق. سوندىقتان ەدىلباي قويىن قازاق حالقىنىڭ, ونىڭ ىشىندە اۋىلداعى اعايىننىڭ ۇلتتىق بايلىعى رەتىندە باعالاپ ءارى ەلىمىزدىڭ بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ «ۇلتتىق قوي تۇقىمى» دەگەن مارتەبە بەرىلسە. ونى ۇكىمەتتىڭ ءوز قامقورلىعىنا العانى دا ءجون بولار ەدى. كىم بىلەدى, بۇگىنگى الماعايىپ زاماندا ءومىر قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى, مالدىڭ جاڭا تۇقىمىن شىعارۋ تۋىنداي قالسا, تازاقاندى ەدىلباي قويىنىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتتەرىن جاڭا قوي تۇقىمىنا بەرۋگە جۇگىنەتىنىمىزگە ەشكىم كۇمان كەلتىرمەيدى. سوندىقتان اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتا ەدىلباي قويىمەن جۇرگىزىلەتىن عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, جاڭا يننوۆاتسيالىق ادىستەر مەن وزىق تاجىريبەلەردى قولدانۋ قاجەت. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەدىلباي قويىنا قاتىستى سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنا ارنايى جەكە عىلىمي جوبا (باعدارلاما) قابىلداپ, ونى قارجىلاندىرسا جانە ونى ۇيلەستىرۋدى قازاقتىڭ قوي شارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جۇكتەسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
قورىتا ايتقاندا, بۇگىندە ەدىلباي قويىنا دەگەن سۇرانىستىڭ كۇرت وسۋىنە بايلانىستى وسى تۇقىمدى ودان ءارى جەتىلدىرۋدى نارىق تالاپتارىنا سايكەس جۇرگىزۋگە ءتيىسپىز. ال بۇل جۇمىستاردىڭ جەمىستى بولۋى – سەلەكتسيالىق جانە اسىلداندىرۋ عىلىمي نەگىزدە جۇزەگە اسىرۋ دەڭگەيىنە تىعىز بايلانىستى.
قانداي قوعام ورناتساق تا وسىناۋ بايتاق ەلىمىزگە ءورىستى سالا, ءوسىمتال ت ۇلىك كەرەك. «قويعا جانى اشىماعاننىڭ قوعامعا جانى اشىمايدى» دەگەن ەكەن كەزىندە «مالشىلاردىڭ مارشالى» مويىنقۇمدىق ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى جازىلبەك قۋانىشباەۆ.
سالاعا قامقورلىق كەرەك. اتادان قالعان اسىلدى ارداقتايتىن ۋاقىت جەتتى.
قوسىبەك ىرزاعاليەۆ,
اۋىل شارۋاشىلىعى
عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
اتىراۋ وبلىسى
