اتومدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ
ءباسپاسوز تۋرىندا كورىپ-بىلگەنىمىزدى ءبىر ماقالامەن عانا شەكتەمەي, الداعى ۋاقىتتا رەت-رەتىمەن جارىققا شىعارىپ وتىرامىز. سوندىقتان القيسسانى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتى (ۇياو) جۇرتشىلىققا تانىستىرۋدان باستاعاندى ءجون كوردىك. ۇياو ميسسياسى – ۇكىمەتتىڭ اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ سالاسىنداعى ساياساتىنا عىلىمي-تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتۋ. ەندى نەگىزگى قىزمەتىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن اتاپ ايتقانىمىز ءجون. ءبىرىنشى – ەلدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ, ەكىنشى – باسقارىلاتىن تەرمويادرولىق سينتەز جانە سۋتەگى ەنەرگەتيكاسى تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرۋ, ءۇشىنشى – قازاقستاننىڭ رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىگى مەن ەكولوگياسىن باقىلاۋ, ءتورتىنشى – تاراتپاۋ رەجىمىن جانە يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى (ياسجتش) قولداۋ, ال بەسىنشى – اتوم سالاسىنا اقپاراتتىق جانە كادرلىق كومەك جاساۋ.
ۇياو قۇرىلعان ساتىنەن باستاپ العا قويىلعان مىندەتتەردى ويداعىداي شەشىپ كەلەدى. ونىڭ يادرولىق زەرتتەۋ رەاكتورلارىنان, وتاندىق كتم ماتەريالتانۋ توكاماگىنان, بىرەگەي زەرتتەۋ ستەندتەرىنەن, زەرتحانالىق جابدىقتاردان جانە باسقا دا اسپاپتار مەن قوندىرعىلاردان تۇراتىن بىرەگەي عىلىمي-تەحنيكالىق جانە وندىرىستىك بازاسى بار.
ول ءوز قىزمەتى بارىسىندا عىلىمي-تەحنيكالىق بازاسىن ساقتاپ قانا قويماي, ايتارلىقتاي كەڭەيتىپ, بىرقاتار ارنايى ەكسپەريمەنتتىك ستەندتەر قۇردى. اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ سالاسىندا كەڭ اۋقىمدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە ارنالعان زاماناۋي اسپاپتار مەن زەرتحانالىق تالدامالىق جابدىقتاردىڭ ۇلكەن كەشەنىن ساتىپ الدى. وعان قاجەت مامانداردىڭ باسىم كوپشىلىگىن وزدەرى وقىتىپ, دايىندادى. ءىس-شارا بارىسىندا قازاقتىڭ يادرولىق فيزيكا سالاسىنداعى بىرنەشە جاس مامانىن كورىپ تانىستىق. زامان تالابىنا ساي ءبىلىم الىپ, يادرولىق ەنەرگەتيكانىڭ بىلىكتى ماماندارىنا اينالعان جاستار ەل بولاشاعىنا ۇلكەن سەنىممەن قاراپ وتىر. ونداعى عىلىمي جۇمىستاردىڭ بەل ورتاسىندا ەركىن زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتقان جاستاردىڭ بىرقاتارىن سوزگە دە تارتتىق. ول تۋرالى كەيىنىرەك اڭگىمەلەيمىز.
قازاقستاندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ
«قازىرگى زامانعى اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. ءبىزدىڭ باستى قۇزىرەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى – بارلىق دەرلىك الەمدىك اتوم-ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋشىلەرمەن جانە ءونىم بەرۋشىلەرمەن جۇرگىزىلىپ جاتقان كەلەشەكتە جانە قازىرگى ۋاقىتتا پايدالانىلاتىن يادرولىق ەنەرگەتيكالىق رەاكتورلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ جۇمىستارى. اتاپ ايتقاندا, قر ۇياو جىلۋ نەيتروندارىنداعى جەڭىل سۋلى يادرولىق رەاكتورلارداعى اۋىر اۆاريالاردى باسقارۋ پروتسەدۋراسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا بىرەگەي زەرتتەۋلەر كەشەنىن ويداعىداي جۇرگىزدىك. ولاردىڭ ۇلەسى بۇگىندە الەمدە قولدانىلاتىن رەاكتورلاردىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ 80%-دان استامىن قۇرايدى. جاپوندىق سەرىكتەستەرىمىز – «Toshiba Corporation» جانە «Marubeni Utility Services» كومپانيالارىمەن بىرلەسىپ بىرنەشە ءىرى عىلىمي-زەرتتەۋ جوباسى ىسكە اسىرىلدى. بۇل زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى جاپونيانىڭ قولدانىلىپ جۇرگەن جانە جوبالانىپ جاتقان رەاكتورلارىندا ناقتى قولدانىس تاپتى», دەدى «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ باس ديرەكتورى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەرلان باتىربەكوۆ.
ورتالىقتىڭ زەرتتەۋلەرىندە سۇيىق مەتالل سالقىنداتقىشى بار شاپشاڭ نەيتروندارداعى پەرسپەكتيۆالىق IV بۋىن رەاكتورلارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى بويىنشا جۇمىستار ەرەكشە ورىن الادى. جاپونيانىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى اگەنتتىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا كوپجىلدىق EAGLE حالىقارالىق زەرتتەۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكسپەريمەنتتىك بولىگى ءساتتى اياقتالعان. الىنعان بىرەگەي ەكسپەريمەنتتىك دەرەكتەر بولاشاق پەرسپەكتيۆالىق يادرولىق رەاكتورلاردىڭ اكتيۆ ايماعىنىڭ بالقۋىمەن بولاتىن اۋىر اۆاريا تۋىنداعان جاعدايدا ونىڭ سالدارىن ازايتۋعا باعىتتالعان تەحنيكالىق شەشىمدەردى نەگىزدەۋدە پايدالانىلادى ەكەن. 2019 جىلى ۇياو فرانتسيانىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى جانە بالامالى ەنەرگيا كوزدەرى جونىندەگى كوميسسارياتىمەن (CEA) SAIGA جوباسى بويىنشا كەلىسىمشارتتى ىسكە اسىرۋعا كىرىسكەن. ونىڭ ماقساتى – جىلۋ تاسىعىش شىعىنىمەن بولعان اۆاريا جاعدايىندا جوبالاناتىن شاپشاڭ نەيتروندارداعى IV بۋىن ASTRID رەاكتورىنىڭ وتىن جيناعىنىڭ جاي-كۇيىن زەرتتەۋ.
«2021 جىلى رەسەيلىك برەست-ود-300 شاپشاڭ نەيتروندارداعى جاڭا رەاكتورىنىڭ يننوۆاتسيالىق ارالاس نيتريدتىك ۋران-پلۋتوني وتىنىن رەاكتورلىق سىناۋ باعدارلاماسى ءساتتى ورىندالدى. بۇگىنگى تاڭدا ۇياو قازاقستاندا اەس قۇرىلىسىنا دايىندىققا عىلىمي-تەحنيكالىق قولداۋ كورسەتۋدى قامتاماسىز ەتەدى. بۇل باعىتتا ءبىزدىڭ كاسىپورىن نەگىزگى قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن جۇمىستار مەن زەرتتەۋلەردىڭ ۇلكەن كولەمى ورىندالدى. زەرتتەۋلەردە اەس ورنالاستىرۋدا باسىمدىق بەرىلگەن اۋداندار كورسەتىلگەن. بۇل – الماتى وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنداعى ۇلكەن كەنتى جانە اباي وبلىسىنىڭ كۋرچاتوۆ قالاسى. قازاقستان جاعدايىندا سالۋعا ارنالعان رەاكتور قوندىرعىسىنىڭ وڭتايلى ءتۇرى دە انىقتالدى. اەس قاۋىپسىزدىگىنىڭ قاجەتتى اسپەكتىلەرى قارالدى, قولدا بار جانە قاجەت ەتىلەتىن ينفراقۇرىلىمعا, راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن جانە پايدالانىلعان يادرولىق وتىنمەن جۇمىس ىستەۋگە, قۇرىلىستىڭ ىقتيمال سحەمالارىنا, جوبانى باسقارۋ جانە تاعى باسقا كوپتەگەن ماسەلەگە تالداۋ جاسالدى», دەپ ءسوزىن جالعادى باس ديرەكتور.
سالانىڭ ەلەۋلى ەڭبەگى
وتكەن رەسپۋبليكا كۇنى ۇلتتىق مەرەكەسىندە ۇياو-نىڭ بىرقاتار عالىمدارى مەن ماماندارىنىڭ ونداعان جىلدان بەرگى ەڭبەكتەرى ەلەنىپ, ءوزىنىڭ ءادىل باعاسىن الىپ, لايىقتى ماراپاتتالعانى كوپشىلىك قاۋىمعا ءمالىم. ەل پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورنىنىڭ باس ديرەكتورى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەرلان باتىربەكوۆ باستاعان ءبىر توپ عالىم «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اتوم-ەنەرگەتيكا سالاسىن قۇرۋعا جانە كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋعا ارنالعان الەمدىك دەڭگەيدەگى زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەر» اتتى جۇمىسى ءۇشىن عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى 2023 جىلعى ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولدى.
اتاپ ايتساق, اۆتورلىق ۇجىمنىڭ قۇرامىندا عىلىمي جۇمىستا وراسان زور تاجىريبەسى بار ۇياو رمك-نىڭ جەتەكشى عالىمدارى كىرەدى. ولار «اتوم ەنەرگياسى ينستيتۋتى» فيليالى ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ۆيكتور باكلانوۆ, ورتالىقتىڭ باس ديرەكتورىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى ۆلاديمير ۆيتيۋك, ورتالىقتىڭ باس ينجەنەرىنىڭ ورىنباسارى دەنيس زارۆا, «اتوم ەنەرگياسى ينستيتۋتى» فيليالى ديرەكتورىنىڭ ماتەريالتانۋ زەرتتەۋلەرى جونىندەگى ورىنباسارى ەربولات قويانباەۆ, رمك باس عىلىمي قىزمەتكەرى ءماجىن سقاقوۆ, «اتوم ەنەرگياسى ينستيتۋتى» فيليالىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى يرينا تاجىباەۆا, «اتوم ەنەرگياسى ينستيتۋتى» فيليالىنىڭ تەرمويادرولىق زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باستىعى باۋىرجان شەكتىباەۆ. وسى عالىمدار مەن ماماندار ونداعان جىلدار بويى جۇرگىزگەن جۇمىستا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا جانە ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا, سونداي-اق باسقارىلاتىن تەرمويادرولىق سينتەز تەحنولوگيالارىن دامىتۋعا باعىتتالعان, وتاندىق عىلىمنىڭ وسى جوعارى تەحنولوگيالىق سالالارداعى وزىق پوزيتسيالارىن قامتاماسىز ەتكەن جانە ەلىمىزدە يادرولىق-ەنەرگەتيكا سالاسىن قۇرۋعا نەگىز قالىپتاستىرعان زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەردىڭ ناتيجەلەرى ۇسىنىلعان.
رەاكتورلىق جانە رەاكتوردان تىس قوندىرعىلاردا ەكسپەريمەنتتىك باعدارلامالار ىسكە اسىرىلىپ, بۇل اكتيۆ ايماقتىڭ بالقۋىمەن بولاتىن ەنەرگەتيكالىق يادرولىق رەاكتورداعى اۋىر اۆاريانىڭ دامۋىمەن ىلەسە جۇرەتىن ۇدەرىستەردىڭ پارامەترلەرى تۋرالى بىرەگەي مالىمەتتەر الۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەكسپەريمەنتتىك بازا جاڭعىرتىلىپ, زەرتتەۋلەردى جوعارى ساپالى دەڭگەيدە ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا ادىستەمەلىك تاسىلدەر ازىرلەندى. يۆگ.1م يادرولىق زەرتتەۋ رەاكتورى جاڭعىرتىلىپ, جوعارى بايىتىلعان ۋران وتىنىنان تومەن بايىتىلعان وتىنعا اۋىستىرىلدى. سونداي-اق رەاكتوردىڭ پايدالانۋ سيپاتتامالارى ايتارلىقتاي جاقسارتىلدى. بىرقاتار سيپاتتاماسى بويىنشا ساۋلەلەنگەن يادرولىق ماتەريالدارمەن جۇمىس ىستەيتىن اتوم سالاسىنداعى شەتەلدىك عىلىمي ۇيىمدارىنىڭ مۇمكىندىكتەرىنەن اسىپ تۇسەتىن بىرەگەي ماتەريالتانۋ كەشەنى قۇرىلدى. رەاكتور جاساۋدىڭ كونسترۋكتسيالىق ماتەريالدارىنا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, ماتەريالداردىڭ بەتىن قاتايتۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارى جاسالدى.
الەمدە بالاماسى جوق قازاقستاندىق كتم تەرمويادرولىق ماتەريالتانۋ توكاماگى كەشەنى مەن يميتاتسيالىق سىناق ستەندى قۇرىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. توكاماكتىڭ پلازمالىق رازريادىنىڭ سيپاتتامالارى بويىنشا بىرەگەي دەرەكتەر الىندى. قوندىرعىلاردىڭ جۇمىسىنا, پلازما فيزيكاسى جانە تەرمويادرولىق ماتەريالتانۋ بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە جان-جاقتى ادىستەمەلىك قولداۋ كورسەتىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە جاڭا سىناق بازاسى, بىرەگەي زەرتتەۋ تاجىريبەسى جانە باسقارىلاتىن تەرمويادرولىق سينتەز بويىنشا جاڭا عىلىمي دەرەكتەر پايدا بولدى. ءبىزدىڭ عالىمداردىڭ ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ارنايى عىلىمي ءبىلىم مەن جاڭا بىلىكتىلىككە قول جەتكىزىلدى. جۇمىس ناتيجەلەرى حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە كەڭىنەن تانىلعان.
ۇياو-دا بولعاندا عالىمدارىمىز وتكەن 33 جىلدىڭ ءار كۇنى مەن ءار ءساتىن بوس جىبەرمەۋگە تىرىسىپ, اقىل-وي ەڭبەگىمەن تىنىمسىز شۇعىلدانعانىنا كوزىمىز جەتتى. ايتپاعىمىز, دامۋدىڭ شىرقاۋ بيىگىنە جەتكەن ەلدەردىڭ عالىمدارىمەن قاتار ءجۇرىپ, اتوم ەنەرگياسى سالاسىندا تولايىم ەڭبەك ەتىپ جاتقان عالىمدارىمىزعا سەنىم ارتىلسا, ەنەرگەتيكالىق قاي قيىندىقتان دا ەلىمىزدى امان الىپ شىعارى كادىك. وسى كۇنگە دەيىن بۇل سالادا بىردە-ءبىر مامانى نەمەسە سالانىڭ تەرەڭنەن تارتىپ بىلەر عالىمى جوق وزبەك ەلى تاياۋ جىلداردا ەكى بىردەي اەس سالىپ, وزىنەن ارتىلعانىن كورشىلەرىنە ەنەرگيا كوزىن ساتىپ, قاراجات تابۋدان ءۇمىتتى. ال الىپ قىتايدا قازىر 20 اەس-ءتىڭ قۇرىلىسى قاتار جۇرگىزىلىپ جاتىر ەكەن. الداعى 2040 جىلعا دەيىن ولاردىڭ سانىن 40-قا جەتكىزۋدى بەرىك ماقسات ەتىپ قويىپتى. وسى ەلدەردىڭ ورتاسىندا وتىرىپ قىرۋار عالىمى مەن ماماندارى بار سالادا الەۋەتى زور سانالاتىن قازاق ەلى كورشىلەر كوشىنەن قالا قويماس دەگەن سەنىمدەمىز.
استانا – كۋرچاتوۆ – استانا
