– سەليم مىرزا, اڭگىمەمىزدى پولشا-ليتۆا تاتارلارىنىڭ شىعۋ توركىنىنەن باستاساق. ولار شىعىس ەۋروپا جەرىنە قاي كەزدە قونىس اۋدارعان؟
– ءبىزدىڭ اتا-بابامىز ۇلى ليتۆا كنيازدىگى اۋماعىنا XIV عاسىردا كوشىپ كەلە باستاپتى. تاتارلار تۋرالى العاشقى تاريحي دەرەك سول عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنا جاتادى. باستاپقى تۇراقتاعان ورنى – كنيازدىكتىڭ سولتۇستىگى, قازىرگى ۆيلنيۋس قالاسىنىڭ ماڭايى. بىزگە ەۋروپادا «تاتارلار» دەگەن جالپى اتاۋ بەرگەنىمەن, كەزىندە اتا-بابالارىمىز ەۋرازيا دالاسىنان قونىس اۋدارعان ءتۇرلى تايپالاردان قۇرالعان ەدى. تاريحي دەرەكتەر ولاردىڭ ىشىندە ءۇيسىن, قىپشاق, قوڭىرات, جالايىر, ارعىن جانە نايمان رۋلارى بولعانىن راستايدى. قاراپ وتىرساڭىز, بۇل رۋلار قازاق حالقىندا دا بار. بىراق قازىرگى پولشا مەن ليتۆا اۋماقتارىنا قاي تايپانىڭ ەڭ العاش كەلگەنىن ناقتى ايتۋ قيىن. عاسىرلار بويى قونىس اۋدارۋشىلار اراسىندا ورتالىق ازيا, قىرىم, ءسىبىر, باسقا دا ولكەلەردەن شىققان تۇركى جۇرتىنىڭ وكىلدەرى بولعان. وكىنىشكە قاراي, ۇزاق ۋاقىت وزگە ۇلتپەن ارالاسىپ, جات جۇرتتا ءومىر سۇرگەننەن كەيىن قازىرگى كۇنى تاتارلار ءوز شەجىرەلەرىن, ياعني رۋلارىن ۇمىتقان.
اتا-بابامىز جاۋىنگەر حالىق بولعانى بەلگىلى. ليتۆا كنيازدىگى مەن رەچ پوسپوليتانىڭ بيلەۋشىلەرى تۇركى تايپالارىن جاۋلاردان, سونىڭ ىشىندە كرەسشىلەر شابۋىلىنان قورعانۋ ءۇشىن اسكەر قاتارىندا ۇستاعان. جىلقىنىڭ قۇلاعىندا وينايتىن بابالارىمىز پولشا ارمياسى قۇرامىندا دەربەس اتتى اسكەر جاساعىن قۇراعان ەدى. ەڭ سوڭعى تاتار كاۆالەرياسى ەسكادرونى 1939 جىلى فاشيستىك گەرمانيا پولشاعا شابۋىل جاساعاندا ۆارشاۆانى قورعاۋ شايقاسىنا قاتىسقان.
– قازىرگى كۇنى پولشادا قانشا تاتار بار؟
– پولشانىڭ وزىندە شامامەن 2,5 مىڭداي تاتار تۇرادى. ال جالپى ليتۆا مەن بەلارۋستەگى تاتارلاردى قوسقاندا 10-15 مىڭعا جەتىپ قالۋى مۇمكىن. بىراق مۇنىڭ ءبارى شامامەن الىنعان سان. ويتكەنى پولشا مەن ليتۆادا قۇجاتتا ادامداردىڭ ۇلتى كورسەتىلمەيدى. سوندىقتان تاتارلاردىڭ ناقتى سانىن ءبىلۋ قيىن.
– انا تىلدەرىڭىزدە سويلەيسىزدەر مە؟
– وكىنىشكە قاراي, ءبىز انا ءتىلىمىزدى تولىق ۇمىتقان حالىقپىز. ويتكەنى سانىمىز تىم از. ۋاقىت وتە كەلە انا ءتىلىن بىلۋگە دەگەن قاجەتتىلىك جوعالعاننان كەيىن, جەرگىلىكتى حالىقپەن ارالاس-قۇرالاسىپ, سولاردىڭ ءتىلىن مەڭگەرگەندىكتەن بىرتىندەپ ءوز ءتىلىمىزدى ۇمىتا باستاعانبىز. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىر باسىندا تاتار تىلىندە سويلەيتىن سوڭعى ۇرپاق وكىلدەرى ءومىر ءسۇرىپتى. ودان كەيىن ءبارى پولياك, كونە بەلورۋس تىلدەرىنە تولىق كوشكەن. ءتىپتى وعان دەيىن دە ءبىزدىڭ اتا-بابامىز تۇركى حالىقتارىنىڭ ناقتى قاي ديالەكتىسىندە سويلەگەنى تۋرالى سەنىمدى دەرەك جوق.
– ال قانداي دا ءبىر جەكەلەگەن سوزدەر ساقتالعان با؟
– ول دا ساقتالماعان. مەنىڭ اجەمنىڭ اناسى تاتار تىلىندە 50 شاقتى ءسوز بىلگەن دەسەدى. ال ودان كەيىنگى ۇرپاقتارى, ياعني ءبىز قازىر پولياك تىلىندە سويلەيمىز. دەگەنمەن قازىرگى كۇنى پولشا-ليتۆا تاتارلارىنىڭ تاريحى, ءتىلى تەرەڭنەن زەرتتەلىپ جاتىر. وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن زەرتتەۋشىلەر بار. بۇعان دەيىن دە تاريحي ەڭبەكتەر كوپتەپ جارىق كورگەن. تانىسىپ بىلەمىن دەگەن ادامعا دەرەككوز جەتىپ ارتىلادى.
– ءدىني سەنىمدەرىڭىز وزگەرمەدى مە؟ قازىر قاي ءدىندى ۇستاناسىزدار؟
– ءبىز تىلىمىزدەن ايىرىلساق تا, دىنىمىزدەن اينىعان ەمەسپىز. ويتكەنى ۇلى ليتۆا كنيازدىگىندە, رەچ پوسپوليتادا جانە كەيىنگى پولشا مەملەكەتىندە جەرگىلىكتى بيلىك بارلىق حالىقپەن قاتىناستا تولەرانتتىلىقتى ۇستانىپ, ولاردىڭ دىنىنە ەشقانداي قىسىم جاسامادى. سونىڭ ارقاسىندا اتا-بابامىز يسلام ءدىنىن ساقتاپ قالعان. ارينە, پولشادا كاتوليك دىنىنە, ليتۆا مەن بەلارۋستە پراۆوسلاۆيەگە وتكەندەر ءىشىنارا بولعان. دەگەنمەن قازىرگى كۇنى پولشا-ليتۆا تاتارلارىنىڭ باسىم بولىگى – مۇسىلمان.
سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ءحىح عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن بابالارىمىز تاريحي اتاجۇرتپەن, سونىڭ ىشىندە قىرىم جانە قازان حاندىقتارىمەن بايلانىستارىن ۇزبەگەن. پاتشالىق رەسەي كەزىندە دە پولشالىق تاتارلار اتالعان ولكەلەردەگى ءدىني مەدرەسەلەردە ءبىلىم الدى. ول ۋاقىتتا جەرگىلىكتى ءدىني جاماعات قىرىمنىڭ سيمفەروپول قالاسىندا 1918 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەگەن تاۋريد ءمۇفتياتىنا قارايتىن. بىراق بولشەۆيكتەر رەجىمى ورناعان سوڭ دىنگە تىيىم سالىندى دا, ەكى اراداعى بايلانىس ءۇزىلىپ قالدى. سول كەزدە پولشادا ءوز الدىنا مۇسىلماندار ءدىني وداعى قۇرىلىپ, ول كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ءمۇفتيىمىز توماش ميشكەۆيچ ءبىر اي بۇرىن استانادا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزى حاتشىلىعىنىڭ وتىرىسىنا ارنايى كەلىپ قاتىسىپ, قازاقستاننىڭ باس مۇفتيىمەن ەكىجاقتى كەزدەسۋ وتكىزدى.
بۇرىن ەسكى مەشىتتەرىمىز دە كوپ بولاتىن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن شەكارانىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ولاردىڭ كوبى بەلارۋس پەن ليتۆانىڭ جەرىندە قالىپ قويدى. قازىرگى كۇنى ۆارشاۆادا 2 مەشىتىمىز بار. ەلدىڭ شىعىسىندا تاتار ستيلىندەگى ەكى كونە مەشىت جۇمىس ىستەپ تۇر. ال 1990 جىلى ءدىن ۇستانۋعا ەركىندىك بەرىلگەن سوڭ, گدانسك قالاسىندا جاڭا قۇلشىلىق ءۇيى سالىندى. بۇگىندە پولشادا جالپى سانى 5 مەشىت بار.
– ءسىزدىڭ پولشا تاتارلارى اراسىنان شىققان كورنەكتى اقىن ەكەنىڭىزدى تانىپ-ءبىلىپ جاتىرمىز. كوپتەگەن جىر جيناعىڭىز جارىق كورىپتى. جالپى, تاتاردان شىققان باسقا قانداي تانىمال تۇلعالار بار؟
– ءبىزدىڭ سانىمىز از بولسا دا, پولشا تاريحىندا وزىندىك ءىزىن قالدىرعان, تەك پولياك مادەنيەتى ەمەس, الەمدىك وركەنيەتكە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تۇلعالارىمىز كوپ. ماسەلەن, 1905 جىلى نوبەل سىيلىعىن العان تۇڭعىش پولياك, اتاقتى جازۋشى گەنريك سەنكەۆيچتىڭ اتا تەگى التىن وردانىڭ ايگىلى حانى توقتامىستان تارايدى. اتا-بابالارى ءحىV عاسىردىڭ اياعىندا ۇلى ليتۆا كنيازدىگىنە قونىس اۋدارعان.
سونىمەن بىرگە 1928 جىلى پولياك قىزدارى اراسىنان تۇڭعىش رەت وليمپيادا چەمپيونى اتانعان حالينا كونوپاتسكايانىڭ دا بويىندا تاتاردىڭ قانى بار. ودان بولەك ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىر باسىنداعى بەلگىلى ۋكراين مەملەكەت قايراتكەرى, ەكونوميست ميحايل تۋگان-بارانوۆسكيدىڭ (تولىق تەگى – تۋگان-ميرزا-بارانوۆسكي) ەسىمى كوپكە تانىس. تانىمال گولليۆۋدتىق اكتەرلەر چارلز برونسون مەن گلەنن پاۋەلل, ءمۇسىنشى-سۋرەتشى ماگدالەنا اباكانوۆيچ, فۋتبولدان 1988 جىلعى وليمپيادا چەمپيونى, ليتۆالىق فۋتبولشى ارميناس ناربەكوۆاستىڭ ەسىمدەرىن بىلەسىزدەر دەپ ويلايمىن. بۇلاردىڭ ءبارى – پولشا-ليتۆا تاتارلارىنان شىققان تانىمال تۇلعالار.
– اڭگىمەمىزدى ءسىزدىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتىڭىزگە قاراي بۇرساق. ەلىمىزدە التى جىل پولشانىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ ەڭبەك ەتتىڭىز. وسى ورايدا ەكى مەملەكەتتىڭ قارىم-قاتىناسى جايىندا ءبىر-ەكى اۋىز پىكىرىڭىزدى ايتساڭىز.
– قازاقستان مەن پولشا اراسىندا نەگىزىنەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس جاقسى جولعا قويىلعان. ساياسي بايلانىستار دا جوق ەمەس. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتەرىمىز بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت ءوزارا كەزدەسۋ وتكىزدى. 11 قاراشا – پولشانىڭ تاۋەلسىزدىك العان كۇنى. كەشە عانا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ پولشالىق ارىپتەسى اندجەي دۋداعا مەرەكەمەن قۇتتىقتاپ ارنايى جەدەلحات جولدادى. بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىز اراسىنداعى بايلانىس پەن ءوزارا سىيلاستىقتىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتەدى.
قازىرگى كۇنى الەمدەگى گەوساياسي احۋالعا جانە پولشا مەن قازاقستان اراسىندا رەسەي سەكىلدى الىپ كەڭىستىكتىڭ جاتقانىنا قاراماستان ەكى ەلدىڭ ساۋدا بايلانىستارى ارتىپ كەلەدى. قازاقستان – ءبىزدىڭ ورتالىق ازياداعى باستى ەكونوميكالىق سەرىكتەسىمىز. پاندەمياعا دەيىن ءوزارا ساۋدا-ساتتىق كولەمى 2 ملرد دوللاردى قۇراعان ەدى. ال بىلتىر 2,5 ملرد دوللارعا دەيىن ءوستى. مەن مۇنى اسا ۇلكەن كورسەتكىش دەپ ايتا المايمىن. سوندىقتان ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – بۇل باعىتتاعى الىس-بەرىستى ارتتىرا بەرۋ. ويتكەنى پولشا تاراپىنان سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزگە دەگەن قىزىعۋشىلىق جوعارى. قازاقستان – بولاشاقتىڭ ەلى. الەۋەتتەرىڭىز ۇلكەن, ەكونوميكالارىڭىز قارقىندى دامىپ كەلەدى. كەلەشەكتە ايماقتاعى الدىڭعى قاتارلى ويىنشىعا اينالاتىن مۇمكىندىكتەرىڭىز بار.
– وسى التى جىلدىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزبەن جاقسى تانىس بولعان شىعارسىز. وزىڭىزگە ەڭ ۇناعان ءۇش نارسەنى اتاي الاسىز با؟
– ءبىرىنشى ۇناعان نارسە – قازاقتىڭ قوناقجايلىعى. بۇل جاعىنان باسقا حالىقتاردان قاتتى ەرەكشەلەنەسىزدەر. ەكىنشى ۇناعانى – قازاق جاستارىنىڭ ۇلكەندى سىيلاۋ مادەنيەتى. بۇل پولياك جاستارىنا جەتىسپەي تۇرعان قاسيەت. ءۇشىنشىسى – ءسىزدىڭ ۇلتقا ءتان سابىرلىلىق دەر ەدىم. مەن استانادا كوشەدە ءبىر-بىرىمەن ۇرسىسىپ, ايقايلاسىپ جاتقان ادامداردى ەشقاشان كورگەن ەمەسپىن. قازاق حالقى – كىشىپەيىل, سىپايى جۇرت. جالپى, سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدىڭ جاقسى قىرلارى وتە كوپ. از جىلدا ساۋلەتتى شاھارعا اينالعان استانانىڭ ءوزىن الەمگە ماقتانىشپەن كورسەتۋگە بولادى.
– ەلشىلىك قىزمەتىڭىزدى اياقتاپ, تۋعان جەرىڭىزگە قايتىپ باراسىز. الداعى جوسپارىڭىز قانداي؟
– ەڭ ءبىرىنشى جوسپارىم – زەينەتكە شىعۋ. ودان كەيىن عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىسامىن. كىتاپ جازۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن. وسىندا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىر باسىنداعى قازاقتاردىڭ ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارى, الاشوردا ۇكىمەتى تۋرالى كوپ مالىمەت جينادىم. پولشادا ول جايىندا كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. مەن بۇعان دەيىن قىرىم تاتارلارىنىڭ حح عاسىرداعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارى تۋرالى كىتاپ جازىپ, تۇڭعىش رەت پولياك تىلىندە جارىققا شىعارعان بولاتىنمىن. ەندى قازاقتىڭ تاريحىنا مويىن بۇرىپ, ونى دا پولياك وقىرماندارىنا كەڭىنەن تانىستىرسام دەگەن ماقساتىم بار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
