دەگەنمەن كولساي الماتى سياقتى مەگاپوليسكە جاقىن ورنالاسقاندىقتان, تۋريستىك ماۋسىمدا بۇل نىساندا تۋريستەر كەپتەلىسى پايدا بولادى. الايدا ونىڭ اينالاسىندا ساياحاتتاعاندارعا ەستەن كەتپەستەي اسەر سىيلاي الاتىن جەتى باعىت بار ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. قازىرگە ونىڭ ەكەۋى عانا قىدىرعان جۇرتتىڭ قىزىعىنا جاراپ, بەلسەندى جۇمىس ىستەپ تۇر.
ال ەندى ءبىر زامانداردا ءزىلزالادان كەيىن پايدا بولعان كولدىڭ سۇلۋلىعى ءوز الدىنا, الايدا «كولساي كولدەرى» ۇلتتىق پاركىنىڭ اينالاسىن زامانا تالابىنا بەيىمدەپ, قاعاز جۇزىندەگى تالاي جوبا ىسكە اسىرۋدى قاجەت ەتىپ وتىرعاندىقتان, مۇندا اتقارىلۋعا ءتيىس جۇمىس ءالى دە كوپ.
ورايى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتۋ پارىز, جۋىردا عانا ءبىر توپ جۋرناليسپەن كولسايدا جولىمىز تۇسكەندە, ءبىز باسقا نىسانداردى ارالاپ جەتەمىز دەگەنشە قاس قارايىپ كەتىپتى. جۇرتتىڭ ءبارى كورگەن سايىن سۇيسىنەتىن جەرگە جەتكەندە تاس قاراڭعى بولدى دا, كولسايدىڭ تۇبىنە كەلىپ تۇرىپ, كولدى كورمەي كەتتىك. دەمەك, كولدى تۇندە دە الاقانىڭداعى ايناداي كورسەتەتىن اينالاسىنان تۇسەتىن جارىق كەرەك, ءارى بۇل – سول جەردە قونا-جاتىپ دەمالىپ جۇرگەن تۋريستەردىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن دە اۋاداي قاجەت ماسەلە. مىسالى, كۇننىڭ كوزىنەن قۋات الاتىن جارىق كوزدەرى. مۇمكىن ەلەكتر جارىعى تارتىلعان دا بولار, بىراق بۇكىل باق وكىلدەرى بارىپ وتىرعاندا اينالاسى تاس قاراڭعى بولدى.
سونىمەن, بيىل كولسايدا نەندەي وزگەرىستەر بولىپ جاتىر, ىلگەرىلەۋ بار ما دەگەن ساۋالدار تۋىندايتىنى انىق. بۇل رەتتە ءبىزدىڭ ساپارىمىزدان كەيىن ىلە-شالا الماتى قالاسىنىڭ وڭىرلىك كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىنىڭ الاڭىندا «كولساي كولدەرى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ وكىلدەرى ءباسپاسوز جيىنىن وتكىزدى.
الدىمەن رەسمي مالىمەتتەرگە توقتالاتىن بولساق, «كولساي كولدەرى» ۇلتتىق تابيعي پاركى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى حاميت احمەتوۆ وتكەن جىلى تومەنگى كولساي كولى مەن قايىڭدى كولىندەگى رەكرەاتسيالىق جۇكتەمەنى, جوعارىدا ايتىپ وتىرعان «كەپتەلىستى» ازايتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق پاركتىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ باس جوسپارى ازىرلەنگەنىن, وسى جوسپاردا ۇلتتىق پاركتىڭ ۋچاسكەلەرى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا كونكۋرستىق نەگىزدە قىسقا مەرزىمدى پايدالانۋعا بەرۋ قاراستىرىلعانىن ايتادى.
ماسەلەن, 2022 جىلدىڭ شىلدە, تامىز ايلارىندا ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن ەرەجەگە سايكەس, تۋريستىك جانە رەكرەاتسيالىق قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق پاركتىڭ جەر ۋچاسكەلەرىن ينۆەستورلارعا بەكىتۋ جونىندە بايقاۋ وتكىزىلىپ, قىركۇيەك ايىندا كونكۋرس جەڭىمپازدارىمەن قىسقا مەرزىمگە پايدالانۋ جونىندەگى شارتتار جاسالعان. جالپى, بايقاۋعا ساتى, قۇرمەت شاتقالىندا ورنالاسقان ۋچاسكەلەرمەن بىرگە, تۋريستەردى بارلىق باعىتتا تاراتۋ ماقساتىندا تومەنگى كولساي مەن قايىڭدى شاتقالدارىندا ورنالاسقان ۋچاسكەلەر دە قويىلعان.
«تومەنگى كولساي كولى شاتقالىندا جوعارعى اۆتوتۇراق اۋدانىنداعى ۋچاسكەلەردى پايدالانۋشىلار (ينۆەستورلار) تاراپىنان ساۋدا-جارمەڭكە ايماعى, قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارى, قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرى ساقتالىنعان كيىز ۇيلەر ورناتىلدى. وعان قوسا الماتى وبلىسىنىڭ ءتۋريزمدى باسقارۋ جەلىسى ارقىلى ۇلتتىق پارك ءۇشىن ورتالىق ازيالىق WWF باعدارلاماسىنىڭ گرانتتىق جوبا ەسەبىنەن قازاق اۋىلى سالىنىپ, قوسىمشا دارەتحانالار مەن قوقىس جاشىكتەرى ورناتىلدى», دەيدى ح.احمەتوۆ.
ەندىگى جەردە شەتەلدىكتەر بولسىن, جەرگىلىكتى تۋريستەردىڭ دە كولسايعا كەلىپ, ۇلتتىق ءداستۇردىڭ شەتىن كورىپ, جەرگىلىكتى ۇلتتىق تاعامداردان ءدام تاتىپ, ەتنو-اۋىلعا بارۋعا مۇمكىندىگى بار. وسى ورايدا تومەنگى كولساي كولىنەن 12 شاقىرىم جەردە تۇرعان ساتى اۋىلىنىڭ ورنى بولەك ەكەنىنە ەرەكشە توقتالا كەتكەن ءجون. ۇلتتىق پارك اينالاسىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ ادامدارى وتاندىق تۋريزمگە قىزمەت ەتىپ وتىرعانىمەن, تۇيتكىلدى ماسەلەلەر بار. ءتىپتى مۇنى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى مەن قۇزىرلى ورگاندار كوز جۇمىپ قاراپ وتىرعان جاعدايلار دەسەك تە بولادى.
كولسايدىڭ تەرەڭدىگى 80 مەترگە دەيىن بارادى دەسەك, مۇندا 110-عا جۋىق قايىق بار. ءار قايىققا كەمىندە 4-5-تەن ادام وتىرسا, ءبىر ۋاقىتتا كولدىڭ بەتىنە 550 تۋريست شىعادى. قوقىس تاستايدى, كول تەز لاستانادى. ونىڭ ۇستىنە قايىقتى جالعا بەرەتىن جەردە كاسىبي قۇتقارۋشىلار جۇمىس ىستەمەيدى. تەك جەكە كاسىپكەر رەتىندە تىركەلگەن, كاسىبي بىلىگى جوق ادامدار جالعا بەرىپ وتىرعان كورىنەدى. ءجونىن بىلەتىندەر قايىق زاڭ بويىنشا تەرەڭدىگى 12 مەتردەن اسپايتىن جەردە عانا بولۋى كەرەكتىگىن ايتادى. ياعني كولساي ەرەكشە قورعالاتىن اۋماقتا ورنالاسقاندىقتان, نە قايىقتى ازايتۋ كەرەك, نە الىپ تاستاۋ كەرەك. كولساي كولدەرى قايىقپەن جاپپاي سەرۋەندەۋگە ارنالماعان, سوندىقتان تۇمسا تابيعاتتى ساقتاۋ ءۇشىن مۇندا دا قايىڭدىداعى سياقتى مۇلدەم قايىقتى شەكتەسە دۇرىس بولماق.
تۋعان جەرىنە جانى اشيتىن, تۋريستىك قىزمەت پەن قاۋىپسىزدىك دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلەتىن كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ جەرگىلىكتى ازاماتتار «جابايى» تاكسيلەردىڭ دە جۇمىسىن رەتتەپ, بولەك اتتى مارشرۋت جاساۋ قاجەتتىگىن جاسىرمايدى. وعان قوسا جازدا, تۋريستىك ماۋسىم قىزعان كەزدە ساتى اۋىلىنداعى امبۋلاتوريا مەن جالاڭاشتاعى اۋرۋحانانىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋ, كولساي مەن قايىڭدىدا تۋريستىك پوليتسيا قويۋ ماسەلەسى دە كەزەك كۇتتىرمەيدى. جۇرتتى قورقىتىپ, ۇركىتۋدەن اۋلاقپىز, الايدا وسى ولكەنىڭ سىرىن بىلەتىندەر كولسايدىڭ اينالاسىندا كريمينالدى توپتار دا پايدا بولا باستاعانىن جاسىرمايدى. دەمەك, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا ءوز كەزەگىندە قالعىماۋعا ءتيىس.
قالاي دەسەك تە, الداعى ۋاقىتتا شەشىمى تابىلۋى كەرەك كۇردەلى ماسەلەلەرگە توقتالماس بۇرىن, اتقارىلىپ جاتقان تومەندەگىدەي تىرلىكتەردى تىزبەكتەپ شىققان ءجون. ماسەلەن, تاۋشەلەك, قۇرمەت, كولساي, قارابۇلاق ورمان شارۋاشىلىقتارىنان تۇراتىن «كولساي كولدەرى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىندە اباتتاندىرۋ جۇمىستارى اياقتالعان.
«2023 جىلدىڭ باسىنان بەرى ساياباق اۋماعىندا 99 توپتىق رەيد جۇرگىزىلىپ, تەكسەرۋ ناتيجەسىندە پارك قىزمەتكەرلەرى دەمالۋشىلار اراسىنان 47 ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتى انىقتاپ, 405 375 تەڭگە كولەمىندە ايىپپۇل سالدى. تۋريستەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «ساتى اۋىلى – قايىڭدى كولى» تۋريستىك باعىتىن اباتتاندىرۋ كەزىندە قوسىمشا جول بەلگىلەرى, كۇركەلەر مەن ورىندىقتار ورناتىلدى. الماتى وبلىسىنىڭ تۋريزم باسقارماسىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن باقىلاۋ الاڭى, كۇركە-شاتىرلار, ورىندىقتار مەن كوپىرلەر سالىنىپ, كولساي, قايىڭدى كولدەرىندە 30 قوقىس جاشىگى مەن 16 ۇلكەن قوقىس باگى قويىلدى. «تومەنگى كولساي كولى – سارىبۇلاق اسۋى» تۋريستىك مارشرۋتىنىڭ سول جاعالاۋىندا دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن ۇزىندىعى 370 مەتر جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولى سالىندى, ونىڭ بويىندا ورىندىقتار مەن قوقىس ىدىستارى ورناتىلدى», دەيدى ۇلتتىق تابيعي پاركى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
قازىرگى كۇنى الماتى وبلىستىق تۋريزم باسقارماسىنىڭ قاراجاتىنا تومەنگى كولساي كولىنە اپاراتىن جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە ارنالعان اينالما جول سالىنىپ جاتقانىن ايتا كەتۋگە بولادى. ءبىر قۋانتارلىعى, بيىل كوكتەمدە «شرەنكا» شىرشاسىنىڭ 95 080 كوشەتى وتىرعىزىلىپ, 0,06 گەكتار القاپقا شىرشا تۇقىمىن سەبەتىن ۋاقىتشا ورمان تۇقىمى ۋچاسكەسى ۇيىمداستىرىلعان.
«تۋريستىك نىسانداردا 2 جاڭا اعاش كۇركە سالىندى, قايىڭدى كولىنىڭ جاياۋ جۇرگىنشىلەر جانە ات جولىنىڭ قورشاۋلارى جاڭارتىلدى, وسى نىسانداردا اكتەپ-سىرلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ۇلتتىق پارك اۋماعىندا 10 سانيتارلىق-گيگيەنالىق قوندىرعى ورنالاسقان, ونىڭ تورتەۋى تومەنگى كولساي كولىندە, ەكەۋى قايىڭدى كولىندە جۇمىس ىستەيدى», دەيدى ح.احمەتوۆ.
ورايى كەلىپ تۇرعاندا ۇلتتىق ساياباقتىڭ اۋماعىندا بۇعى (640), ەلىك (397), ءسىبىر تاۋ ەشكىسى (584), قابان (646), ارقار (26) بار ەكەنىن, قىزىل كىتاپقا ەنگەن حايۋاناتتاردان تيان-شان قوڭىر ايۋى (22), قار بارىسى (18), تۇركىستان سىلەۋسىنى (64) مەكەندەيتىنىن دە قوسا كەتۋگە بولادى. جالپى, وسى اۋماقتىڭ جان-جانۋارلار الەمى مەن سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر, شيپالى شوپتەردى ساقتاۋ, قورعاۋ ماسەلەسىنە بولەك ورالامىز.
سول سياقتى جۇرتتىڭ ەكولوگيالىق ساۋاتىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ناسيحات جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, جىل سايىن «پاركتەر شەرۋى» اكتسياسى, بايقاۋلار وتكىزىلىپ جاتادى. بيىل وعان 9 مەكتەپتەن 141 وقۋشى قاتىسىپ, 27 وقۋشى باعالى سىيلىقتارمەن, 12 ماقتاۋ قاعازدارىمەن ماراپاتتالعان. حالىقارالىق تۋريزم كۇنىنە وراي, ياعني 27 قىركۇيەكتە ۇلتتىق پارك اۋماعىنداعى ءتۋريزمدى دامىتۋعا ۇلەس قوسقان جەكە كاسىپكەرلەر دە قوشەمەتكە يە بولعان. ۇلتتىق پاركتىڭ شتاتىندا جۇمىس ىستەيتىن 126 ادام وتباسىن اسىراپ وتىرسا, ونىڭ اۋماعىندا ارناۋلى كەلىسىمشارتپەن 9 تۋريستىك فيرما تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى.
جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, الداعى ۋاقىتتا شەشىمى تابىلاتىن كۇردەلى ماسەلەلەردى اتاپ ايتساق, بارلىعى 604 شاقىرىمدى قۇرايتىن ۇلتتىق پاركتىڭ ىشكى جولدارى مەن ءورت قاۋىپسىزدىگىن الدىن الۋ جولدارىن سالۋ نەمەسە كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ قاجەتتىگى كورىنىپ تۇر. قولدا بار جانە جوسپارلانعان قىزمەتتىك ۇيلەردى ەلەكتر قۋاتىمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ۆيزيت-ورتالىعىن نەمەسە تابيعات مۋزەيىن سالۋ ماسەلەسى دە بار. ەڭ باستىسى قايىندى كولىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن كولگە توسپا سالۋ, وزەن بويلارىنا كوپىر سالۋدى الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىنە قالدىرا بەرۋدىڭ ءجونى جوق.
«ەندىگى جەردە «كولساي كولدەرى» اۋماعىندا ىشكى تۋريزم جىل وتكەن سايىن دامىپ كەلە جاتقاندىقتان, شەتەلدىك تۋريستەر ءۇشىن ەكسكۋرسيا جۇرگىزۋگە دايىن كاسىبي گيدتەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جوق. شەتەلدىك تۋريستەردىڭ باسىم بولىگى «كولساي كولدەرى» ۇلتتىق پاركىنىڭ اۋماعىنا الماتى قالاسىنان تۋرفيرمامەن كەلەدى, ياعني ءاربىر تۋرفيرمادا دايىندالعان كاسىبي گيد پەن ەكسكۋرسيانى جۇرگىزەتىن ماماندار بار. ولاردىڭ نەگىزگى مىندەتى – شەتەلدىك ءتۋريستى ەرتىپ ءجۇرۋ. تيىسىنشە, تۋريستىك فيرمالار ۇلتتىق پاركپەن تۋريستەرگە, ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك تۋريستەرگە قىزمەت كورسەتۋ تۋرالى كەلىسىمشارت جاسايدى. جالپى, «كولساي كولدەرى» ۇلتتىق ساياباعىندا تۋريزم ءبولىمى جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ شتاتىندا تۋريزم ماماندارى مەن شەت تىلدەرى كۋرستارىندا وقىعان گيدتەر بار», دەيدى ح.احمەتوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, جاز جاڭبىرلى, جاۋىن-شاشىندى بولسا, سايكەسىنشە تۋريستەردىڭ دە قاراسى ازايىپ قالادى ەكەن. جالپى, ۇلتتىق پارك اۋماعىنداعى ىشكى تۋريزم نارىعى جىل وتكەن سايىن دامىپ جاتىر. تۋريستىك سوقپاقتاردىڭ ۇزارتىلۋىنا بايلانىستى ۇلتتىق پاركتىڭ بۇكىل اۋماعىندا باسقا كولدەردى قامتيتىن 7 تۋريستىك مارشرۋت بار.
ەندىگى جەردە «كولساي كولدەرى» ۇلتتىق تابيعي پاركى مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى تۇردە قارجىلاندىرىلاتىن بولسا, اسىرەسە ءبىر كۇندە 4 مىڭداي ادام كەلەتىن جازدىق تۋريستىك ماۋسىمداعى كەپتەلىس تارقاتىلىپ, تۋريستەر كولساي مەن قايىڭدىدان بولەك, ونىڭ اينالاسىنداعى تاڭبالىتاس, ورتا مەركى, شەت مەركى سىندى جاڭا تۋريستىك باعىتتارعا تاراپ, بۇل ساپارلار قىدىرىپ كەلگەن جۇرتقا ەستەن كەتپەستەي ساتتەر سىيلايتىنى ءسوزسىز.
الماتى
