اسىراپ العان بالادان باس تارتۋ اسقىنىپ تۇر
كەيىنگى 10 جىلدا ەلىمىزدە جەتىمدىكتىڭ كەرمەك ءدامىن ەرتە تاتقان 7 مىڭ بالا وتباسىن تاۋىپ, اتا-انانىڭ ايالى الاقانىن سەزىندى. وسىناۋ وڭ وزگەرىسكە اسەر ەتكەن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – سابيلەرىنەن باس تارتۋ, اتا-انا قۇقىعىنان ايىرۋ سياقتى وپاسىز وقيعالاردى ازايتۋدى ماقسات تۇتقان الەۋمەتتىك جەتىمدىكتىڭ الدىن الۋ ءىس-شارالارى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2017-2021 جىلدارى بالالار ۇيلەرى مەن ينتەرناتتاردا تۇراتىن بالالار سانىنىڭ ۇشتەن ءبىرى ازايدى. بىراق بۇل ارالىقتا بالا اسىراپ الۋ جانە پاترونات جۇيەسى جاقسى جاققا قاراي وزگەردى دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. بۇعان پاندەميا جىلدارىنداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر دە كەرى اسەرىن تيگىزدى. ويتكەنى ىندەتپەن الىسىپ جاتقان الاساپىران كەزەڭدە بالا اسىراپ الۋعا ق ۇلىقتى نەمەسە قامقورشى بولعىسى كەلەتىن وتباسىلاردىڭ سانى ايتارلىقتاي ازايدى. بۇل ازداي, اركىم ءوز باسىمەن قايعى بوپ كەتكەن سول شاقتا قامقورلىعىنا العان بالالاردى قايتارعان وتباسىلاردىڭ دا قاتارى ارتىپ كەتىپتى. ناقتىراق ايتساق, كەيىنگى 5 جىلدا بالا اسىراپ الۋشىلار مەن قامقورشىلار بالالار ۇيىنە قايتارعان بالالار سانى 64%-عا ءوستى. وسىلايشا, ەكىنشى رەت جەتىمدىك كورگەن بالالار ەداۋىر كوبەيە ءتۇستى.
جالپى, جاڭا وتباسىن تاپقان بالالاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى ءارتۇرلى. مىسالى, بالا اسىراپ الۋشىلار سانى 180-گە جەتپەيدى جانە بۇل بارلىق قامقورلىققا الىنعان بالالار سانىنىڭ 1%-نان دا از. نەگىزىنەن جەتىمدەردى پاناسىنا العانداردىڭ 99%-ى قامقورشىلىق پەن پاتروناتتى راسىمدەيدى. وسى تۇستا بالانى اسىراپ الۋداعى نەگىزگى ۇعىمدارعا شامالى توقتالىپ وتكەنىمىز ءجون بولار. نەكە جانە وتباسى تۋرالى كودەكستە اسىراپ الۋ, قامقورشىلىق, قورعانشىلىق, پاترونات دەگەن ۇعىمدار بار. اسىراپ الۋدى بالانى قامتاماسىز ەتۋدى تولىق ءوز موينىنا الاتىن الەۋەتتى وتباسىلارعا قاتىستى ۇعىم دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ال قامقورشىلىق, قورعانشىلىق دەگەنىمىز – پاتروناتتىق تاربيەمەن بايلانىستى ۇعىمدار. مۇنداعى پاتروناتقا بەرىلگەن بالا ءۇشىن مەملەكەت قامقورلىق جاساعان ول اتا-اناعا جالاقى جانە بالانىڭ ىشەر اسى مەن كيەر كيىمى ءۇشىن اي سايىن جاردەماقى تولەيدى. ەگەر الەۋمەتتىك جەتىمدەردى, ياعني اتا-اناسى بار, بىراق ونداي قۇقىعىنان ايىرىلعان ادامداردىڭ بالالار پاترونات تاربيەشىگە بەرىلسە, ولاردىڭ اتا-انالارىنان وندىرىلەتىن اليمەنت تە بالانى باعىپ-قاعۋ ءۇشىن جۇمسالادى.
مىنە, وسىنداي شارتپەن عانا بالانى قامقورلىعىنا الاتىنداردىڭ تاراپىنان ەكىنشى رەت جەتىمدىكتىڭ كۇيىن كەشەتىن جاۋتەڭكوزدەردىڭ قاتارى كوبەيىپ وتىر. ال بۇل ماسەلەدەگى اسىراپ الۋشىلاردىڭ ۇلەسى بولماشى عانا ەكەن. قالاي دەگەنمەن, قامقورلىققا الىنعان بالدىرعانداردىڭ بالالار ۇيىنە قايتارىلۋى – بەيجاي قارايتىن جاعداي ەمەس. سوندىقتان وسىناۋ كەلەڭسىز قۇبىلىسقا جول بەرمەۋدىڭ ءتيىمدى امالدارىن بارىنشا قاراستىرعان ابزال. بۇل ماقساتتا 2020 جىلى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن بالا اسىراپ الۋدىڭ ارنايى ەرەجەلەرى بەكىتىلدى. سونىڭ نەگىزىندە اسىراپ الۋشى اتا-انالار بالانى قامقورلىعىنا الماي تۇرىپ, الدىمەن پسيحولوگيالىق دايارلىق كۋرسىنان ءوتىپ, سەرتيفيكات الۋعا ءتيىس بولدى. بالكىم, وسى قادامنىڭ سەپتىگى تيگەن بولار, 2020-2021 جىلدارى اسىراپ العان بالالاردى قايتارۋ جاعدايى 13-تەن بىردەن 2 جاعدايعا دەيىن ازايدى.
وتكەن ايدا سەنات دەپۋتاتى امانگەلدى تولاميسوۆ بالالار ۇيىنە قايتارىلعان تاربيەلەنۋشىلەر ماسەلەسىنە ءمان بەرىپ, مۇنى شەشۋ ءۇشىن بالا اسىراپ الۋشىلاردىڭ نازارىنا مۇنداي قادامنىڭ سالدارىن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جەتكىزۋدى كۇشەيتۋ كەرەك ەكەنىن ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭدا مەملەكەتكە 75 اەك كولەمىندە ماتەريالدىق كومەك قاراجاتىن قايتارۋ, اليمەنت تولەۋ, سونداي-اق ەكىنشى رەت بالا اسىراپ الۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرۋ تۇرىندەگى جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن. دەپۋتات ءتيىستى اقپاراتتى eGov پورتالىنا ورنالاستىرۋ قاجەت دەپ سانايدى.
كاسىبي وتباسىنا تولەنەتىن اقى
اتالعان باعىتتاعى وزەكتى ماسەلەنى شەشۋ اۋقىمدى ءىس-شارانى قاجەت ەتەتىنى تۇسىنىكتى. ال قانداي دا ءبىر كۇردەلى ماسەلەنىڭ جۇيەلى شەشىمى زاڭدىق نەگىزسىز جۇزەگە اسپايدى. بۇل رەتتە ارناۋلى زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. تارقاتىپ ايتساق, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى ء«بىلىم بەرۋ جانە بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن دايىنداپ جاتىر. بۇل تۇزەتۋلەردى جۋىردا وقۋ-اعارتۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەدىل وسپان ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنا تانىستىردى. سوندا ءمالىم بولعانداي, زاڭ جوباسى نەگىزگى ءتورت باعىتتى قامتيدى. سونىڭ ءبىر باعىتى اياسىندا كاسىبي اسىراپ الۋشى وتباسىلار ينستيتۋتى ەنگىزىلەدى. بۇل قۇرىلىم اتا-انانىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ ارناۋلى مەكەمەلەردى پانالاماي, بىردەن وتباسىنىڭ شۋاعىنا شومىلۋىنا جاعداي جاسايدى.
– تۇزەتۋلەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ بالالار ۇيىندەگى تاربيەلەنۋشىلەر سانىن ازايتۋ تاجىريبەسىن جالعاستىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا قاتىستى قولعا الىندى جانە بۇل جاڭا تاسىلدەردى ازىرلەۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. وسى ورايدا قاراستىرىلعان باستاما بويىنشا, ەندى اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان بالالار انىقتالعاننان كەيىن ولار بالالار ۇيىنە ەمەس, بىردەن وتباسىلارعا تابىستالادى. ءاربىر بالاعا اتا-انا نازار اۋدارىپ, قامقورلىق كورسەتە الۋى ءۇشىن وتباسىنداعى بالا سانى تورتتەن اسپاۋى كەرەك. اسىراپ الۋشى اتا-انانىڭ جاسى 30-دان 53 جاسقا دەيىنگى ارالىقتا بولادى. بالانى قابىلدايتىن كاسىبي وتباسى مارتەبەسىن الۋعا ۇمىتكەر وتباسىلار پسيحولوگيالىق دايارلىقتان, قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق ورگاندارىندا تىركەۋدەن وتەدى, – دەدى ە.وسپان.
سونداي-اق ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي كاسىبي وتباسىلارعا جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارمەن قاتار, پاناسىز, قاراۋسىز قالعان, ارناۋلى الەۋمەتتىك قولداۋعا مۇقتاج بالالار دا ورنالاستىرىلادى. ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ءاربىر جەتىم بالانى اسىراپ-باعۋعا 10 اەك (34 500 تەڭگە) كولەمىندە اي سايىن جاردەماقى جانە بالالاردىڭ وتباسىندا بولۋ مەرزىمىنە بايلانىستى ءاربىر كاسىبي تاربيەشىنىڭ قىزمەتىنە 70 اەك (241 500 تەڭگە) اقى تولەۋ كوزدەلەدى. كاسىبي وتباسىنا بالانى كۇتىپ-باعۋى ءۇشىن بەرىلەتىن تولەم كولەمى اسىراپ العان وتباسىلارعا, قورعانشىلىق جانە پاتروناتتىق وتباسىلارعا تولەنەتىن جاردەماقى كولەمىمەن بىردەي. مينيسترلىك وكىلى بۇل تولەماقى ماسەلەسىن ۇزاق تالقىلاپ, وتباسىن قۇرۋدىڭ بارلىق نىسانى ءۇشىن تولەمدەردىڭ كولەمى بىركەلكى بولۋى كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلگەندەرىن العا تارتتى.
بىراق اتالعان زاڭ جوباسىن تانىستىرۋ بارىسىندا دەپۋتات يرينا سميرنوۆا كاسىبي وتباسىنىڭ قىزمەتى ءۇشىن بەلگىلەنگەن تولەمنىڭ تومەن باعالاعانىنا نارازىلىق ءبىلدىردى. ول بۇل سوماعا بالالاردى ءبىر ۋاقىتتا كيىندىرىپ, تاماقتاندىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن جانە قولايسىزدىق تۋدىراتىنىن اتاپ ءوتتى. ماجىلىسمەن تولەمنىڭ كولەمىن ۇلعايتىپ, بۇل ءۇشىن ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتى ەمەس, ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىن نەمەسە ەلدەگى ورتاشا جالاقىنى نەگىزگە الۋدى ۇسىندى.
بۇل رەتتە مينيسترلىك قامقورلىققا مۇقتاج بالالاردىڭ كوپتىگىن ەسكەرە وتىرىپ, ءار وتباسىندا كەم دەگەندە ءتورت بالا تاربيەلەنۋى كەرەك دەپ سانايدى. وسى ورايدا اسىراپ الىنعان بالالاردى باعۋعا بولىنەتىن سوما ءالى دە قايتا قارالاتىنى جوققا شىعارىلمايدى. ايتا كەتەتىن جايت, ەگەر ءار وتباسىندا ءتورت اسىراندى بالا جانە ەكى اتا-انا بولسا, ولارعا 621 مىڭ تەڭگە تولەنبەك. سونىمەن قاتار جۇبايى جوق جالعىزىلىكتى ايەل كاسىبي پاترونات اتا-انا بولا الادى. سوندا ول 379 500 تەڭگە الادى. ال بۇل ءرول ءۇشىن جالعىزباستى اكەلەر ءالى قاراستىرىلماعان.
سونىمەن قاتار بۇل باستاماعا قاتىستى قوعام بەلسەندىسى ارۋجان ساين ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان قۇجاتتا كاسىبي وتباسىلار ينستيتۋتىنىڭ بالالار ءۇيىن اۋىستىراتىنداي نەگىزى قالانباعان.
– «كاسىبي وتباسى» ۇعىمىن ەنگىزۋمەن عانا ءىس بىتپەيدى. الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىنا اينالۋى كەرەك بالالاردى قولداۋ ورتالىقتارىنىڭ, بالالار ۇيلەرىنىڭ جايى قالاي بولادى؟ ياعني بۇل الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى كاسىبي پاتروناتتىق وتباسىلاردى دايىنداۋمەن عانا اينالىسپايدى, ولار بالالاردان باس تارتۋدىڭ الدىن الۋعا كۇش سالادى, ومىرلىك قيىن جاعدايدا وتباسىلارمەن جۇمىس ىستەيدى. الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى بالانىڭ پاتروناتتىق تاربيەدە قالاي ءومىر سۇرەتىنىن تەكسەرىپ قانا قويماي, كاسىبي وتباسىندا بالانىڭ بارلىق قۇقىعىن قورعاۋعا جانە قاجەتتى قىزمەتتەردى قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسۋى كەرەك. سونداي-اق اتالعان ينستيتۋتقا بولىنەتىن قاراجات ماسەلەسى دە جان-جاقتى پىسىقتالماعان. سوندىقتان كاسىبي وتباسى ينستيتۋتىن ەنگىزۋگە قاتىستى جۇيەلى, كەشەندى ءتاسىل جوق دەپ سانايمىن, – دەدى ا.ساين.
قالاي دەگەنمەن, جەتىمدىكتى سەزىنگەن بالالاردى قامقورلىققا الۋدىڭ قادامدارىن جەتىلدىرۋدىڭ وسىنداي باستامالارى قوعامدا اشىق تالقىلانعانى ءجون. بۇل رەتتە جاۋتەڭكوزدەردىڭ تاعدىرىنان پايدا كوزدەۋگە مۇلدەم جول بەرىلمەۋى كەرەك. ويتكەنى بۇعان دەيىن مۇنداي دا كەلەڭسىز وقيعالاردىڭ ورىن العانى بەلگىلى. ءتىپتى بالالار ۇيلەرى دە كوپ جاعدايدا تاربيەلەنۋشىلەردى اسىراپ الۋعا بەرۋگە مۇددەلى بولمايتىنى ءجيى ءسوز بولعان. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى ءار بالانى باعىپ-كۇتۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن بولىنەتىن قارجىنىڭ كولەمىندە جاتىر. مىسالى, ا.سايننىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى وتباسىندا تاربيەلەنەتىن ءبىر بالاعا جىلىنا ورتا ەسەپپەن 402 879 تەڭگە بولىنسە, بالالار ءۇيىنىڭ ءبىر تاربيەلەنۋشىسىنە بولىنەتىن سوما 5 ملن 309 مىڭ 194 تەڭگەنى قۇرادى. ياعني مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە بالانى تاربيەلەۋگە ارنالعان قاراجات وتباسىلارداعى بالالارعا قاراستىرىلاتىن قاراجاتتان 13 ەسە اسىپ تۇسەدى. وسىعان قاراپ اتا-انانىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان كىشكەنتايلاردىڭ بالالار ۇيىندە تاربيەلەنگەنىنەن گورى كاسىبي وتباسىندا وسكەنى قاي جاعىنان ءتيىمدى كورىنەدى. بىراق پاتروناتتىق وتباسىنىڭ دا پايدا ويلاپ كەتپەۋى اسا ماڭىزدى سياقتى.
