قوعامعا اسا قاجەت زاڭ

زاڭ نورمالارى مەملەكەتتىك, قۇقىق قورعاۋ, سوت, ىشكى ىستەر ورگاندارى مامان­دارى, ادۆوكاتتار, عالىمدار, كاسىپ­وداق مۇشەلەرى, ساراپشىلار مەن باق وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن بىرنەشە رەت تالقىلانعانىمەن, قۇجاتقا قاتىستى ءالى دە تۇسىنبەۋشىلىك كوپ.

قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە ادامنىڭ جەكە باسى مەن وتباسىن كۋالاندىراتىن 11 قۇ­جاتتىڭ 7-ەۋى قۇجات يەسى تۋرالى تولىق اقپارات بەرە الادى. الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتىندە تۇلعانى سايكەستەندىرۋ بو­يىنشا بيومەتريالىق تەحنولوگيالاردىڭ زاماناۋي مۇمكىندىكتەرى تولقۇجاتتىق-ۆيزالىق تىركەۋ جۇيەلەرىنە ەنگىزىلگەن. 2009 جىلى ەۋرووداقپەن ۆيزالىق كودەكس قابىلداندى, ال شەنگەن ايماعىنا كىرۋ ءۇشىن ۆيزا الۋ كەزىندە شەتەل ازاماتتارى بيومەتريالىق تىركەۋدەن وتۋگە مىندەتتى. بيومەتريالىق قۇجاتتار «ICAO» حالىقارالىق ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەدى. بۇل اقپاراتتىق جۇيە سالاسىن­داعى قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرىن كەڭەيتىپ, ۆيزالىق رەجىمدى جەڭىلدەتەدى, كوشى-قون قاۋىپسىزدىگىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى.

ازاماتتاردىڭ داكتيلوسكوپيالىق, ياعني ساۋساق بەدەرلەرىنىڭ ۇلگىسىن الۋ, تىركەۋ, جەكە كۋالىك, ۇلتتىق تولقۇجاتتى جاڭادان الۋ نەمەسە اۋىستىرۋ كەزىندە حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىندا جۇزەگە اسىرىلادى. ساۋساق بەدەرىنىڭ ۇل­گى­لەرى قازاقستان ازاماتتارىنان باسقا ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان شەتەل ازاماتتارى مەن ازا­مات­تىعى جوق تۇلعالاردان دا الىنادى. جاسى 12-گە تولماعان بالالار تىركەۋدەن وتكىزىلۋگە جاتپايدى.

بۇل زاڭ مەملەكەتكە, حالىققا نە بە­رەدى؟ زاڭدى قابىلداعاننان نە ۇتامىز؟ كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىپ كورەيىك. بىرىنشىدەن, زاڭنىڭ قابىلدانۋى تەك مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋ­­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن, قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى. مەم­لەكەت­تىك ورگانداردى ەلىمىزدە ۋاقىتشا, تۇراقتى تۇرىپ جاتقان ەل ازاماتتارى, ازاماتتىعى جوق ادامدار, شەتەل ازاماتتارى تۋرالى تولىق, شىنايى اقپاراتتارمەن قامتاماسىز ەتەدى. زاڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساعان ادام مەن قىلمىستىق ارەكەتتەن قايتىس بولعان, تابيعي, كولىك, تەحنوگەندىك اپاتتار سالدارىنان قازا بولعان ادامداردىڭ جەكە باسىن ساۋساق ىزدەرى, گەنومدىق دەرەكتەرى ارقىلى تەز انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى كەزدە تابىلعان مايىتتەردىڭ جەكە باسىن انىقتاۋعا ءبىر ايدان اسا ۋاقىت كەتەدى, بۇل ولاردىڭ جاقىندارىن جان كۇيزەلىسىنە ۇشىراتىپ قانا قويماي, ەلەۋلى قۇقىقتىق زارداپقا اكەپ سوقتىرادى.

1973 جىلى «مەدەۋ» شاتقالىنداعى سۋ تاسقىنىنان قازا بولعانداردىڭ كوبىنىڭ, 1980 جىلى «الماتى-سيمفەروپول» باعىتىمەن ۇشقان «تۋ-154» ۇشاعىندا قازا بولعان 189 جولاۋشىنىڭ 60 پايىزى­نىڭ جەكە باسى انىقتالماي قالدى. ءوندى­رىس ورىندارىندا بولىپ جاتقان اپاتتار تەك مەنشىك يەسى مەن مەملەكەتكە زيان كەلتىرمەي, جۇمىسشىلار وتباسىلارىنا ورنى تولماس قايعى اكەلگەنى بەلگىلى. ءار جىلدارى شاحتالاردا بولعان اپات سالدارىنان قازا بولعان كەنشىلەردىڭ جەكە باسىن انىقتاۋ كوميسسيا مەن تەرگەۋ توبىنا وڭاي بولعان جوق. گەنومدىق ساراپتاما تاعايىنداۋ ءۇشىن مۇردەلەر استانا, الماتى قالالارىنا جەتكىزىلىپ, ولاردىڭ جەكە باسىن انىقتاۋ ءۇشىن قانشاما جۇ­مىس اتقارىلدى. ول ءۇشىن ادامنان بيولو­گيالىق ۇلگى كەرەك. بۇل تەكسەرۋ ءبىر ايدان اسا ۋاقىت الادى جانە ونسىز دا قان جۇتىپ وتىرعان مارقۇمداردىڭ وت­با­سى­لارىنا قوسىمشا قاراجات پەن جان كۇيزەلىسىن, اۋىرتپاشىلىق اكەلەتىنى ءسوزسىز.

زاڭ نورمالارى ادامنىڭ بيومەتريا­­لىق دەرەكتەرى جەكە باسىن انىق­تاۋعا, قوعام­دىق قاۋىپسىزدىك پەن ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ, كوشى-قون ۇدەرىسىن قاداعالاۋ, تەرروريزم, ەكسترە­ميزم ءىس-ارەكەتتەرىنە قارسى كۇرەسۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى جۇ­مىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىق­تارى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ مەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.

ادامداردىڭ قولتاڭبالارى مەن دنق-سى, بيومەتريالىق ەسەبى الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتىندە جۇرگىزىلەدى. بۇل دەرەكتەر الەم ەلدەرى تاجىريبەسىندە اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ, ۆيزا, كوشى-قون, شەكارا باقىلاۋىندا, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ سان سالاسىندا قولدانىلادى. ادامنىڭ بيومەتريالىق دەرەكتەرىن سايكەستەندىرۋ ارقىلى حالىققا ءارتۇرلى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن جاڭا, ساپالى تۇردە زاماناۋي سمارتفوندار ارقىلى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ادامنىڭ بيومەتريالىق دەرەكتەرىن جۇيەلى تۇردە جيناقتاپ, ەسەپكە قويۋ ارقىلى ونىڭ ەلەكتروندىق نۇسقاسىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ – زامان تالابى. زاڭنىڭ قابىلدانۋى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ, ازاماتتاردىڭ شەشىلمەي تۇرعان ۇلكەن ماسەلەسى – قازىرگى كۇنى جەكە باسى انىقتالماعان مايىتتەردىڭ كىم ەكەنىن ءبىلىپ, جاڭا تۋعان سابيلەردى تاستاپ كەتكەن انالاردى تابۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.

ەلىمىزدە جىلدان-جىلعا ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان ادامدار مەن جەكە باسى انىقتالماعان مايىتتەر سانى كوبەيىپ كەلەدى. كەيىنگى 5 جىلدا ەلىمىزدە 9 748 ادام ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان, 644 ءمايىت­تىڭ جەكە باسى تانىلماعان. بيىلعى توعىز ايدا ەلىمىزدە حابار-وشارسىز كەتكەن 9 823 ادامنىڭ 9 566-سى جەدەل-ىزدەستىرۋ شارالارى كەزىندە تابىلعان. وسى مەرزىمدە انىقتالعان 388 ءمايىتتىڭ 69-ىنىڭ جەكە باسى انىقتالماعان. ءبىر عانا قىزىلوردا وبلىسىندا كەيىنگى بەس جىلدا 36 ادام جوعالىپ كەتكەن, تابىلعان مايىتتەردىڭ سەگىزىنىڭ جەكە باسى انىقتالعان جوق.

ارنايى زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن ءار ازاماتقا بەرىلەتىن گەنومدىق تولقۇجاتقا ول تۋرالى بارلىق دەرەك ەنگىزىلەدى جانە اپاتقا ۇشىراعان كەز كەلگەن ازاماتتىڭ جەكە باسى وقيعا بولعان جەردەن الىنعان بيولوگيالىق ماتەريالدارمەن سالىستىرا وتىرىپ, تەز, جەڭىل سايكەستەندىرىلەدى. مەملەكەتتەن قازىرگىدەي كوپ قارجى بولىن­بەيدى, مايىتتەردىڭ بيولوگيالىق ماتەريالدارىن ءبىر وبلىستان ءبىر وبلىسقا تاسىمالداماي, ءوز ايماعىندا زەرتتەۋگە مۇمكىندىك الادى.

شەتەل تاجىريبەسىن تالداۋ كورسەت­كەندەي, بيومەتريالىق تىركەۋدىڭ بى­رىڭ­عاي جۇيەسىن ءتيىمدى پايدالانۋ قاتاڭ زاڭ تالاپتارىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىل­عاندا عانا ءوز جەمىسىن بەرۋگە ءتيىس. زاڭ بۇل باعىتتاعى ارنايى ورگانداردىڭ قۇرىلىمدىق جۇيەسىن, قىزمەتى مەن وكىلەتتىكتەرىن, ەسەپتى جۇرگىزۋگە جاۋاپتى, ارنايى وكىلدەردىڭ مىندەتتەرى, اقپاراتتار اياسىن, كولەمىن, ءتارتىبىن, ۆەدومستۆولىق-اقپاراتتىق اۋماق ءراسى­مىن رەتتەيدى. سونىمەن بىرگە زاڭدا بيو­­مەتريالىق دەرەكتەردىڭ قۇپيالىعىن قامتاماسىز ەتۋدەگى رەسمي ورگانداردىڭ مىندەتتەمەلەرى, ونى ساقتاماعان ادام­دار­دىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بەكىتىلگەن. داكتي­لوسكوپيالىق جانە گەنومدىق اقپارات مەملەكەت كەپىلدىك بەرەتىن قورعاۋعا جاتادى.

بيومەتريالىق دەرەكتەردىڭ اۆتومات­تاندىرىلعان ەسەپ جۇيەسى ولاردىڭ ەسەپكە الىنعان جەرى بويىنشا ەلەكتروندى تۇردە ساقتالۋىن قورعاۋ باس پروكۋراتۋرا مەن ءىىم-عا جۇكتەلگەن. داكتيلوسكوپيالىق نەمەسە گەنومدىق اقپاراتتى جيناۋدى, وڭدەۋدى جۇزەگە اسىراتىن مەملەكەتتىك ورگاندار داكتيلوسكوپيالىق اقپاراتتىڭ قۇپيالىلىعىن ساقتاۋعا جانە ونىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى.

زاڭنىڭ كەي نورمالارى ءالى كۇنگە دەيىن ازاماتتاردى الاڭداتىپ وتىرعا­نى بەلگىلى. ماسەلەن, ولاردى بيومەتريالىق دەرەكتەردىڭ ءۇشىنشى ادامدار, تەرروريستىك ۇيىمدار, قىلمىستىق توپتاردىڭ قو­لى­نا ءتۇسىپ قالۋ قاۋىپتىلىگى تۋرالى سۇ­راقتار مازالايدى. بۇل تۇر­عىدا دە­رەك­تەردىڭ ساقتالۋى, وڭدەۋ كەزىن­دەگى وپە­راتورلاردىڭ, باسقا دا قىز­مەتكەر­لەردىڭ قۇپيا دەرەكتەردى باس­قا ادامدارعا تاراتپاۋ, ولاردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى, مىن­دەتتەرى, ولاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە شاعىم جاساۋ ءتارتىبى زاڭمەن بەكىتىلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون.

زاڭ مىندەتتى گەنومدىق تىركەۋدى رەتتەي­دى. ال گەنومدىق تىركەۋگە: اۋىر نەمەسە اسا اۋىر قىلمىستاردى, ونىڭ ىشىندە ون التى جاسقا تولماعان اداممەن جىنىستىق قاتىناس, جاس بالالاردى ازعىندىق جولعا تۇسىرۋمەن بايلانىستى, باسقا دا سەكسۋالدىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەر جاساعانى ءۇشىن سوتتالعان ادامدار, اشىلماعان اۋىر نەمەسە اسا اۋىر قىلمىستار, تانىلماعان مايىتتەر جاتادى. حابارسىز كەتكەن ازا­ماتتاردىڭ بيولوگيالىق تۋىستارى, ءبى­رىنشى كەزەكتە, اتا-انالارى جانە بالالارى, ال ولار بولماعان كەزدە تۋىستىق دارەجەسىنە قاراي باسقا دا بيولوگيالىق تۋىستارىنىڭ كەلىسىممەن گەنومدىق تىر­كەۋگە جاتادى.

گەنومدىق تىركەۋدى جۇرگىزۋ ناتيجە­سىندە الىنعان گەنومدىق اقپارات قىل­مىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ, ولاردى اشۋ جانە تەرگەپ-تەكسەرۋ, سونداي-اق ولاردى جاساعان ادامداردى انىقتاۋ جانە بەلگىلەۋ, حابارسىز كەتكەن ازاماتتاردى, ەلىمىزدە تۇراق­تى تۇراتىن نەمەسە ۋاقىتشا بولاتىن شە­تەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامداردى ىزدەستىرۋ, تانىلماعان مايىتتەر بويىنشا قازاقستان ازاماتتا­رىنىڭ, شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامداردىڭ جەكە باسىن, ىزدەستىرىلىپ جاتقان نەمەسە انىق­تالىپ جات­قان ادامداردىڭ تۋىستىق قاتىناس­تارىن انىقتاۋ ماقساتىندا پايدالانىلادى.

حۇسايىن قورازباەۆ,

پوليتسيا پولكوۆنيگى