جەتىسۋ وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن وڭالسىن يسلام ۇلى جاستايىنان بىلىمگە قۇشتار, تالابى تاۋداي, زەرەك بالا بولىپ ءوستى. قوعام الدىندا جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋىنە وعان, ەڭ الدىمەن, وتباسىندا كورگەن ءتالىم-تاربيە اسەر ەتتى. اكەسى يسلام اتامىزدىڭ دۇرىس باعىت-باعدارى, اناسىنىڭ شەكسىز مەيىرىمى بالا وڭالسىننىڭ بولاشاعىنا جول سالدى.
ەكىنشىدەن, وسكەن ورتاسى, كيەلى جەر – جەتىسۋ وڭىرىنەن قازاقتىڭ تالاي ماڭدايالدى ۇلدارىنىڭ ونەگەلى, ەل يگىلىگى ءۇشىن ەتكەن ەڭبەكتەرى ۇلگى بولدى.
وڭالسىن اعا ايگىلى اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ەسىمى بەرىلگەن مەكتەپتە ءبىلىمى مەن پاراساتى ۇشتاسقان ۇستازداردان ءدارىس الدى.
مەكتەپتى اياقتاعاننان كەيىن بىرنەشە جىل قاتارىنان جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە تالاپتاندى. سونىڭ ىشىندە – لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىستانۋ فاكۋلتەتىنە, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلوسوفيا-ەكونوميكا ماماندىعىنا قۇجات تاپسىرىپ, ءوزىن سىناپ كوردى. اقىرىندا زاڭگەرلىكتى تاڭداپ, پروكۋرورلىق قىزمەتكە ءوزىن ىشتەي دايىندادى. ناتيجەسىندە, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە «قۇقىقتانۋ» ماماندىعىنا وقۋعا ءتۇستى. زاڭ فاكۋلتەتىن وزات اياقتادى.
بۇل تۇستا ايتا كەتەتىن ماڭىزدى جايت بار. وڭالسىن يسلام ۇلى ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرمەستەن, 1974 جىلى وقۋىنىڭ سوڭعى كۋرسىندا وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتە ءجۇرىپ, پروكۋراتۋراعا جۇمىسقا قابىلداندى. ونىڭ العىرلىعىن, جۇمىسقا دەگەن ەرەكشە تالپىنىسىن بايقاعان الماتى قالاسى اۋەزوۆ اۋداندىق پروكۋراتۋراسىنىڭ تەرگەۋشىلەرى, ءتىپتى, بىرقاتار ءىستى تەرگەۋدى سەنىپ تاپسىراتىن.
سوندىقتان اۋدان پروكۋرورى نۇرقاسىم احمەديەۆ تەرگەۋشىلىك قىزمەتىنە وڭالسىن يسلام ۇلىن ۇسىنادى. سول كەزدەن باستاپ ول پروكۋراتۋرا قىزمەتىنىڭ بارلىق ساتىسىنان – اۋداندىق پروكۋراتۋرانىڭ تەرگەۋشىسى, اۋدان پروكۋرورى, وبلىس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى, وبلىس پروكۋرورى, باس پروكۋروردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقاردى.
تەرگەۋشى جۇمىسىندا ابدەن ىسىلعان وڭالسىن يسلام ۇلى 1980 جىلدىڭ اقپان ايىندا بىردەن رەسپۋبليكا پروكۋراتۋراسى تەرگەۋ باسقارماسىنىڭ پروكۋرورى ەتىپ تاعايىندالدى. ياعني قاتارداعى اۋدان پروكۋراتۋراسى تەرگەۋشىسىنەن رەسپۋبليكا كولەمىندەگى تەرگەۋدىڭ زاڭدىلىعىن قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىراتىن باسقارماعا قىزمەتكە قابىلداندى.
ول جەردە تاعدىر ونى كەڭەستىك قازاقستاننىڭ پروكۋراتۋراسىن 18 جىل باسقارعان ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرى, پروكۋراتۋرا جۇيەسىنە ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا وتەگەن سەيىتوۆپەن كەزدەستىردى.
ىسكە زەرەك وڭالسىن يسلام ۇلى ادام تاني بىلەتىن وتەگەن سەيىت ۇلىنىڭ نازارىنان تىس قالعان جوق. كوپ ۋاقىت وتپەي-اق ونىڭ جۇمىسقا دەگەن قۇلشىنىسىن باعالاي وتىرىپ, وزىنە اسا ماڭىزدى تاپسىرمالار جونىندەگى كومەكشىسى ەتىپ بەكىتتى. ءسويتىپ, وتەگەن اعانىڭ وڭ قولى رەتىندە ءۇش جىل بويى قالتقىسىز قىزمەت ەتتى.
رەسپۋبليكا پروكۋراتۋراسىندا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, ول بۇكىل ەل كولەمىندەگى قاداعالاۋ جۇمىسىنا تالداۋ جاساۋدى قولعا الدى. تەرگەۋ پراكتيكاسىنداعى كەيبىر ولقىلىقتاردى تۇزەتۋگە, پروكۋراتۋرا قىزمەتىنە كەشەندى تۇردە قاراۋعا باعىتتالعان كوپتەگەن ىرگەلى ءىستى جۇزەگە اسىرۋعا باستاماشىلىق تانىتتى. رەسپۋبليكا پروكۋراتۋراسىندا وڭالسىن اعامىز ەلىمىزدە زاڭدىلىقتىڭ بەكەمدەلۋىنە زور ۇلەس قوسقان بىرقاتار ازاماتپەن قىزمەتتەس بولدى.
وڭالسىن يسلام ۇلىنىڭ جۇمىس قابىلەتىن ەسكەرە كەلە, كوپ ۇزاماي پروكۋراتۋرا جۇيەسىنىڭ قادىرلى ارداگەرى, سول كەزدەگى الماتى قالاسىنىڭ پروكۋرورى ستەپان شۋتكيننىڭ ۇسىنىسىمەن ونى قالانىڭ ەڭ جاۋاپتى ايماقتارىنىڭ ءبىرى – فرۋنزە اۋدانىنىڭ (قازىرگى مەدەۋ اۋدانى) پروكۋرورى ەتىپ تاعايىندايدى.
«جۇك اۋىرىن نار كوتەرەدى» دەمەكشى, اۋدان پروكۋرورى بولعان ەكى جىلدىڭ ىشىندە وزىنە ارتىلعان سەنىمدى اقتادى. كەيىن الماتى قالاسى پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ تاعايىندالدى. وسى لاۋازىمدا بەس جىل قىزمەت ەتىپ, 1990 جىلى ماڭعىستاۋ وڭىرىنە وبلىس پروكۋرورى بولىپ باردى. سول كەزدە جاڭادان قۇرىلعان وبلىستىڭ ءتۇيىنى شەشىلمەگەن ماسەلەلەرىن زاڭ اياسىندا رەتتەۋگە تىرىستى. ماڭعىستاۋدان كەيىن الماتى وبلىستىق پروكۋراتۋراسىن باسقارا ءجۇرىپ, وڭىردە زاڭدىلىقتى نىعايتۋعا, ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى.
وسى ورايدا باس پروكۋراتۋرا باسشىلىعىنا دا جاڭا كوزقاراستاعى قىزمەتكەرلەر كەلىپ, جوعارى قاداعالاۋدى زامان تالابىنا ساي تۇرعىدا دامىتۋدى قولعا الادى. سولاردىڭ قاتارىندا وڭالسىن جۇمابەكوۆ بولدى.
ول 1996 جىلى ەلىمىزدىڭ باس پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا تاعايىندالىپ, تۇبەگەيلى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ ىسىنە بەلسەنە كىرىسىپ كەتتى. سول كەزەڭدە, اسىرەسە پروكۋراتۋرانىڭ كونستيتۋتسيالىق فۋنكتسيالارى نەگىزىندە جەدەل-ىزدەستىرۋ, تەرگەۋ سالاسىن قاداعالاۋ, سوتتا مەملەكەتتىك ايىپتاۋدى قولداۋ مەن سوت ۇكىمدەرىنىڭ زاڭدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرى كۇشەيتىلدى, شەتەلمەن قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ, جاسىرىنىپ جۇرگەن ادامداردى ۇستاپ بەرۋ سياقتى ءوزارا قارىم-قاتىناس ورناتىلا باستادى.
2005 جىلى قاداعالاۋ قىزمەتىنىڭ بارلىق ساتىسىنان ءوتىپ شىڭدالعان وڭالسىن يسلام ۇلى ادىلەت ءمينيسترى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. جۇكتەلگەن مىندەتى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن سالانى باسقارا ءجۇرىپ, اۋقىمدى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. اقىرىندا ادىلەت ورگاندارى سالاسى جاڭا ساتىعا كوتەرىلدى.
وڭالسىن جۇمابەكوۆتىڭ باستاماشىلىعىمەن قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنە حالىقارالىق ەرەجەلەردى ەنگىزۋ, سوتتالعان ادامداردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى نىعايتۋ, ازاپتاۋعا جول بەرمەۋ ماسەلەلەرى كۇن تارتىبىنە قويىلدى.
ول مينيسترلىكتى باسقارعان تۇستا ءىرى زاڭنامالىق وزگەرىستەر بولدى. ءولىم جازاسىنا موراتوري جاسالىپ, قىلمىستىق زاڭناماعا ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى ەنگىزىلدى. العاش رەت «مەملەكەتتىك قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ تۋرالى» زاڭ, ەكونوميكا سالاسى ءۇشىن ءالى دە ماڭىزدى – «ەكونوميكانىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار سالالارىنداعى مەنشىكتىڭ مەملەكەتتىك مونيتورينگى تۋرالى» زاڭ, جەكە نوتاريۋستاردىڭ, اۋديتورلىق ۇيىمداردىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشiلiگiن مiندەتتi ساقتاندىرۋ تۋرالى جانە وزگە دا ەل ءومىرى ءۇشىن وتە قاجەت زاڭداردىڭ جوباسى ازىرلەنىپ, پارلامەنت ارقىلى قابىلداندى.
وڭالسىن يسلام ۇلىنىڭ ومىرىندەگى تاعى ءبىر ماڭىزدى ساتى – ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى لاۋازىمىن اتقارعان كەزى. ونىڭ باسشىلىعىمەن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى بىرنەشە ەلەكتورالدىق كەزەڭدى ءساتتى وتكىزدى. سونىڭ ىشىندە 2005 جىلعى جەلتوقسانداعى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ, تامىزداعى سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىن اتاپ وتۋگە بولادى.
ودان كەيىنگى جىلدارى وڭالسىن جۇمابەكوۆ پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە كوپتەگەن سالالى ىستەردى قولعا الدى. ەڭ ماڭىزدىلارى رەتىندە 2007 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى, جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ دەربەس ورگان ەتىپ قۇرۋ جونىندەگى شەشىمدى, «جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋىن, سۋديالاردى تاعايىنداۋ تالاپتارى مەن مەحانيزمىنىڭ وزگەرۋىن اتاپ وتكەن ءجون.
قۇقىقتىق سالادا ولشەۋسىز تاجىريبە جيناقتاعان وڭالسىن اعانىڭ 2012 جىلى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانۋى زاڭدى ەكەنى ءسوزسىز.
ءماجىلىس دەپۋتاتى رەتىندە ماڭىزدى جانە وزەكتى ماسەلەلەردى پارلامەنت مىنبەسىنەن كوتەرىپ, ولاردىڭ وڭ شەشىلۋىنە سەبەپكەر بولدى. ول دەپۋتات بولعان تۇستا پارلامەنت كودەكستەردى تۇگەلگە جۋىق جاڭعىرتتى. قىلمىستىق, قىلمىستىق پروتسەستىك, قىلمىستىق-اتقارۋ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى, ازاماتتىق پروتسەستىك, ەڭبەك كودەكستەرى قابىلداندى.
ءومىر جولى جاس بۋىن ءۇشىن ۇلگى بولۋعا لايىق مەملەكەت قايراتكەرى, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قۇرمەتتى ارداگەرى وڭالسىن يسلام ۇلى قازىرگى كۇنى دە قوعامدىق جۇمىستاردان قول ۇزبەي كەلەدى.
ول ءاردايىم جىلدار بويى جيناقتاعان تاجىريبەسىن اقىل-كەڭەس رەتىندە جاستارعا ايتىپ وتىرادى. وڭالسىن يسلام ۇلىنىڭ جەتىستىگىنىڭ سىرى – كاسىبي بىلىكتىلىگى مەن ازاماتتىق بولمىسىنىڭ تازالىعىندا ەكەندىگى انىق.
بەرىك اسىلوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋرورى
