ءتول تەڭگەنىڭ تاريحى

1993 جىلعى 15 قاراشادا قازاقستاننىڭ ۇلت­تىق ۆاليۋتاسى – تەڭگە اينالىمعا ەندى. ەسكى اقشانى ءتول تەڭگەگە ايىر­باس­تاۋ 1993 جىلى 15 قاراشادا ساعات 8.00-دە باستالىپ, 20 قاراشادا ساعات 20.00-دە اياقتالدى. ۇلتتىق بانك باستاپقىدا 1 تەڭگەنى سول كەزدەگى مىڭ رۋبلگە باعا­لا­عان بولاتىن. دەگەنمەن ەلىمىزدىڭ سايا­سي, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى جانە مەم­لە­كەت­ارا­لىق قاتىناستار ەسكەرىلىپ, 1 تەڭگە 500 سوم دەپ بەكىتىلدى. تەڭگە العاش اينالىمعا كىرگەن كۇنى 1 دوللاردىڭ باعامى 4,75 تەڭگە بولدى.

1993 جىلى قاراشا ايىنا دەيىن ەميس­سيالاۋ قىزمەتىن تەك قانا رەسەيدىڭ ور­تا­لىق بانكى (بۇرىنعى كسرو-نىڭ مەملەكەتتىك بانكى) اتقاردى. ول كەزدە قازاقستان اۋماعىندا تولەم قۇرالى رەتىندە كسرو مەملەكەتتىك بانكىنىڭ نەمەسە رەسەي ورتالىق بانكىنىڭ 1961-1991 جىلدارى شىعارعان رۋبلدەگى بانك­نوتتارى مەن مونەتالارى قىزمەت ەتتى. ويتكەنى قازاقستان سول ۋاقىتتارى شارۋاشىلىق اينالىمعا قاجەتتى رەسەيدىڭ ءرۋبلىن ساتىپ الىپ وتىرعان. اسىرەسە 1 رۋبلدەگى قولما-قول اقشانى 2 رۋبل قولما-قولسىز اقشاعا ساتىپ العان. كسرو ىدىراعاننان كەيىن ونىڭ كۇرامىنا ەنگەن كەيبىر رەسپۋبليكالار وزدەرىنىڭ ۇلتتىق اقشا بىرلىگىن اينالىمعا ەنگىزىپ, ياعني «رۋبل ايماعىنان» شىعىپ كەتكەن بولسا, قازاقستان سول ايماقتا ەكى جىل بويى قالدى. ونىڭ باستى سەبەبى, قازاقستاندا ءوزىنىڭ بانكنوت شىعاراتىن فابريكاسى مەن مونەتا سارايى بولمادى.

العاشقى ۆاليۋتالار 1992 جىلى قۇ­پيا جولمەن 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100 نو­مي­نالداعى بانكنوتتار تۇرىندە ءتورت عاسىر­لىق تا­جىري­بەسى بار اعىلشىننىڭ پوشتا مار­كىلەرى مەن بانكنوت جاساۋدى كاسىپ ەتكەن «حار­ريسون جانە ونىڭ ۇلدارى» كومپانيا­سى­مەن ءوزارا جاسالعان كەلىسىمشارتقا بايلانىستى شىعارىلدى.

1992 جىلى 26 شىلدە كۇنى رەسەي ءوزى­نىڭ ءتول ۆاليۋتاسىن ەنگىزگەننەن باستاپ, وزگە ەلدەردىڭ, سونىڭ ىشىندە «رۋبل ايماعىنداعى» قازاقستان, وزبەكستان, تاجىكستان سياقتى ەلدەردىڭ قارجىلىق جۇيەلەرىن ءبولىپ جىبەرگەن. سونداي-اق رەسەي ورتالىق بانكى قازاقستانعا قازاق نىشاندارى بار ءرۋبلدى شىعارىپ بەرۋدى ۇسىنعان.

رەسەي ءرۋبلدى پايدالانۋ ءۇشىن قازاق­­ستاننىڭ رەسەيدىڭ قۇرامىنا رەسەي فەدە­را­تسيا­سىنىڭ سۋبەكتىسى رەتىندە ەنۋىن; تا­ۋەل­­سىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا جي­­نا­عان نەبارى 700 ملن-نان اسا اقش دول­لا­رىنداعى التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆىن رەسەي­دىڭ ورتالىق بانكىنە تاپسىرۋدى شارت قىلىپ قويدى.

سول ۋاقىتتان باستاپ قازاقستاندا كسرو رۋبلدەرى عانا اينالىستا قالدى جانە وزگە رۋبلدەن بولىنگەن ايماقتاردان ولاردىڭ كەلۋىنە شەك قويىلمادى. اقىرى, وعان دەيىن قۇنسىزدانعان رۋبل ءارى قاراي قۇنسىزدانىپ, ينفلياتسيا قارقىنى 2900 پايىزدان اسىپ كەتتى.

وسىنداي جاعدايلاردىڭ ورىن الۋى قازاقستاننىڭ ءتول ۆاليۋتاسىن شىعارۋعا نەگىز بولدى. ءسويتىپ, 1993 جىلدىڭ 12 قاراشاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ەنگىزىلۋى تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, 15-18 قاراشادا كسرو-نىڭ 1961-1991 جىلداردا شىعارىلعان رۋبل­دەرىن ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەگە ايىرباس­تاۋ شارالارى جۇزەگە استى.

سول كەزدەن باستاپ قازاقستان رەسپۋب­لي­­كا­سى ۇلتتىق بانكى ەميسسيالىق بانك بولىپ تابىلادى. ۇلتتىق بانكتىڭ ەميس­سيا­لىق قىزمەتى ونىڭ قۇرىلىمدىق بولىم­­شەلەرى: الماتى قالاسىندا ورنا­لاس­قان قازاقستان رەسپۋبليكاسى بانكنوت فاب­ري­­كاسىنىڭ بانكنوتتارى مەن وسكە­مەن قالاسىنداعى مونەتا سارايىندا دايىن­دالعان مونەتالار كومەگىمەن ىسكە اسادى.

بانكنوتتار مەن مونەتالاردى شىعارۋ, ولاردىڭ اينالىسىن ۇيىمداستىرۋ, جالعان اقشا جاساۋشىلارمەن كۇرەس بىرتە-بىرتە عالامدىق پروبلەماعا اينالدى. بىر­قاتار مەملەكەت بانكنوتتار مەن مونەتالاردى الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالارى بار كومپانيالارعا ءىشىنارا جانە تولىق بەرە وتىرىپ, وزدەرى ولاردى جاساۋدان باس تارتادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق بان­كى­نىڭ بانكنوت فابريكاسى قورعالعان باس­پا ءۇشىن قازىرگى زامانعى باسپا جاب­دىق­تارىمەن جاراقتالا وتىرىپ, تەك ۇلت­تىق ۆاليۋتا بانكنوتتارىن عانا شىعارىپ قانا قويماي, مەملەكەتتىك جانە كوممەر­تسيا­لىق تاپسىرىستار بويىنشا قورعالعان پوليگرافيالىق ونىمدەردى دە شىعارادى.

قازاقستان تەڭگە سارايى شىعارعان مونەتالار بەرليندە (گەرمانيا) بەدەلدى مونەتالار سارايى كورمەسىندە جوعارى باعا­لانعان. وعان دەگەن ماماندار مەن كول­لەكتسيونەرلەر اراسىنداعى قىزىعۋ­شى­لىق كۇننەن-كۇنگە ءوسىپ وتىر.

قازاقستان تەڭگە سارايى IS0-900:2000 حالىقارالىق ستاندارت بويىنشا ساپا مەنەدجمەنتى جۇيەسىن ەندىردى جانە مونەتا ونىمدەرى مەن مەملەكەتتىك ناگرادالاردى شىعارۋعا سەرتيفيكاتتار الدى. كاسىپورىندار ءۇشىن شىعارىلعان ناگرادالار ەڭ ۇزدىك الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن زەرگەرلىك ونەردىڭ تاماشا ۇلگىلەرى سانالادى. باسقا ورتالىق بانك­تەردەن مونەتالار دايىنداۋعا الىنعان تاپسىرىستان باسقا, قتس بىرنەشە حا­لىقارالىق مونەتالار باعدارلاماسىنا, ونىڭ ىشىندە وليمپيا ويىندارى مەن فۋتبولدان الەم چەمپيوناتىنا ارنالعان باعدارلاماعا كاتىسۋعا شاقىرتۋ الدى. سوڭعى جەتىستىكتەر رەتىندە بيكولورلى مونەتالاردى, ەمالى بار proof ساپا­سىنداعى كۇمىس مونەتانى, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋگە 15 جىلدىققا ارنالعان سالماعى 1 كگ, نومينالى 50 000 تەڭگە كۇمىس جانە التىن بىرەگەي مونەتالار شىعارۋدى مەڭگەرۋدى اتاپ وتۋگە بولادى.

قازاقستان ۇلتتىق بانكى ماڭىزدى داتالار مەن ۇلى تۇلعالاردىڭ مەرەيتويلارىنا ارنالعان مونەتالار دا شىعارادى.

العاشقى كەزدە تەڭگەنىڭ ءبىرىنشى شىعا­رىل­عان قاتارى (1 تەڭگە = 100 تيىن) مىناداي نومينالداردان تۇردى:

1, 3, 5, 10, 20, 50 جانە 100 تەڭگەلىك بانكنوتتار;

1, 3, 5, 10, 20 تەڭگەلىك مونەتالار;

1, 3, 5, 10, 20 جانە 50 تيىندىق مونەتا­لار (باستاپقىدا قاعازدان جاسالعان).

كەيىننەن اينالىسقا:

1994 جىلى 1993 جىلعى ۇلگىدەگى نومينالى 200 تەڭگەلىك جانە 1994 جىلعى ۇلگىدەگى 500 تەڭگەلىك بانكنوتتار;

1995 جىلى 1994 جىلعى ۇلگىدەگى نومينالى 1000 تەڭگەلىك بانكنوتتار;

1996 جىلى 1996 جىلعى ۇلگىدەگى نومينالى 2000 تەڭگەلىك بانكنوتتار;

1997 جىلى نومينالى 1, 5, 10, 20, 50 تەڭگەلىك مونەتالار (جاڭا ديزاينى);

1999 جىلى 1998 جىلعى ۇلگىدەگى نومينالى 5000 تەڭگەلىك بانكنوتتار;

2000 جىلى 1999 جىلعى ۇلگىدەگى نومينالى 200 جانە 500 تەڭگەلىك بانكنوتتار (ديزاينى وزگەرتىلگەن);

2001 جىلى 2000 جىلعى ۇلگىدەگى نومينالى 1000 جانە 2000 تەڭگەلىك بانكنوتتار (ديزاينى وزگەرتىلگەن);

2001 جىلعى ۇلگىدەگى نومينالى 100 تەڭگەلىك بانكنوتتار (ديزاينى ءىشىنارا وزگەرتىلگەن);

قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىز­دى­گى­نىڭ 10 جىلدىعىنا ارنالعان 2001 جىلعى ۇلگىدەگى 5000 تەڭگەلىك مەرەيتويلىق بان­كنوتتار;

2001 جىلعى ۇلگىدەگى 5000 تەڭگەلىك بانكنوتتار (ديزاينى ءىشىنارا وزگەرتىلگەن);

2002 جىلى 2003 جىلعى ۇلگىدەگى نومينالى 100 تەڭگەلىك بانكنوتتار;

1999 جىلعى ۇلگىدەگى نومينالى 200 جانە 500 تەڭگەلىك بانكنوتتار (ديزاينى ءىشىنارا وزگەرتىلگەن) شىعارىلدى.

2003 جىلى 2003 جىلعى ۇلگىدەگى نومينالى 10 000 تەڭگەلىك بانكنوتتار;

2006 جىلى 200, 500, 1000, 2000, 5000 جانە 10000 تەڭگەلىك بانكنوتتار (مۇلدە جاڭا ديزاين);

قازاقستان ۇلتتىق بانكى 2006 جىلى اينالىمعا 200 تەڭگەدەن 10000 تەڭگەگە دەيىنگى جاڭا ديزايندى بانكنوتتار دا­يىنداپ شىعاردى.

قازاقستاننىڭ 2006 جىلى 15 جەلتوق­سانعا دەيىن اقشا اينالىمىندا: 10000, 5000, 2000, 1000, 500, 200, 100, 50, 20, 10, 5, 3 جانە 1 تەڭگەلىك بانكتىك بيلەتتەر, 20, 10, 5, 3 جانە 1 تەڭگەلىك مەتالل مونەتالارمەن بىرگە 500 تەڭگەلىك التىننان مەرەيتويعا ارناپ دايىندالعان مونەتالار, العاشقىدا كولەمى 64x100 مم سۋ تامعالى قاعازعا باسىلعان 50, 20, 10, 5, 2 جانە 1 تيىندار, كەيىننەن ولاردىڭ ورنىنا وسى نومينالداردا مەتالل تيىندار شىعارىلدى.

بۇگىنگى كۇنى 1 تەڭگەگە دەيىنگى تيىن مونەتالار اينالىمنان الىنعان, سونداي-اق 100 تەڭگەگە دەيىنگى نومينالداعى بانكنوتتار (قاعاز تۇرىندەگى) اينالىمدا جۇرمەيدى, ولاردىڭ ورنىندا مەتالدان جاسالعان مونەتالار قولدانىستا ءجۇر.

2006 جىلى 15 قاراشادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10000 تەڭگەلىك بانكنوتتاردىڭ كەلبەتىنە وزگەرىستەر ەنگىزىپ شىعاردى. مۇنداعى شارالار بانكنوتتاعى ادام بەينەسىنىڭ بولما­ۋىن جانە ولاردىڭ قورعانىس قابىلەتىنىڭ جوعارى بولۋىن كوزدەيدى.

العاشقى تەڭگەنىڭ الدىڭعى جاعىندا ءال-فارابي, ءسۇيىنباي, قۇرمانعازى, شوقان, اباي, ابىلقايىر حان, ابىلاي حان پورترەتتەرى بولدى. ەكىنشى سەريا ء«ال-فارابي» دەپ اتالدى. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ «بايتەرەك» دەپ اتالاتىن ءۇشىنشى بۋىنى 2006 جىلى شى­عارىلدى. قا­زىر ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ءتور­تىنشى تولقى­نى اينالىمدا ءجۇر.

«سامۇرىق» سەرياسىنا 2011 جىلى العاش شىققان 500, 1000, 2000, 5000, 10000 جانە 20000 تەڭگەلىك بانكنوتتار ەنگەن. ولاردىڭ الدىڭعى جاعىندا «قازاق ەلى» مونۋمەنتى جانە كوگەرشىندەر بار.

«سامۇرىق» سەرياسىنا 2011 جىلى العاش شىققان 500, 1000, 2000, 5000, 10000 جانە 20000 تەڭگەلىك بانكنوتتار ەنگەن. ولاردىڭ الدىڭعى جاعىندا «قازاق ەلى» مونۋمەنتى جانە ۇشاتىن كوگەرشىندەر بار.

العاش اينالىمعا ەنگىزىلگەن كەزدە 1 دوللار – 4,75 تەڭگە بولسا, بۇگىنگى كۇندە 460 تەڭگەدەن جوعارى.

جالپى, «تەڭگە» اتاۋىنا كەلەر بول­ساق, بۇل ەجەلدەن تۇركىستان ءوڭىرى حالقىنا جات ءسوز ەمەس. «تەڭ­گە» ءسوزى بايىرعى رۋحاني مۇرالاردا, فولكلور مەن كوركەم ادەبيەتتە ءجيى كەزدەسەدى.

بەگابات ۇزاقوۆ,

جۋرناليست