جازا قاتاڭ بولماسا...

كەيىنگى جىلدارى جاس­تار اراسىندا قوعامدىق ءتار­تىپ بۇزۋ­شى­لىق نەگە ءورشىپ بارا جاتىر دەگەن سۇراق ءجيى قويىلعانىمەن, بۇل تۇيتكىلمەن كۇرەستىڭ تيىمدىلىگى بولماي تۇر. بۇرىن قوعامدىق ورىنداردا بىرەۋگە قول جۇمساماق تۇگىلى بىلاپىت ءسوز ايتقاننىڭ ءوزى قۇقىق بۇزۋشىلىق دەپ تانى­لىپ, ايىپپۇل سالىناتىن, ءتىپتى كىنالى 15 تاۋلىككە دەيىن باس بوستاندىعىنان شەكتەلەتىن. قازىر شەكتەۋ قويىل­ماعاندىقتان بوعاۋىز ايتا بەرۋگە بولادى دەپ سانايتىن بولسا كەرەك, تەلەارنالاردا مۇنداي سوزدەر نورماعا اينالىپ بارا جاتىر. وندايدى كورەتىن جاستارىمىز دا بوعاۋىزدان توسىلمايتىن بولدى. ۇلدار تۇگىل قىزداردىڭ ءوزى بىلاپىت سوزدەردى ساپىرىپ جۇرەدى. ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان دا بوقتىقتى ءجيى ەستيتىن بولدىق.

قازىر مەكتەپتەردە سىنىپ ساعا­تى وتكىزىلىپ, مۇنداي جيىن­­داردا قوعامدىق ورىندار­دا ءتارتىپ ساقتاۋ ماسەلەلەرى دە ايتىلىپ قالادى. بىراق بۇل جيىنداردىڭ تيىمدىلىگى تومەن, ويتكەنى ونى وزدە­­رىنىڭ كۇندە كورىپ جۇرەتىن سى­نىپ جەتەكشىلەرى عانا وتكى­زەدى. بۇرىنعىداي قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ بىلىكتى قىزمەت­كەرلەرىن, سۋديالار مەن پروكۋرورلاردى قاتىستىرۋ تاجىريبەسى قالىپ بارادى. مەكتەپ شاقىرسا, جۇمىستارى باستان اساتىن قىز­مەتتەگى ماماندار كەلمەيدى. بىراق زەينەتتەگى تاجىريبەسى مول مامانداردى شاقىرۋعا بولادى ەمەس پە؟ بىلىكتى ماماندار سىنىپ ساعات­تارىنا قاتىسىپ, قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزىن, زاڭدا كورسەتىلگەن جازا تۇرلەرىن ەسكە سالىپ, ايتىپ وتىرسا, جاسوسپىرىمدەر اۋزىنا كەلگەندى ايتا سالۋدان تىيىلار ەدى.

قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزۋ قازىر بوعاۋىزبەن عانا شەكتەلمەيدى. حالىق كوپ جينالاتىن ورىنداردا توبەلەس, ءبىر-بىرىنە قول جۇمساۋ دا بەلەڭ الىپ بارادى. ءتارتىپ ساقشىلارىنا, ياعني بيلىك وكىلدەرىنە قول كوتەرۋ دە كوبەيىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى كەيىنگى كەزدەرى قالىپتى وقيعا سەكىلدى قابىلداناتىن بولدى. ال كەزىندە «بيلىككە قارسىلىق ءبىلدىرۋدىڭ» جازاسى وتە اۋىر بولاتىن. سونى بىلەتىن كانىگى قىلمىسكەرلەر ءتارتىپ ساقشىسىنا قول كوتەرمەك تۇگىل, ودان اينالا قاشىپ, ولاردى «كوماندير» دەپ قۇرمەتتەيتىن. ءبىر توپ ادام توبەلەسىپ جاتقان جەرگە ءبىر ميليتسيا وكىلى ىسقىرىپ كەلىپ قالسا, بۇزاقىلار تۇرا قاشاتىن.

قىزىلجار قالاسىندا «جۇ­مىس­­­شى كەنتى» دەگەن شاعىن اۋدان بار. وتكەن عاسىردىڭ 50-60-جىلدارىندا سول اۋداندا ءبىر-اق ميليتسيا قىزمەتكەرى سالت اتپەن ءتار­تىپتى باقىلاپ جۇرەدى ەكەن. وعان قارسى كەلمەك تۇگىل, اككى قىل­مىسكەرلەردىڭ ءوزى اينالىپ قاشا­تىن بولعان. ويتكەنى وعان قار­سى كەلىپ قالساڭ, جازاسى قاتاڭ, بىر­نە­شە جىل تۇرمەدە ءشىرۋىڭ مۇمكىن. ما­سەلەن, دەموكراتيانىڭ وتا­نى­ سانالاتىن اقش-تا پوليتسيا قىز­مەت­كەرىنىڭ ءرولى زور, ايتقانىن تىڭ­داماساڭ, اتۋعا قۇقىعى بار. ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن اعىلشىن ءتىلىن شالا بىلەتىن ءبىر ورىس ازاماتى امەريكا مەيرامحانالارىنىڭ بىرىندە بۇزاقىلىق جاساپ, كەلگەن پوليتسيانىڭ بۇيرىعىن تۇسىن­بە­گەن­دىكتەن, پوليتسيا قىزمەتكەرى ونى «تالابىمدى ورىندامادى» دەپ اتىپ تاستادى. سول پوليتسەيدى كەيىن سوت اقتاپ, ەشقانداي جازىعى جوق دەپ تاپتى.

ال بىزدە شە؟ وسىدان ءبىر اي بۇرىن تيميريازەۆ اۋدانى ورتا­لى­عىنداعى ءبىر ءدامحانادا توبە­لەسىپ جاتقان بۇزاقىلاردى اجى­راتۋعا كەلگەن پوليتسەيدىڭ تالا­بىن تىڭداماق تۇگىل, ءبىر قىل­­مىسكەر وعان قول جۇمساعان. اۋدان­دىق پوليتسيا ءبولىمىنىڭ باس­­­شىسى, پودپولكوۆنيك تال­عات­ كەنجەتاەۆتىڭ ايتۋىنا قارا­عان­دا, پوليتسيا قىزمەتكەرى جەڭىل زا­قىم العان. اقىرى سوتى بولىپ, بۇزا­قىعا پروباتسيالىق باقىلاۋ قويۋ تارتىبىمەن ءۇش جىل مەرزىمگە بوس­تان­دىعىن شەكتەۋ جازاسى بەلگى­لەندى.

وسىنداي جازادان كەيىن بۇزا­قىلار قۇتىرماعاندا قايتەدى؟ ونىڭ جاي ادام ەمەس, بيلىكتىڭ ادامى, ادامداردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋشى, ياعني جالپى قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋشى ەكەنىن سۋديا ەسكەردى مە؟ بۇل جەر­دە سۋديا شەشىمىنە عانا ەمەس, زاڭنىڭ سولقىلداقتىعىنا دا نازار اۋدارعان ءجون. مىسالى, وسى قىلمىسقا جازا قولداناتىن قىلمىستىق كودەكستىڭ 308-بابى­نىڭ 3-ءبولىمى 4 مىڭ اەك كولە­مىن­دە ايىپپۇل سالۋ نەمەسە ءبىر مىڭ ساعات مەرزىمگە قوعامدىق جۇ­مىسقا تارتۋ نەمەسە 2 جىلدان 4 جىلعا دەيىن بوستاندىعىن شەك­تەۋ نەمەسە وسى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايى­رۋدى كوزدەيدى. وسىنداي «كەڭ كولەمدى تاڭداۋ» الدىنا تارتىلعان سۋديا ەڭ جەڭىل جازانى قويا سالسا, ەشكىم­نىڭ­ كۇدىگى دە, نارازىلىعى دا بولمايدى. ناقتىلىق بولماعان جەردە وسىنداي تەڭگەرمەشىلىك تە شىعىپ جاتادى.

بيلىك وكىلىنە قول جۇمساۋ جازا­سىنىڭ جەڭىلدىگى قۇزىرلى ورگان­ قىزمەتكەرلەرىنىڭ بەدەلىن ءتۇسى­رىپ قانا قويعان جوق, ودان جاس­قانۋدى دا ازايتىپ بارادى. جۋىردا عانا اقجار اۋدانىنىڭ 23 جاستاعى تۇرعىنى پوليتسيا قىزمەتكەرىنە قول جۇمسادى. ول دا اۋىلداعى مەيرامحانالاردىڭ بىرىندە توبەلەس شىعارعان. بۇزا­قى­­لىقتى توقتاتۋعا كەلگەن پولي­تسيا­ قىزمەتكەرىنىڭ تالابىنا باعى­نۋ­ بىلاي تۇرسىن, وزىنە تارپا باس سالعان. اۋداندىق پوليتسيا ءبولى­مىنىڭ باسشىسى, پودپولكوۆنيك ەركىن ماحمەتوۆ بۇزاقىنىڭ قولىنا كىسەن سالىنعاننان كەيىن عانا تىنىشتانعانىن ايتادى.

كەز كەلگەن ازامات بيلىك وكى­لى­نە قارسى بۇزاقىلىق پەن كەز كەل­گەن قىلمىستىڭ جازاسى اۋىر بولا­تىنىن بىلگەندە عانا مۇنداي زاڭ­سىزدىقتار ازايارى ءسوزسىز. سون­دىق­تان زاڭنىڭ ىقپالى كۇشتى بول­عا­نى كەرەك.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى