اتا-انا ەسكەرە بەرمەيتىن جايت: بالا ءجيى اۋىرماس ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك – دارىگەر كەڭەسى

ۇيدە ءوزىنىڭ ەت جاقىندارىمەن عانا وسكەن بالانىڭ جاڭا ورتاعا ەش دايارلىقسىز توپ ەتە قالۋى – كادۋىلگى سترەسس. ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اتا-انا بايىپپەن ارەكەت ەتۋگە ءتيىس. بۇل رەتتە ەڭ اۋەلى پسيحولوگيالىق دايارلىق قاجەت. بالامەن ءجيى ديالوگ قۇرىپ, بالاباقشا تۋرالى جاقسى پىكىرلەر ايتۋى كەرەك. اۋلاداعى ويىن بالالارىنىڭ اراسىنا كوبىرەك قوسۋ دا قۇپتالادى. ويتكەنى ۇيدە جالعىز وسكەن بالانىڭ ويىنشىعىن بولىسە قويۋى نە ءوزىنىڭ وزگەمەن قارىم-قاتىناسقا تۇسە قويۋى وڭاي بولماۋى مۇمكىن. وزگەنىڭ ايتقانىن تىڭداي الاتىن, ءوز سۇرانىسىن جەتكىزە الاتىن جاستا بالا بالاباقشاعا دايىن دەپ ايتىلادى. بالالار پسيحولوگى ايگۇل اسقارقىزى بۇل بالانىڭ ءۇش جاسقا تولعان كەزى دەپ ناقتىلادى. ونىڭ ايتۋىنشا, وسى كەزەڭدە بالانىڭ وزىندىك مەنى قالىپتاسادى. ءوزىنىڭ ەموتسياسىن باسقارىپ, باسقالاردىڭ دا كوڭىلىن باعامداي الادى. سول سياقتى قاراپايىم قاسىق ۇستاۋ, كيىنۋ, ءوز بەتىنشە دارەتكە بارۋ, قولىن جۋ دەگەن سياقتى ارەكەتتەردى ەش قيىندىقسىز جاسايدى. ال ەندى اتا-اناسىنان جىراقتاپ كورمەگەن, ورتاعا بەيىمدەلمەگەن بالا بالاباقشاعا بارعاندا ءوزىن جالعىز سەزىنۋى مۇمكىن. بالاباقشاعا ەندى عانا بارعان بالالاردىڭ جىلاپ جاتاتىنى وسىدان.

ەكىنشى كەزەكتە بالانى مەديتسينالىق تەكسەرىستەن تولىق وتكىزگەن دۇرىس. وكىنىشكە قاراي, قازىر بالاباقشاعا قاجەت مەديتسينالىق انىقتامانى ەش تەكسەرىسسىز جازدىرىپ الاتىن اتا-انالار كوبەيدى. جالپى تاجىريبەلى دارىگەر گاۋحار جۇماتقىزىنىڭ ايتۋىنشا, مەديتسينالىق انىقتامالاردى جازدىرتىپ الۋ ەڭ الدىمەن بالا ءۇشىن قاۋىپتى. سەبەبى بالانىڭ بويىندا اتا-اناسى بىلمەي جۇرگەن اۋرۋلار بولۋى مۇمكىن. ماسەلەن, بالانىڭ دەنساۋلىعىندا سوزىلمالى جۇرەك اۋرۋلارى, اللەرگيا, پارازيت, انەميا دەگەن سياقتى كىناراتتار كەزدەسىپ جاتادى. سوندىقتان مەديتسينالىق انىقتامانى جازدىرىپ الماي, اتا-انا بالاسىنىڭ دەنساۋلىعى دۇرىس ەكەنىنە كوز جەتكىزۋى كەرەك. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە ءوزى ءۇشىن پايدالى.

«بالا بالاباقشاعا بارعاندا ءجيى اۋىرماس ءۇشىن ونىڭ دەنساۋلىعىن تولىق تەكسەرىستەن وتكىزۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن دايىندىقتى بالاباقشاعا باراردىڭ الدىندا 3 اي بۇرىن باستاعان دۇرىس. ەڭ ءبىرىنشى رەجيمدى قالىپتاستىرۋ كەرەك. تاڭەرتەڭ بيولوگيالىق ساعاتتار كەزىندە ويانۋ دەنساۋلىق ءۇشىن وتە پايدالى. بالالار ءۇشىن بۇل تاڭعى ساعات 06:00-08:00 ارالىعى. ەگەر بالاڭىز تاڭعى 08:00-دەن كەشىرەك تۇرسا, رەجيمدى بىرتىندەپ العا جىلجىتۋ قاجەت. ياعني, 10:00-دە وياناتىن بالانى ءبىر كۇنى 09:45-تە, كەلەسى كۇنى  09:30-دا وياتىپ تۇراقتى رەجيم قالىپتاستىرۋ كەرەك. سول سياقتى تۇسكى ۇيقى دا ءوز ۋاقىتىمەن بولعانى دۇرىس. ويتكەنى يممۋنيتەت ۇيقىمەن تىعىز بايلانىستى. ۇيقىسى دۇرىس ەمەس بالانىڭ يممۋنيتەتى ناشار بولادى», دەدى گ.جۇماتقىزى.

دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, كەلەسى كەزەكتە بالانىڭ دۇرىس تاماقتانۋىنا نازار اۋدارعان ءجون. ۇيدە مەيلىنشە پايدالى تاعامدار مەن دارۋمەندەردى كوبىرەك تۇتىنعان بالانىڭ دەنساۋلىعى دا جاقسى بولادى.

بۇدان سوڭ ءتيىستى اناليزدەر تاپسىرىپ, دەنساۋلىقتىڭ جاعدايىنان حابار العان دۇرىس. ەگەر بالانىڭ بويىندا دارۋمەندەر جەتكىلىكسىز بولسا, ول بالاباقشاعا بارعاندا اۋرۋدى تەز جۇقتىرادى.

مينيمالدى چەكاپقا مىنالار كىرەدى:

• جالپى قان ءاناليزى.
• س‑رەاكتيۆتى  اقۋىز
• فەرريتين
• جالپى اقۋىز, البۋمين
• 25-OH D دارۋمەنى
• ۆيتامين ۆ 12 , فولي قىشقىلى;
• ينسۋلين, گليۋكوزا.

اناليز قورىتىندىلارىنان كەيىن قانداي دا ءبىر اۋرۋلار انىقتالسا كوپ ۇزاتپاي ەمدەۋ كەرەك. ادەتتە بالالاردا ءىش قاتۋ, پارازيتتەر, انەميا سىندى سوزىلمالى اۋرۋلار كەزدەسەدى. بۇل اۋرۋلار يممۋنيتەتكە قوسىمشا كۇش تۇسىرەدى. ولاردى بالاباقشاعا بارماي تۇرىپ تۇبەگەيلى ەمدەپ العان دۇرىس. ويتكەنى بالانىڭ يممۋنيتەتى بالاباقشادا ونسىز دا ءتۇرلى ينفەكتسيامەن كۇرەسەدى. ايتپەگەندە اعزانىڭ بارلىعىنا بىردەي توتەپ بەرۋىنە ءال-دارمەنى جەتپەيدى.

ءبىز بالانى جوعارىدا ايتىلعان كەڭەستەر بويىنشا دايىنداپ الدىق دەلىك. ال ەندى بالاباقشاعا بارعاندا ءبىزدى نە كۇتەتىنىن باعامداپ كورەيىك.

بالاباقشاعا بەيىمدەلۋگە قانشا ۋاقىت كەتەدى؟

بالاباقشاعا العاش كەلگەن بالا بىردەن جاعدايدىڭ ءمانىسىن تۇسىنە قويمايدى. قانشا پسيحولوگيالىق دايىندىقپەن كەلسە دە ءار بالانىڭ ورتاعا ۇيرەنىسىپ كەتۋىنە ءار ءتۇرلى ۋاقىت قاجەت. بالالارمەن جۇمىس ىستەۋدە 15 جىلدىق تاجىريبەسى بار №18 «اياجان» مەملەكەتتىك بالاباقشاسىنىڭ تاربيەشىسى مايرا ۋاليقىزىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىر بالا 2 اپتادا ۇيرەنسە, كەي بالا 1 ايدا ۇيرەنىپ كەتۋى مۇمكىن. ءتىپتى, 4 اي مەن 1 جىل ارالىعىنداعى ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىندەر دە تابىلادى. مۇندايدا بالا تاربيەشىگە ۇيرەنىسكەنىمەن, بالالارعا ۇيرەنىسە الماي جاتادى. «اداپتاتسيا كەزىندە اتا-انا بالاعا بارىنشا قولداۋ كورسەتۋى كەرەك. اتا-انا بالاسىن وزگە بالالارمەن سالىستىرىپ, بالانى جازعىرماۋعا ءتيىس. ءار بالا ءار ۋاقىتتا بەيىمدەلەدى», دەيدى ول. بۇل رەتتە اتا-انالار بالاسىن بالاباقشاعا قالدىراردا ەڭ الدىمەن بالامەن دۇرىس قوشتاسۋى كەرەك. جۇمىسقا قانشا اسىعىپ بارا جاتسا دا, جىلاپ جاتقان بالانى جۇباتىپ, كەشكە قايتا كەلەتىنىن ايتىپ, ءتۇسىندىرۋى ءتيىس. بالام جىلاپ قالادى دەپ اپىل-عۇپىل «قاشىپ, تىعىلىپ» كەتەتەتىندەردى دە كوز كورگەن. بۇنداي ارەكەت بالا پسيحيكاسىنا كەرى اسەر ەتەتىنىن ءتۇسىنۋىمىز ءتيىس. بالانى العاشقى كەزدەرى بالاباقشادا 2-3 ساعاتقا عانا قالدىرۋ ءبىز ايتپاساق تا جۇرتقا ءمالىم نارسە.

بالاسىن بالاباقشاعا ەندى عانا بەرگەن انالاردىڭ قورقىنىشى باسىم كەلەدى. كوپ انا «سەنى ەشكىم ۇرمادى ما؟ تاماعىڭدى دۇرىس بەردى مە؟» دەگەن سياقتى ءوز كۇدىگىن بالاسىنا ارتىپ قويادى. مۇندايدا بالاباقشانىڭ نە ەكەنىن ءالى تولىق تۇسىنە قويماعان بالا «بۇل جەردە مەنى ۇرۋى مۇمكىن, بۇل قاۋىپسىز ورتا» دەگەن نەگاتيۆتى ويدا جۇرەدى. سوندىقتان دا پسيحولوگ ايگۇل اسقارقىزى اتا-انالارعا بالاباقشا تۋرالى ءپوزيتيۆتى پىكىرلەردى بالالارىنا كوبىرەك ايتۋدى كەڭەس بەرەدى. بالاباقشادان شىققان بالاعا «بۇگىنگى كۇنىڭ وزىڭە ۇنادى ما؟ اپايىڭ سەنى بۇگىن ماقتادى. بالاباقشانىڭ تاماقتارى ءدامدى دەپ جاتىر, ساعان ۇنادى ما؟ تاربيەشىلەرىڭ وتە جاقسى ادام» دەگەن سياقتى جاقسى سوزدەردى بالاعا كوبىرەك ايتقاندا بالانىڭ ساناسى سونى جاقسى سىڭىرەدى.

بالا بالاباقشاعا بارمايمىن دەپ قيعىلىق سالسا, بىردەن تاربيەشىنى جازعىرۋدىڭ قاجەتى جوق.

«بالانىڭ جاڭا ورتاعا قىزىقپاۋى اتا-انانىڭ تىرناق استىنان كىر ىزدەي بەرۋىنەن قالىپتاسادى. بالا ءبارىن سەزەدى, جىلدام قابىلدايدى. اتا-انانىڭ كۇدىگى ارقىلى بالا پسيحيكاسى بالاباقشانى قابىلداعىسى كەلمەيدى. قانداي دا ءبىر ماسەلە بولسا, اتا-انا ءمان-جايدى بالادان ەمەس, ءبىرىنشى تاربيەشىدەن سۇراپ شەشىم شىعارعانى دۇرىس. بالا ءار ءتۇرلى سەزىمدە جۇرەدى. ول بىردە كوڭىلدى, بىردە كوڭىلسىز جۇرگەندە ارتىق ايتۋى مۇمكىن, كەيدە كەرىسىنشە ايتۋى مۇمكىن. سوعان اتا-انا سەنىپ قالادى. اتا-انا بالادان سۇراۋ ارقىلى ونى وتىرىك ايتۋعا يتەرمەلەيدى. سانالى اتا-انا بالادان سۇراماۋ كەرەك. بىردەڭە ۇناماسا تاربيەشىمەن تىكەلەي سويلەسكەنى ءجون. ال تاربيەشىگە بارلىق بالا بىردەي», دەيدى پسيحولوگ.

بالا بالاباقشادا ءتارتىپتى بولىپ, ۇيگە كەلگەندە بار ونەرىن كورسەتسە دە كىنارات اتا-انادان. ولاردىڭ بالانى تىم وبەكتەۋىنەن بالا وسىنداي كۇيگە تۇسەدى. ۇيدە ابدەن ەركىندىك كورىپ, ەركەلىككە سالىنعان بالا بالاباقشادا توماعاي تۇيىق بولىپ, ۇيگە كەلگەندە بارلىق ەموتسياسىن توگىپ سالادى. مۇندايدا ارينە اتا-انا بالانىڭ سەزىمدەرىن ءتۇسىنسىن. بىراق ەركەلەتۋدىڭ دە ءوز شەگى بار ەكەنىن قاپەردە ۇستاعان ءجون. شەكتەن تىس ەركەلەگەن بالا وسىنداي مىنەز شىعارادى.

ەركىندىك بالاباقشادا دا بار. تاربيەشى مايرا ۋاليقىزى ءوز باعدارلاماسىندا مۇنى ءجيى نەگىزگە الاتىنىن ايتادى. «بالالارمەن سۋرەت سالۋ, اپپليكاتسيا جاساۋ, ەرمەكسازبەن جۇمىس ىستەۋ دەگەن سياقتى ءتۇرلى نارسەلەر جاسايمىز. مۇندايدا بارلىق بالا ءبىر ىسكە قىزىعا بەرمەيدى. ءبىز ونداي ساتتە بالانى ماجبۇرلەي المايمىز. بالالارعا ەركىندىك بەرىلەدى. ويىنى قانباعان بالا وينايدى, سۋرەت سالعىسى كەلگەن بالا بويايدى. ءار بالانىڭ قىزىعۋشىلىعى ءار ۋاقىتتا اشىلادى. بۇگىن بالا ويىن قۋعىسى كەلسە, ەرتەڭ سۋرەت سالعىسى كەلەدى», دەيدى ول.

بالانىڭ اداپتاتسيا كەزەڭىندە تاعى ءبىر شەتىن ماسەلە بار. بالاسى بالاباقشاعا باراتىن اتا-انالار مۇنى جاقسى تۇسىنەدى. ءتۇرلى كەسەل جابىسىپ, اۋرۋدان كوز اشپايتىن كۇندەر بىتپەيتىندەي كورىنەدى.

بالا ءجيى اۋىرماس ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟

يممۋنيتەتى ەندى عانا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان بالا بالاباقشادا ءتۇرلى ينفەكتسيانى جۇقتىرادى. ۇيدە ورتا ەسەپپەن 4-5 اداممەن بايلانىس ورناتىپ جۇرگەن بالا بالاباقشادا كەم دەگەندە 20 اداممەن قارىم-قاتىناس قۇرادى. ءار ادامنىڭ بويىندا وزىمەن بىرگە تاسىپ جۇرەتىن ءوز ينفەكتسياسى بولادى. ول بىرەۋدە جاسىرىن, بىرەۋدە ايقىن كورىنۋى مۇمكىن. بالانىڭ اعزاسى سول ينفەكتسيامەن العاش رەت كەزىككەندە تەرىس رەاكتسيا كورسەتەدى. اۋەلگىدە بالا ول ينفەكتسيانى اۋىر قابىلدايدى. كەيىنگىلەردە وعان يممۋنيتەت قالىپتاسادى. ونىڭ ءتۇرلى ينفەكتسيالىق اۋرۋلارمەن تانىسىپ شىعۋىنا ادەتتە 6 ايعا دەيىن ۋاقىت كەتەدى. كەي بالادا ول 1 جىلعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. بۇل – ءبىرىنشى سەبەپ. ەكىنشىدەن, تار جەردە كوپ ادامنىڭ شوعىرلانۋى مەن اۋانىڭ بەلگىلى دەڭگەيدە الماسپاۋىنان بالالار ءجيى اۋىرادى. اۋا اينالىمى جوق جەردە ۆيرۋستار مەن باكتەريالار تەز كوبەيەدى. سول سەبەپتى بالاباقشادا تەرەزەلەردى ءجيى اشىپ, اۋانى تازارتىپ تۇرۋ كەرەك. ءۇشىنشى سەبەپ – سترەسس. بۇل تۋرالى جوعارىدا كەڭىنەن ايتىپ وتتىك. سترەسس ادامنىڭ پسيحولوگيالىق جاي كۇيىنە عانا ەمەس, ونىڭ يممۋنيتەتىنە دە سالماق تۇسىرەدى. بالانىڭ ءجيى اۋرۋىنا بۇل دا اسەر ەتەدى. وسىلايشا اداپتاتسيا كەزەڭىندە بالانىڭ پسيحولوگياسى عانا ەمەس, ونىڭ اعزاسى دا جاڭا ورتاعا بەيىمدەلەدى.

دارىگەردىڭ ايتۋىنشا, بالاباقشاعا باراتىن بالالار رەسپيراتورلى جانە ىشەك ينفەكتسيالارىن كوپ جۇقتىرادى. بۇل ينفەكتسيامەن بالالار جىلىنا 6-12 رەت اۋرۋى مۇمكىن. ول اۋا ارقىلى جانە لاس قولمەن مۇرىندى, كوزدى ۇستاۋ ارقىلى جۇعادى. سونداي-اق ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا وتيتپەن بالاباقشاعا باراتىن بالالار ۇيدەگى بالالارمەن سالىستىرعاندا 2-3 ەسە ءجيى اۋىرادى. حيب جانە پنەۆموكوكك باكتەريالارىنا قارسى ەكپە العان بالالار اراسىندا وتيت 60 %-عا دەيىن ازايعان. سول ءۇشىن دارىگەردىڭ ۇسىنىمىمەن ەكپەلەردى ۋاقتىلى العان دۇرىس. ءجيى كەزدەسەتىن تاعى ءبىر اۋرۋدىڭ ءتۇرى – ىشەك ينفەكتسياسى ۆيرۋستى جانە باكتەريالىق جولمەن جۇعادى. ۆيرۋستى ءتۇرى اۋا, بايلانىس ارقىلى جۇقسا, باكتەريالىق ىشەك ينفەكتسياسى كوبىنە گيگيەنالىق - سانيتارلىق نورمالار ساقتالماعان جاعدايدا تاماق ارقىلى جۇعادى. سونىمەن قاتار پەديكۋلەز, قىشىما, كونتاگيوزدى مولليۋسكا, يمپيتەگو سىندى تەرى اۋرۋلارى دا ءجيى كەزدەسەدى. ول تىعىز جاناسۋ ارقىلى جۇعادى.

ءار بالانىڭ جەكە يممۋنيتەتىنە جانە گيگيەنالىق شارالارعا بايلانىستى كەي بالا ءجيى, كەي بالا سيرەك اۋىرۋى مۇمكىن. وسى كەزەڭدە انتيبيوتيكتەردى وڭدى- سولدى قولدانىپ, وعان دەگەن تاۋەلدىلىكتى ارتتىرىپ الماۋ ماڭىزدى. ويتكەنى انتيبيوتيكتى كوپ تۇتىنعاندا يممۋنيتەت السىرەي تۇسەدى. وسى رەتتە دارىگەر گ.جۇماتقىزى بىرنەشە كەڭەس ايتتى:

- بالانى قاباتتاپ كيىندىرمەۋ, دەنەسىن سالقىنعا ۇيرەتۋ;

- كۇندەلىكتى راتسيونعا كوكونىستەر مەن اقۋىزداردى, ەت تاعامدارىن مىندەتتى تۇردە قوسۋ;

- جىلىنا 1 رەت اناليز تاپسىرىپ, اعزاعا قاجەت دارۋمەندەر, مينەرالدار ورنىن تولىقتىرۋ;

- تازا اۋادا كوبىرەك سەرۋەندەۋ;

- انتيبيوتيكتى تەك كورسەتكىش بويىنشا قولدانۋ;

- تەرەزەنى ءجيى اشۋ, اشىق تەرەزە استىندا ۇيىقتاۋ;

- تاڭەرتەڭ بالاعا د دارۋمەنى مەن يود بەرۋ;

- كۇندە بالاباقشاعا باراردا بالانىڭ مۇرنىنا فيزيولوگيالىق ەرىتىندىنى سەۋىپ جىبەرۋ;

- بالاباقشادان كەلگەن كەزدە مىندەتتى تۇردە قولىن جۋ;

- ەكپەلەردى ۋاقتىلى الۋ.

مىنە, وسى قاراپايىم دۇنيەلەردى ەستە ۇستاعاندا اۋرۋدىڭ كەز كەلگەنىنە وڭاي توتەپ بەرۋگە بولادى.