بجزق: قارجىعا اركىمنىڭ-اق بار تالاسى...

ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇ­لەي­مەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋدى, ونىڭ ىشىندە «ۇزاق مەرزىمدى» جوبالاردى قارجىلاندىرۋدى ارتتىرۋ ءۇشىن وتاندىق بانكتەرگە تۇراق­تى قارجىلاندىرۋ كوزدەرى قاجەت. سو­لاردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق بانك باسقاراتىن بجزق قورلارى بولۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە زەينەتاقى اقشاسىن الۋعا ءوتىنىش بىلدىرگەن نەسيە ۇيىمدارى قارجىلىق تۇ­راق­تىلىقتىڭ بەلگىلى ءبىر تالاپتارىنا ساي بولۋى كەرەك. ۇلتتىق بانك وسىلايشا «ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا جانە وسۋگە» بجزق قارجىسى ارقىلى قول جەت­كىزۋ­دى كوزدەپ وتىر.

ۇلتتىق بانكتىڭ كورپوراتيۆتىك نەسيە­لەندىرۋدى دامىتۋدىڭ تاعى ءبىر تەتىگى – بىرنەشە بانكتەردىڭ ءبىر مەزگىلدە بەرەتىن سينديكاتتالعان نەسيەلەرى. قازاقستاندا قارجى­لان­دىرۋدىڭ بۇل ءتۇرى 2020 جىلدان بەرى قولدانىلىپ كەلەدى, بى­راق ءالى كۇنگە دەيىن قارىز الۋشىلار اراسىندا سۇرانىسقا يە ەمەس.

ۇلتتىق بانك توراعاسى ايتىپ وت­كەندەي, كاسىپكەرلىكتى نە­سيە­­لەندىرۋگە قىزىعۋشىلىقتى ارت­تىرۋ ءۇشىن, سارا­لانعان كور­پوراتيۆتى تابىس سالىعى (كتس) مولشەرلەمەلەرىن ەنگىزۋ ۇسى­نىلدى. «كاسىپكەرلىكتى نەسيە­لەندىرۋدەن الىنعان بانكتەردىڭ كىرىستەرىنە كتس تومەن مولشەر­لەمە بويىنشا, ال باسقا كىرىس تۇرلەرىنە, ونىڭ ىشىندە تۇتىنۋ­شىلىق نەسيەلەۋدەن تۇسەتىن كىرىستەرگە كتس جوعارى مولشەر­لەمە بويىنشا سالىق سالۋ ۇسى­نى­لادى. ەسەپتەۋلەر مۇنداي باستا­مانىڭ ەنگىزىلۋىمەن بيۋدجەت كىرىسىنىڭ ارتقانىن كورسەتەدى», دەپ اتاپ ءوتتى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ.

توراعانىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل ۇسى­نىستار مەن ءتيىستى ەسەپتەۋ­لەر ۇكىمەت­كە جى­بەرىلدى. ۇلتتىق ەكونوميكانى ينۆەس­تي­تسيالاۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن تەتىك­تەرى جايلى كوپ جازىلدى. سەبەبى قورداعى قارجىدان دامەتكەندەر سىرتتا دا, ىشتە دە كوپ بولدى. ءتىپتى انا ءبىر جىلدارى بانكتەرگە بەرىلگەن دەمەۋ قارجى قوردان الىندى دەگەن سوزدەر دە ايتىلىپ قالدى.

ەگەر ساراپشىلاردىڭ پىكىر­لە­رىن جي­ناقتايتىن بولساق, قازاق­ستان ەكو­­نوميكاسىنىڭ نەگىزگى كەم­شىلىكتەرى مو­نو­پوليالىق قىسىم, مەملەكەتتىڭ كۆا­زيمەملەكەتتىك سەكتور ارقىلى ۇستەمدىگى, شيكىزات­تىق باعىت بولىپ جالعاسىپ كەتە بە­رەدى. ءدال وسىنداي جاعدايدا بجزق قار­جىسىن ەكونوميكانى ينۆەستيتسيا­لاۋعا باعىتتاۋ قۇمعا سۋ قۇيۋمەن بىردەي قابىلداناتىنى انىق. وسىعان دەيىن قور قاراجاتى تەمىرجول سالاسىن دامىتۋعا, اۋىل شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە, ەكىن­شى دەڭگەيلى بانكتەرگە ءىرى جوبالاردى قار­جىلاندىرۋ ماقساتىندا ءبولىنىپ كەل­دى. ۇكىمەت ناقتى سەك­تور­عا باعىتتاۋ قا­جەتتىگىنە ەندى مويىنسۇنىپ وتىر.

بجزق مالىمەتىنە قاراعاندا, 2023 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىن­شا زەينەتاقى جيناقتارى 14,7 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. 2022 جىلى بۇل كورسەتكىش شامامەن 1,6 ترلن تەڭگەگە (نەمەسە 12,2%-عا) ءوستى. 2022 جىلعى ينۆەستيتسيالىق كىرىس 914 ملرد تەڭگەدەن استى. زەي­نەت­اقى اكتيۆتەرىن باسقارۋ ناتي­جەلەرى تۋرالى اقپارات اي سا­يىن بجزق سايتىندا جاريالانادى.

جىل باسىندا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى تور­اعا­سىنىڭ ورىنباسارى ماريا حاد­­جيەۆا بجزق اكتيۆتەرىن شا­عىن جانە ورتا بيزنەس­كە ينۆەستي­تسيا­لاۋعا مۇمكىندىك بەرۋ ار­قى­لى قور اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالاۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندارىن, بۇل مۇمكىندىكتى «دا­مۋ» قورىنىڭ كەپىلدىگى بار سۋبەكتىلەر پاي­دالانا الاتىنىن ايتقان بولاتىن. سەبەبى «دامۋ» قورىنان وسى قارجى قۇرال­دارىن وتەۋگە قاتىستى قوسىمشا كەپىلدىك بولاتىندىقتان, ينۆەستيتسيانىڭ تاۋەكەلى از. سو­دان كەيىن, ۇلتتىق بانك بجزق زەينەتاقى اكتيۆتەرىن «بايتەرەك» اق-نىڭ جالپى سوماسى 500 ميلليارد تەڭگەگە دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى وبليگاتسيالارىنا ينۆەستيتسيالاۋ جوسپارلانعانىن حابارلادى. قارجىلاندىرۋ جوبالارىن ىرىكتەۋ جانە بولىنگەن قاراجاتتىڭ پايدالانىلۋىن باقىلاۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى دەڭگەيىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. «بايتەرەك» – «قازاگرو» سياقتى بىرقاتار ۇيىمعا ينۆەستيتسيا سالا­تىن مەملەكەتتىك قارجى ينستيتۋتى. ياعني سۋبسيديالاردىڭ ءبىر بولىگى ەندى «بايتەرەك» ارقىلى وتەدى. سونداي-اق «بايتەرەك» «وتباسى بانكى» ارقىلى تۇر­عىن ءۇي باعدارلاماسىنا ينۆەستيتسيا سالدى, ءوندىرىستى ارتاراپتاندىرۋعا ىقپال ەتتى.

سوڭعى جارتى جىلدا بجزق جاقسى ناتيجە كورسەتتى. اكىمشىلىك شىعىنداردىڭ ەكى ەسە ازايۋى بجزق اكتيۆىنە تۇسەتىن سال­ماقتى دا ازايتتى. ەكىنشىدەن, ءابسوليۋتتى تازا تۇردەگى كىرىستىلىك سالىق تولەگەنگە دەيىن 4 پايىزدان نەمەسە 5 پايىزدان جوعارى.

بەلگىلى قارجىگەر ءىلياس يساەۆ­تىڭ ايتۋىنشا, بجزق قارجىسى كونسەرۆاتيۆتى جانە ۇزاق مەرزىمدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ونى ينۆەستيتسيالايتىن سۋبەكت از دەگەن پىكىر باسىم بولىپ كەلدى. بىراق ەلدەگى ەكونوميكانىڭ بارىسى مەملەكەتكە ءوزىن ءوزى ينۆەستيتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ تۇر. تاراتىپ ايتقاندا بجزق ارقىلى نەسيە بەرەدى نەمەسە مەم­لەكەتتىك وبليگاتسيالاردى ساتىپ الادى. سىرتقى نارىقتاردا دا, ىشكى نارىقتا دا سەنىمدىسى از. ءتىپتى «ەل اراسىندا بىزدە مۇنايدان وزگە نەمەسە الىپساتارلىقتان وزگە ەكونوميكا بار ما؟» دەگەن سوزدەر ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. مۇنداي بجزق-نىڭ نەمەسە ۇلتتىق بانكتىڭ وعان قاتىستى جاڭا ستراتەگياسىنىڭ بارلىعىنا ەل سەنبەي قارايدى.

الماتىدا, قىركۇيەكتە وتكەن جيىندا جاپونيا مەن گەرما­نيانىڭ تاجىريبەسىندە زەينەتاقى قورلارىنىڭ قارجىسىن ينفرا­قۇ­رىلىمعا باعىتتاۋ ءۇردىسى وڭ ناتيجە كورسەتكەنىن ۇلتتىق بانكتىڭ ەكس توراعاسى گ.مارچەنكو ايتىپ بەرگەن. بىراق بىزدەگى جاعداي باسقاشا ەكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. دامىعان ەلدەردە جاۋاپتى جوباعا جاۋاپ بەرەتىن باسشىلار ينۆەستيتسيا ەسەبىنەن ءبىزدىڭ ەلدەگى ارىپتەستەرى سياقتى قولايلى ءساتتى پايدالانىپ «جىرتىعىن جاماپ العىسى كەلمەيدى»...

«بجزق اقشاسىن ەكىنشى دەڭ­گەيلى بانك­تەر اراسىندا ءبولۋدىڭ اشىق ءارى تۇسىنىكتى تەتىگى بولۋى قاجەت. «ەگەر بۇل قاراجات كۆا­زي­مەم­لەكەتتىك كاسىپورىندارعا با­عىت­­­تالسا, وندا بجزق مەن ۇلت­تىق بانك­­تەن ينۆەستيتسيالىق ماقسات­تارى قا­تاڭ انىق­­تالعان جانە حالىققا ەسەپ بە­رۋ مىن­دەتتەمەسى بار رەتسيپيەنت-كوم­پا­نيالاردىڭ اتاۋلى ءتىزىمىن ۇسىنۋدى سۇ­راۋ قاجەت. باس­قاشا جاعدايدا زەينەتاقى اك­تيۆتەرىنىڭ قايتارىمى بولمايدى», دەيدى ساراپشى.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, بجزق-دان بولىنگەن اقشانىڭ قازىر قايدا جۇمسالىپ جاتقانىنا ەشكىم بەي-جاي قاراي المايدى. سەبەبى بجزق اكتيۆتەرىنىڭ 50%-عا جۋىعى قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارىنا جانە ۇلتتىق بانك نوتالارىنا سالىنعانى, ءبىر جاعىنان, جاقسى, بىراق ەكىنشى جا­عىنان, بۇل مەملەكەتتىك بيۋد­جەت تاپشىلىعى نەگىزىنەن قارجى­لاندىرىلادى. ءىس جۇزىندە ەكى قور – مەم­لەكەتتىك الەۋمەتتىك ساقتان­دىرۋ قورى مەن زەينەتاقى قورى بيۋد­جەتتىڭ نە­گىزگى كرەديتورلارى بولىپ تابىلادى. «بى­راق ءبىز بجزق اقشاسىن بۇرىنعىسىنشا وتاندىق ەكونوميكاعا, ودان دا كوپ كولەمدە ينۆەستيتسيالاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. ەگەر مەملەكەتتىك كورپوراتيۆتىك جۇيەنىڭ سا­پا­­سىن وزگەرتكىمىز كەلسە, اقىلعا قو­نىم­­­دى ينفراقۇرىلىمدىق جو­با­لار­عا, ەنەر­گەتيكالىق سەكتورعا باعىت­تاۋعا بولادى», دەيدى ساراپشى.

بجزق اكتيۆتەرىنىڭ ءولى اكتيۆ ەمەس, اينالىمدا جۇرگەنىن ساراپ­شىلاردىڭ ءبارى قۇپ كورىپ وتىر. سەبەبى سوڭعى بىرەر جىلدا ونىڭ تابىستىلىق دەڭگەيى سىن كوتەرە باستاعانى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. اقشا ۇنەمى اينالىمدا جۇرگەنى, ينۆەستيتسياعا جۇمسالۋى قاجەتتىلىك. ءى.يساەۆتىڭ ايتۋىنشا, بجزق قارجىسىن ەكونوميكاعا باعىتتايتىن وپەراتوردى تاڭ­داي­ت­ىن كەزدە اسىعىس شەشىم قا­بىل­­داۋعا بولمايدى. كەيبىر اقپا­رات كوز­دەرىندە بۇل مىندەتتى ەلى­مىزدەگى كۆا­زيسەك­تورداعى قار­جى ينستيتۋتتارىنىڭ بىرىنە جۇك­تەلەتىنىن ايتادى. «بىزگە كۆازي­سەكتورداعى قارجى ينستيتۋت­تارى­نىڭ جۇمىسىنا مونيتورينگ جاسايتىن كەز كەلدى. ۇكىمەتتىڭ اۋىلدى دامىتۋعا نەمەسە ەكونوميكاعا باعىتتاعان قارجىسى وسى ينستيتۋتتار ارقىلى وتەدى. ناتيجەسىنىڭ قانداي بولعانىن ەل كورىپ وتىر. ەگەر ۇلتتىق بانكپەن ۇكىمەت بۇل مىندەتتى تاعى دا كۆازيسەكتورعا تاپسىرسا, مۇنىڭ ناتيجەلى بولارىنا ەشكىم سەنبەيدى. سول سەبەپتى ۇكىمەت وسى باعىتتى تاعى دا ءبىر ناقتىلاپ الىپ بارىپ شەشىم قابىلداۋ كەرەك», دەيدى ساراپشى.

قارجىگەر ءانۋار ۇشباەۆتىڭ پى­كى­رىنشە, ماسەلە ۇلتتىق بانكتىڭ بجزق قا­را­جاتىن ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋ ءۇشىن پايدالانۋىندا ەمەس, بۇل قاراجاتتى پايدالانۋ تيىمدىلىگىنە بايلانىستى. بجزق قاراجاتىنىڭ ارتىندا حالىق تۇر. ولار تاۋەكەلدەردىڭ ەڭ از بولۋىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قارجىنى پاي­دالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن دە قالايدى. بجزق اكتيۆتەرىنىڭ باسىم بولىگى تەڭگەمەن ورنالاستىرىلعان. سوڭعى جىلدارى ون­دا­عى اكتيۆتەردىڭ قۇنسىزدانىپ قالعانى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. ونىڭ پا­يىمداۋىنشا, بۇل باستامانىڭ نەگىزگى تاۋەكەلدەرى – وتەۋ مەن تابىستىلىق. بانك سەك­تورىنىڭ قازىرگى جاعدايى ونشا جاقسى ەمەس, دەۆالۆاتسيا­دان كەيىن پروبلەمالىق نەسيە­لەردىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى بانك سەكتورىنىڭ جاعدايى ناشارلايدى. بجزق ءۇشىن جوعارى تابىستىلىق قاجەتتىلىگى ارزان قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى جانە مۇنداي قاراجات بۇرىنعىسىنشا قىمبات بولادى. «ۇلتتىق بانكتە قازىر ەميسسيالار شىعارۋ نەمەسە بجزق اقشاسىن پايدالانۋدان وزگە جول جوق», دەيدى قارجىگەر. سونىمەن, بجزق قارجىسى تۋرالى ماسەلە ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ ءتۇن ۇيقىسىن تورتكە بولەتىن سالماق بولىپ تۇر.

ساراپشىلار اراسىندا بجزق قار­جىسى ەكونوميكا ءۇشىن قاتەرلى دەرتپەن بىردەي دەگەن پىكىر بار. 2016 جىلى بجزق-نىڭ 1 تريلليون 450 ميلليارد تەڭگەنى ينۆەستيتسيالاۋ باستاماسىن سول كەزدەگى ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ «2016 جىلعا ارنالعان ۋاقىتشا شەشىم» دەپ باعا بەرگەنىن ءالى ۇمىتقان جوقپىز. سەبەبى سول كەزدە بجزق-نىڭ 350 ميلليارد تەڭگەسى 2016 جىلدىڭ بيۋدجەت تاپشىلىعىن جويۋعا, 500 ميلليارد تەڭگەگە دەيىنگى قارجى شەتەل ۆاليۋتاسىن كونۆەرتاتسيالاۋعا, 600 ميلليارد تەڭگە ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ, ۇلتتىق حولدينگتەر مەن كومپانيالاردىڭ وبليگاتسيالارىن الۋعا جۇمسالعانى بەلگىلى. ال بۇل جولعى قارجى ەكو­نوميكاعا باعىتتالعالى تۇر. ە.دوساەۆ ايتپاقشى, ۋاقىتشا شەشىم ەمەس, ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا ىقپال ەتەتىن جانە قايتارىمى ۇزاق ۋاقىتتارعا سوزىلاتىن, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى كۇماندى, تاعدىرلى شەشىم. ەل ىشىندە «جۇمسالعان قارجى قورداعى قارجىنىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىس­تىلىگىنە قالاي اسەر ەتەدى, ينۆەس­تيتسيالىق كىرىس قانداي تەتىك­تەر ارقىلى تولىعادى؟» دەگەن ساۋالعا بجزق قارجىسىن ەكونوميكاعا باعىتتاپ وتىرعاندار ءالى جاۋاپ بەرگەن جوق.

ال حالىقتىڭ قورداعى قارجى­سىن حالىقتىڭ ءوزى قايتا-قايتا تەكسەرىپ, قانشا جيناقتالعانىن, قاي ماقساتتا جۇمسالىپ جاتقانىن زەرتتەۋگە كىرىسىپ, زەينەتاقى جيناعىن ءوز باقىلاۋىنا الا باستاعانىن كورىپ ءجۇرمىز.

الماتى