كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
ساراپشىلار ۇلتتىق ۆاليۋتا اتاۋىن تاڭداۋدا ۇلكەن تارتىس بولعانىن, «التىن», «اقشا», «تانگا» (تەنگا) نۇسقالارى ۇسىنىلعانىن ايتادى. ورتاعاسىرلىق تۇركى كۇمىس مونەتالاردىڭ «دەنگە» نەمەسە «تانگا» دەگەن تاريحي اتاۋى بولعان. ءتىپتى سوم دەپ اتاۋ دا ۇسىنىلىپتى. سەبەبى كسرو بانكنوتتارىندا رۋبل قازاق تىلىنە اۋدارىلعاندا وسىلاي اتالعان. 1993 جىلى قىرعىز رەسپۋبليكاسى قىرعىز سومىن ەنگىزگەننەن كەيىن «تەڭگە» اتاۋى قابىلداندى. رەسمي تۇردە بۇل تەرميندى اكادەميك ساۋىق تاكەجانوۆ ۇسىندى. ءجۇز ەسە بولىگىن «تيىن» دەپ اتادى. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ءوز سيمۆولى بار (₸). بۇل بەلگى تەڭگەنىڭ گرافيكالىق ءتۇرى – ترانسكريپتسيادا «تەڭگە» ءسوزى باستالاتىن «ت» دىبىسىن, سونداي-اق ء«تاڭىرى» دىبىسىن بىلدىرەتىن كونە تۇركى ءالفاۆيتىنىڭ سيمۆولى. سيمۆول اقشا بىرلىگىنىڭ تۇراقتىلىعى يدەياسىن, جوعارى الەۋەتىن, دامۋ ديناميكاسىن جانە ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋىن بىلدىرەدى.
قازاق تاريحىنداعى تەڭگەنىڭ ورنى...
30 جىل بۇرىن قازاقتىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى تەڭگە اينالىمعا شىققاندا كوڭىلىمىز الاتاۋدىڭ تورىنە بارىپ قونعانداي كۇيدى كەشكەنىمىزدى ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتقان جوقپىز. سىرت سيپاتى الەمدەگى بارلىق ۆاليۋتالاردان دارالانىپ تۇراتىن, كوزىمىزدى اشىپ كورگەن ءتول اقشامىزدىڭ اتاۋى دا تەك قازاققا عانا ەمەس, بۇكىل تۇركى الەمىنە جاقىن ەدى. تاريحقا ۇڭىلسەك, تەڭگە – ەجەلگى تۇركى قاعاناتىنىڭ قاعاز اقشاسى, تۇركى زامانىندا ونىڭ نومينالدى قۇنى 1 اق ءتيىن تەرىسىنە تەڭ بولعان. ناقتىلاساق, تيىن كەيىنىرەك جاسالدى. سوم – قۇيما كۇمىس, حIV عاسىردان باستاپ ءىرى اقشا ورنىنا جۇرگەن.
ساۋدا ايىرباس قۇرالدارى تەڭگە دەگەن اتاۋمەن ورتا عاسىرلاردا ازيانىڭ كوپ ەلدەرىندە, ورىس كنيازدىكتەرىندە اينالىمدا بولعان. 704-766 جىلدارى تاراز شاھارىندا سوعىلىپ, اينالىمعا ەنگەن قولا تەڭگەلەر تۇرگەش مەملەكەتىنىڭ قۋاتتىلىعىن بىلدىرەتىنى, 1260-1280 جىلدار ارالىعىندا ورتالىق ازيانىڭ 16-داي شاھارىندا مونەتا سوعاتىن اقشا سارايلارى جۇمىس ىستەگەنى جازبالاردا ايتىلادى. ولاردىڭ قاتارىندا تاراز, كەنجە, جەنت تەڭگە سارايلارى ەرەكشەلەنگەنى دە تاريح بەتتەرىندە قاتتالىپ قالعان.
– ەلىمىزدىڭ كسرو-داعى ورتاق اينالىم رۋبل زوناسىنان كەش شىققانىن ەشكىمنەن جاسىرا المايمىز. ۇلتتىق بانكتىڭ تۇڭعىش توراعاسى عالىم باينازاروۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە 1985 جىلدان باستاپ بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا توقىراۋ باستالعانىن, مۇنايدىڭ حالىقارالىق نارىقتاعى قۇنى 10 دوللارعا دەيىن ءتۇسىپ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى كۇرت تومەندەپ كەتكەنىن ەسكە ءتۇسىردى. «1991 جىلى جەلتوقساندا ءۇش سلاۆيان مەملەكەتى بەلوۆەجەدە قول قويعان كەلىسىممەن قىزىل وداق قۇلادى, بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتە جاڭا ءداۋىر باستالدى. الايدا قۇرساۋى مىقتى, ەشكىمدى دە اياسىنان شىعارمايتىنداي كورىنگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسىنان باق تايسا دا ماسكەۋگە جالتاقتاپ, قالا بەردىك», – دەيدى عالىم اعا.
رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين بولسا, سول كەزدە ەگور گايدار باستاعان ءبىر توپ جاس ەكونوميستەرگە ءۇمىت ارتتى. باعانى ەركىنە جىبەرە سالعان ساياساتىنان ينفلياتسيا كۇرت ءوسىپ, 1991-1993 جىلدارى 5 573 پايىزعا جەتىپ, بار-جوعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە باعا 55 ەسەگە ءوسىپ كەتتى. 1993 جىلى شىلدەدە ماسكەۋدە تاعى ءبىر كەزدەسۋ بولدى. ۇلتتىق بانكتىڭ تۇڭعىش توراعاسى عالىم باينازاروۆ رەسەي بىزبەن اڭگىمەسىندە رۋبل ايماعىنىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتاتىنىن, ال قازاقستان جاڭا رۋبل ايماعىنا كىرمەيتىنىن اشىق ايتقانىن, وعان تەك تاجىكستان عانا ءوزىنىڭ ۆاليۋتالىق جۇيەسىن قۇرا الماعان ەل رەتىندە قابىلدانادى دەگەن شەشىم شىعارىلعانىن ەسكە ءتۇسىردى. «قازاقستان ۇكىمەتى رۋبل ايماعىنا كىرۋ يدەياسىنان باس تارتپاي, وسى باعىتتاعى جۇمىسىن جالعاستىردى, بىراق ماسكەۋدىڭ بۇل ءۇشىن قويعان شارتتارى ءبىز ءۇشىن ءىس جۇزىندە قولايسىز بولدى. «قازاقستان جاڭا رۋبل ايماعىنا كىرۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 700 ميلليون دوللار كولەمىندە جيناقتالعان التىن-ۆاليۋتا قورىن رەسەيگە تولىعىمەن بەرىپ, بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ دەڭگەيىن كەلىسىپ, اقشا-نەسيە ساياساتىنا تولىق باعىنۋى كەرەك بولدى. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ورتالىق بانكى قاراپايىم رۋبلگە نەگىزدەلگەن. قازاقستان ءۇشىن بۇل ەكونوميكالىق ەگەمەندىكتەن تولىقتاي دەرلىك باس تارتۋدى بىلدىرەدى», دەيدى ع.باينازاروۆ.
تەڭگە ديزاينىنىڭ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى – مارقۇم تيمۋر سۇلەيمەنوۆ وسىدان بىرەر جىل بۇرىن كەزدەسكەنىمىزدە وداق ىدىراعان كەزدە ەلدىڭ التىن-ۆاليۋتالىق رەزەرۆىندە ارقايسىسى 16 كيلو بولاتىن ەكى قۇيما التىن بولعانىن ايتىپ بەرگەن بولاتىن. تەڭگەنىڭ باس-اياعى تۇگەلدەنىپ, اينالىمعا شىققان كەزدە قازاق زيالىلارى تاراپىنان ونىڭ اتاۋى تۋرالى ۇسىنىستار كوپ ايتىلعانىن تيمۋر اعادان ەستىگەن ەدىك. ءبىرى – التىن دەپ اتاسا, ءبىرى – كاپەك دەۋدى ءجون كورىپتى. ءدىلدا دەپ اتالسىن دەگەن ۇسىنىستار دا كوپ بولعان. اينالىم قۇرالدارىنىڭ تاريحىن قانشا اقتارساق تا – التىننىڭ اتى التىن, ناقتى ۇعىم. ءتىللا نەمەسە ءدىلدا دەگەن اتاۋعا يە بولعان اينالىم قۇرالدارى حيۋا, بۇحار امىرلىكتەرى تاريحىندا ءجيى ايتىلسا ءبىزدىڭ تاريحىمىزبەن تۇيىسكەن جەرىن تاپپادىق. «كاپەك» دەگەن ۇعىمنىڭ قازىر قولدانىستان شىعىپ قالعان ەسكى سوزدەردىڭ قاتارىندا ەكەنى بەلگىلى. بەلگىلى تۇركولوگ-عالىم نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ جازبالارىندا قاسقىردىڭ ۇرعاشىسىنىڭ تەرىسى كاپەك دەپ اتالاتىنى, ونىڭ ورتا عاسىرلاردا ايىرباس قۇرالى مىندەتىن اتقارعانى ايتىلعان. ءتۇبىن قۋىپ كەتسەك, كسرو جۇيەسى كەزىندە قولدانىستا بولعان «كوپەەك» دەگەن ءسوزىنىڭ ءتۇپ-توركىنى ۇرعاشى قاسقىردىڭ تەرىسىنەن شىققان.
«تەڭگە دەگەن اتاۋمەن قوعامنىڭ وڭ جامباسىنا ءدوپ كەلگەن ۇسىنىستىڭ اۆتورى – قازاقتىڭ اقيىق اقىنى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ەدى» دەگەن پىكىر بار ەل اراسىندا. ولار بۇعان دايەك رەتىندە 1993 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ولجاس سۇلەيمەنوۆ ۇلتتىق بانككە كەلىپ, جۇمىس توبىنا «قاراپ جۇرمەگەندەرىڭىزدى, بىردەڭە ويلاستىرىپ جاتقاندارىڭىزدى بىلەمىن. ۇلتتىق ۆاليۋتاعا سۇرانىپ تۇرعان «تەڭگە» اتاۋى عوي» دەگەن ۇسىنىس بىلدىرگەن» دەگەن دەرەكتى العا تارتادى. مۇنداي ۇسىنىستى جۇمىس توبىنا قاراتا – اشىقتان-اشىق ايتۋ تەك ولجاستىڭ قولىنان كەلەتىنى بەلگىلى. 1992 جىلدىڭ اقپان ايىندا ۇلتتىق ۆاليۋتا دايىنداۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتى قۇپيا, بىراق رەتتىك ءنومىرى بەلگىلى شەشىمى ولجاس اقىننىڭ الماتىداعى ساياجايىندا ورىندالدى, جۇزەگە استى. ولجاس سۇلەيمەنوۆپەن وسى ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىن بىلمەك بولىپ حابارلاسىپ, تومەنگى جايتتاردى بىلدىك. ء«بارى كەشەگىدەي كوز الدىمدا. ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بەتالىسى بەلگىلى بولا باستاعان كۇننەن باستاپ قولىم قالت ەتكەن كەزدە ەجەلگى تۇركىتەكتەس حالىقتاردىڭ اينالىم قۇرالى تۋرالى دەرەكتەردى پاراقتاپ شىقتىم. سونىڭ ىشىندە تەڭگە ءسوزى كوڭىلىمە قونا بەردى. بۇل كەزدە ورتالىق ازياداعى بىزدەن وزگە ءتورت مەملەكەت ۇلتتىق ۆاليۋتالارىن اينالىمعا شىعارىپ ۇلگەرگەن. ولاردىڭ قالاي اتالاتىنىن بىلەسىز. كەيىن ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدا دايىنداۋمەن اينالىسىپ جاتقان جۇمىس توبىنا كەزدەسىپ, ۇسىنىسىمدى ايتتىم. كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي, جۇمىس توبى دا تەڭگە دەگەن اتاۋعا توقتاپتى, بۇل اتاۋ سول كەزدەگى پرەزيدەنتتىڭ دە كوڭىلىنەن شىققان. مەن سول ساتتە ءوز ۇسىنىسىمنىڭ جۇمىس توبىنىكىمەن ءدوپ كەلگەنىنە شىن قۋاندىم. بۇل مەن ءۇشىن شىنىمەن دە تاعدىرلى تاريحي ءسات ەدى», دەيدى ولجاس اقىن.
تەڭگە اتاۋى – ءتول دۇنيە ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا الماس. «سوم», «التىن» دەگەندەردىڭ دە ۋاجدەرى تىڭدالدى. سوڭىندا اينالامىزداعى جاقىن كورشىلەرىمىزدىڭ سوم, سۋم, مانات دەپ ايدارلانعان ۇلتتىق ۆاليۋتالارىنىڭ ۇلى كوشىنە تۇركى دۇنيەسىنە جات ەمەس تەڭگەمىز – ۇلتتىق ۆاليۋتامىز قوسىلدى.
1990 جىلدارى ەلدە اعارتۋشىلىق-دەموكراتيالىق باعىتتاعى ساياساتكەردىڭ كوش باسىندا جۇرگەن قوعام قايراتكەرى دوس كوشىم ەڭ الدىمەن ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ كەش تە بولسا قاتارعا قوسىلعانىنا قۋانعانىن ايتادى. وسىعان دەيىن سۋم اتاۋىمەن – وزبەك, سوم اتاۋىمەن قىرعىز جانە مانات اتاۋىمەن تۇرىكمەن اقشاسى اينالىمعا شىققانىن ەسكە تۇسىرگەن ساياساتتانۋشى سول كەزدە تەڭگە اتاۋى سوم مەن سۋمعا قاراعاندا ەرەكشەلەنگەنىن ەسكە ءتۇسىردى. «ەستەرىڭىزدە بولسا, كسرو رۋبلىندە وداققا مۇشە 15 ەلدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ اتاۋى جازىلىپ تۇراتىن. ءتىپتى سول رۋبلدە تۇرىكمەن ۆاليۋتاسى مانات دەپ كورسەتىلگەن. ال بىزگە كەلگەندە ۆاليۋتامىزدىڭ اتاۋى سومعا تىركەسىپ تۇراتىن. دەمەك ورتا عاسىرلاردا قۇيما كۇمىس رەتىندە ايىرباس قۇرالى بولعان سوم دا بىزگە بوتەن ەمەس. ءبىز سول كەزدە ۆاليۋتامىزدى, ءتىپتى ءدىلدا دەپ اتاساق تا, سوعان باۋىر باسىپ كەتەتىن ەدىك. بىراق تەڭگە دەگەن اتاۋ قوعامنىڭ قولايىنا جاقتى. بۇل – ەجەلگى تۇركى جۇرتىنا ورتاق تۇسىنىك. ەندى تەڭگەمىزدىڭ دە سول دەڭگەيگە كوتەرىلۋىن تىلەيىك», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى دوس كوشىم.
الماتى
