– بۇل وقيعانى انام قاماريانىڭ اۋزىنان ەستىدىم, – دەيدى اعامىز. – 30-جىلدارى شىڭجاڭ بيلىگىن قولىنا قوندىرعان گوميندان پارتياسىنىڭ وزبىر وكىلى شىڭ شي سايدىڭ كەسىرىنەن ءور التايدىڭ سارىتوعايىنان ۇرىككەن ەل باركولگە اۋىپ بارىپ بەس-التى جىل تۇراقتاپتى. بۇل جەر دە ولارعا باياندى قونىس, تياناقتى تۇراق بولماعان ءتارىزدى. ويتكەنى باستارىن ءيىپ باعىنباعان, ايتقانىنا ءجۇرىپ, ايداعانىنا كونبەگەن ەلگە وشىككەن قىتايلار ۇزىنقۇرىق جالدامالى جاندايشاپتارىن جىبەرىپ, مازا بەرمەپتى. ونىڭ سىرتىندا حالىق اراسىنداعى ەل باستاعان كوسەم, ءسوز باستاعان شەشەن, قول باستاعان ەرلەردى «باتۋالاسايىق» دەگەن جەلەۋمەن ۇرىمجىگە شاقىرىپ الىپ, ءبىرىن قالدىرماي جەر جاستاندىرعان. كەشە عانا باقيعا اتتانعان مارقۇم اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى:
«ەركىندىك بولماعان سوڭ ەل باسىندا,
قاراماس جۇيرىكسىڭ بە, جورعاسىڭ با.
اي مەنەن شاعىلىسقان التىن باسىڭ,
قور بولار قوي بوعىنداي قورعاسىنعا», – دەگەنىندەي, «تالاي بوزداق, تايپالعان تالاي جورعا, وسىلاي تاعدىردىڭ كەز بولىپتى كەرمەسىنە» (احمەت بايتۇرسىن ۇلى).
* * *
وسىلاي قۋعىن كورىپ, جاۋدىڭ سوققىسىنان كوز اشپاعان ەل باركولدەن اۋا كوشەدى. اسپاننان وق توككەن ايىرپلانمەن ايقاسا ءجۇرىپ, ءتۇن قاراڭعىسىندا قورشاپ الىپ جالعىز قارا قالدىرماي قىرامىز دەپ ەنتەلەي ۇمتىلعان قىتاي اسكەرىمەن قارا تۇياعىنان حال كەتكەنشە ايقاسىپ, بەسىكتەگى بالاسى مەن اي ديدارلى جارىن, اق ءسۇتىن بەرىپ اسىراعان اناسى مەن جەتەسىنە قورعاسىن قۇيىپ, ارقاردىڭ مۇيىزىمەن ساپتاعان اسىل قانجارداي قايراپ وسىرگەن قارت اتاسىن كاپىر جاۋدان قورعاپ, ارىستانداي ايقاسقان ەرلەر كوشكەن ەلدى باستاپ بيسان تاۋىنا بارىپ پانالايدى. بۇل ارادا دا ۇزاق تۇراق بولمايدى. وشتەسكەن گوميندان اسكەرى كارىن توگىپ, وكشەلەپ قۋادى...
اۋعان ەل وشاقتىدان ءوتىپ, ولگەيگە جەتەدى. ءارى قاراي شىنىعانعا ءتيىپ تۇرعان قارادىرعا تۇياق ىلىكتىرەدى. ۇيقى-كۇلكى كورمەي ءىڭىز تاۋىنا بارىپ پانالايدى. باياعى جاۋ, وق بوراتىپ قۋىپ كەلەدى... قىتاي اسكەرلەرىمەن تابان تىرەپ شايقاسىن ەرلەر قاقتىڭ جازىعىن كوكتەي ءوتىپ, قاشقان ەلدى ماجىن تاۋىنا اكەلىپ ىقتاتادى. الدا تيبەت. بۇل باسقا ولكە, باسقا ەل. شىڭجانعا باعىنبايدى. ياعني قاشقان حالىقتى تۇگەلدەي قىرىپ تاستاۋعا بۇيرىق العان گوميندان اسكەرى وسى جەردەن تىزگىن تارتىپ, كەرى شەگىنەدى دە, ز ۇلىم باسشىلارى سۇراۋسىز-سۇراقسىز, قورعاۋسىز-قامقورسىز قاشقان ەلدى قىرىپ تاستاڭدار دەپ جاۋىز دۇنگەندەرگە قارۋ-جاراق بەرەدى.
وزدەرىن مۇسىلمان بالاسى سانايتىن دۇنگەندەردىڭ جاۋىزدىعىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. قىتايدىڭ جالماۋىز اسكەرى بىلاي قالىپ, قانىپەزەر دۇنگەن-تيبەتتەرمەن جانتالاسا ايقاسقان ەل گانسۋدى ارتقا تاستاپ, تۇلا, سۇر, اقشي دەگەن جەرلەردەن ءوتىپ, ءۇندىستاننىڭ شەبى التىنشوگە وڭىرىندەگى ناقشا اتتى شاعىن قالاشىققا تابان تىرەپ جىعىلادى. ابدەن ازىپ-توزعان ولار 1941 جىلدىڭ كۇزىندە اينالاسىن تاۋ قورشاعان ءشۇرشىل ويپاتىنا جينالادى. بۇل – ۇندىستانعا وتەتىن شەكارا بەكەتى.
وسى كوشتىڭ باسى-قاسىندا بولعان حاليفا التاي جارىقتىق, ءوزىنىڭ وزەكجاردى ەستەلىگىندە: «30-جىلدارى التايدان اۋا كوشىپ گانسۋ ولكەسىنە كەلگەندە ءبىز 18 مىڭ ادام ەدىك. وسىلاردان 5 مىڭ ادام تيبەتكە ءتىرى وتتىك. 1941 جىلى ۇندىستانعا 3 مىڭ ادام ءوتىپ, 1942 جىلى وسىدان 1 مىڭ ادام عانا ءتىرى قالدىق» دەپ جازاتىنى وسى.
* * *
– ءۇندىستان شەكاراسىندا قامالعان ەلدى سول ەلدىڭ اتقامىنەرلەرى قابىلداپ الۋىنا مىنا ءبىر وقيعا سەبەپ بولىپتى, – دەيدى تۇركيالىق قوناق. – ءبىر قازاق مال قايىرىپ ءجۇرىپ شەكارا شەبىنەن بايقاماي ءوتىپ كەتەدى. ونى كۇزەتتە تۇرعان سولداتتار ۇستاپ الادى. ءتىنتىپ كورسە, موينىندا تۇمار بار ەكەن. ونى اشىپ كورسە, قۇران اياتتارى جازىلعان. اللانىڭ ءامىرى-اي, الگى جەردەگى كۇزەت باستىعى مۇسىلمان بالاسى ەكەن. دەرەۋ بيلىكتەگى دىندەستەرىنە حابار سالعان: «مۇسىلمان باۋىرلار كاپىر قىتايدان قورلىق كورىپ اۋىپ كەلىپتى». بۇل 1941 جىلدىڭ قىركۇيەك ايى.
اقىرى اۋعان ەلدى ءۇندىستاننىڭ اعىلشىندار باقىلاۋىنداعى اۋماق قابىلدايتىن بولادى. ابدەن ازىپ-توزعان حالىق ەرتەڭ شەكارا اسىرادى دەگەن كۇنى قولدا بار ارىق-تۇراعىن سويىپ, سورپالانعان بولادى. سۇيەك-ساياعىن سوناۋ باركولدەن بەرى كوشكە ىلەسىپ تابانى تەسىلىپ كەلە جاتقان يتتەرىنە تاستايدى...
كەشكى مەزگىل. بۇل جەردىڭ كۇنى التايداعى سياقتى كوكتىڭ بەلدەۋىن قيالاي جۇزبەيدى ەكەن. تىك توبەدەن شانشىلىپ كۇيدىرەدى. مىڭداعىن جىلدار بويى ىستىققا قاقتالعان ءشۇرشىل ويپاتى قۋارىپ تۇر. بۇرىن مۇنداي ىستىقتى كورمەگەن حالىق قالقا ىزدەپ تالماۋسىراسا, بۇرىن كيىز ءۇيدى اينالا كولەڭكە قۋىپ جامباستاپ جاتاتىن يتتەر ءتىلى سالاقتاپ, ىقىلىق اتادى. ۇزدىكسىز قارا جەردىڭ قىرتىسىن قۋىرعان كۇندە الاۋلاپ باتۋعا بەتتەدى...
كەنەت... كەنەت كارى سەكسەۋىلدىڭ تۇبىندە بۇيىعىپ جاتقان جاڭعابىل شالدىڭ كارى توبەتى ۇلىپ قويا بەرەدى. زارلى داۋىس, زاپىراندى ءۇن, بەينە ءبىر قۋ مەديەن دالادا سۇيەگى شاشىلىپ, كومۋسىز قالعان 15 مىڭ قازاقتى جوقتاپ جاتقان سياقتى. كارى توبەتتىڭ مۇڭ-زارىنا تاڭدانا قالعان ءشامسيا كەمپىر: «كەت ءارى, ءوز باسىڭا كورىنسىن» دەپ, اشىق وتقا قاقتالىپ, قاپ-قارا بولىپ كەتكەن مىس شاينەگىن ۇيكەپ الەك...
ءبىر زاماندا كارى توبەتتىڭ زارىنا الا قانشىق قوسىلدى. ەكەۋى تۇمسىعىن كوككە شانشىپ الىپ قوسىلىپ ۇليدى. ازدان سوڭ بۇل ەكەۋىنە كورشى قوستىڭ يتتەرى قوسىلا كەتسىن. مۇنداي زارلى ۇلۋدى ادام بالاسى بۇدان بۇرىن ەشقاشان ەستىمەگەن. قىل قوبىزدىڭ زاپىران زارى سياقتى كۇڭىرەنە باستالعان يتتەردىڭ ءۇنى جالعىز ۇلى جاۋ قولىندا ءولىپ, وزەگى ورتەنگەن كەيۋانانىڭ مۇڭىنداي ۇزدىگە ۇزىلە ەستىلەدى. كۇندە باتتى الاۋلاپ. ءىڭىر قاراڭعىسىمەن قوسىلىپ, كۇللى ەلدىڭ ءيتى قوسىلا كۇڭىرەنسىن كەپ. ۋ-شۋ ۇلىعان يتتەر. تارعىلدانا ىڭىرسىپ, تۇنشىعا قۇمىققان كارى توبەتتەردىڭ ۇنىنە, بوتاسى ولگەن ىنگەندەي زارلانا بوزداپ, سىڭسىپ بارىپ سارقىلا ۇزىلگەن قانشىق يتتەردىڭ مۇڭلى داۋىستارى قوسىلسا, اناسى ءولىپ, جۇرتتا قالىپ جىلاعان ءسابيدىڭ شىرىلىنداي تۇلا بويدى شىمىرلاتقان كۇشىكتەردىڭ ايانىشتى ۇزىك-ۇزىك ۇلۋى...
ۇلكەنى بار, كىشىسى بار, توبەتى بار, قانشىعى بار, سىرتتانى بار, كۇشىگى بار... ءۇش ءجۇز ءيتتىڭ ءبىر مەزگىلدە ءىڭىر قاراڭعىسىنان باستاپ, راۋانداپ اتقان تاڭعا دەيىن ۇزدىكسىز ۇلۋىن بۇعان دەيىن كورگەن ءھام ەستىگەن جان بالاسى جوق. وزدەرى ازىپ-توزىپ, جاۋدىڭ قولىنان ولگەن جانداردىڭ ءجۇزىن جاسىرۋعا شاماسى كەلمەي قانسوقتى بولعان جۇرت يتتەردىڭ مىنا قىلىعىن نەگە جورىرىن بىلمەي اڭ-تاڭ. كەشىكپەي بۇل جۇمباقتىڭ دا شەشۋى تابىلدى.
قالاي دەيسىز بە؟ بىلاي. تاڭ اتىپ, كۇن ارقان بويى كوتەرىلگەن مەزەتتە, ورتاداعى قۇم توبەنىڭ باسىنا جينالعان بارلىق يت سوڭعى رەت جاپپاي ۇلىپ الادى دا, كوشتىڭ كەلگەن ىزىنە ءتۇسىپ تۋعان مەكەنى باركولدى بەتكە الىپ تارتىپ وتىرادى. و, قۇدىرەت, ءتىپتى كىشكەنتاي كۇشىكتەردىڭ ءوزى قالماي ءۇيىر ءيتتىڭ سوڭىنان بۇلكىلدەپ بارا جاتىر... بەيشارالار سۇيەك-ساياق بەرىپ اسىراعان يەلەرىنە جالتاق-جالتاق قاراپ قويادى...
يتتەردىڭ بۇل ءىسىن بارلىق جۇرت ايتپاي-اق ءتۇسىندى. يت بولسا دا حايۋاندار جات جەر, جاتىرقاۋ ولكەگە بارۋدان باس تارتتى. ءسويتىپ, ەرتەڭ شەكارا اسقالى وتىرعان يەلەرىن تاستاپ, تۋعان جەرىنە تارتىپ وتىردى. وسى كورىنىسكە قاراپ كوكىرەگى قارس ايىرىلعان ءبىر ايەل:
«ايىرىلىپ ەلدەن سورلادىق,
قاڭعىردىق, قالدىق, وڭبادىق,
جات ەلگە اۋىپ بارامىز,
بولا ما ول جاق پانامىز,
تۋعان جۇرتىن قيماعان,
يت قۇرلى دا بولمادىق...» – دەپ جىلاپتى دەيدى.
راسىندا, بۇل تاڭعاجايىپ وقيعا. ەستىپ وتىرىپ قاتتى تەبىرەندىك. وسىلاي ءۇندىستاندا 12 جىل تۇرىپ, كەيىن 1954 جىلى تۇركيا ەلىنە قونىستانعان وسى اۋعان ەلدىڭ ءبىر ادامى 80-جىلداردىڭ ورتاسىندا باركول جاققا بارىپ, شەكارا اسپاي قايتىپ كەتكەن يتتەر تۋرالى سۇراستىرعان ەكەن. بۇل وقيعادان حابارى بار ادامداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا: شۇرشىلدەن كەتكەن يتتەر ءۇش بولىك بولىپ تۋعان جەرىنە جەتكەن ەكەن. ابدەن ارىقتاعان. كەلگەن بەتتە يەلەرى ءۇي تىككەن جۇرتقا كەلىپ جىعىلىپتى. سول بەتى تۇرماعان. ءتىپتى ۇلىماپتى. تەك ءۇنسىز ىڭىرسىپ جاتىپ, بارلىعى جان تاپسىرعان.
