وسىنداي شىعارماشىلىق ءۇردىستىڭ نەگىزىندە تۇركى الەمىنىڭ استاناسى سانالاتىن تۇركىستان قالاسىندا وبلىستىڭ قۇرىلعانىنا 5 جىل تولۋىنا ارنالعان حالىقارالىق كوشە تەاترلارىنىڭ فەستيۆالى ءوتتى. ەلىمىزدە العاش رەت بولعان مادەني ءىس-شارانى تۇركىستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگى قولداپ, وبلىستىق مادەنيەت جانە تۋريزم باسقارماسى ۇيىمداستىردى. جوعارىدا ايتىپ وتكەن كوشە تەاترىنىڭ تۇرلەرى مەن باعىتتارى جونىندە فەستيۆالدىڭ العاشقى كۇنىندە بولعان دوڭگەلەك ۇستەلدە ونەرتانۋ دوكتورى, پروفەسسور باقىت نۇرپەيىس ءوزىنىڭ بايانداماسىندا جان-جاقتى تالداپ بەردى.
شىعارماشىلىق سايىسقا قاتىسقان ق.مەدەتبەكوۆ اتىنداعى تالاس وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترى (قىرعىزستان), ب.يۋلداشەۆ اتىنداعى «ديدور» جاستار ەكسپەريمەنتالدى تەاتر ستۋدياسى (وزبەكستان), بۋرسا مۋنيتسيپاليتەتىنىڭ قالالىق تەاترى (تۇركيا) جانە قازاقستاندىق ۇجىمدار: ا.توقپانوۆ اتىنداعى جامبىل وبلىستىق قازاق دراما تەاترى, ق.جانداربەكوۆ اتىنداعى جەتىساي دراما تەاترى, ر.سەيتمەتوۆ اتىنداعى تۇركىستان قالاسىنىڭ مۋزىكالىق دراما تەاترى, تۇركىستان مۋزىكالىق دراما تەاترى, سايرام اۋداندىق قازاق حالىق تەاترى, ورداباسى اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ جانىنان قۇرىلعان «تەمىرلان» حالىق تەاترى, ساۋران اۋداندىق مادەنيەت ءۇيى جانىنداعى «قاراشىق» حالىق تەاترى, شاردارا اۋداندىق مادەنيەت سارايى, «كەرۋەن ساراي» ويىن-ساۋىق ورتالىعى, شىمكەنت تسيركى وزدەرىنىڭ ىزدەنىستەرىن ساراپقا سالدى.
فەستيۆالدىڭ ەڭ العاشقى قويىلىمى قىرعىزستاندىق ۇجىم ۇسىنعان «ماڭگۇرت» سپەكتاكلى بولدى. ش.ايتماتوۆتىڭ «عاسىردان دا ۇزاق كۇن» رومانىنان جاسالعان ساحنالىق جۇيەنىڭ وقيعاسى نايمان انا مەن جولاماننىڭ جەلىسىنە قۇرىلعان. بۇل جەردە ماڭگۇرتتىك تاقىرىبىن قاۋزاعان ساحنالىق جۇيە اۆتورى ءارى رەجيسسەر نۇربەك ۋرماتجان ۇلى ءدال قازىرگى سمارتفونعا تاۋەلدى ۇرپاق ساناسىنىڭ ادامگەرشىلىككە, گۋمانيزمگە ەمەس, كەرىسىنشە ويسىزدىققا, قاتىگەزدىككە, مەيىرىمسىزدىككە باعىتتالىپ جاتقانىن اشىق ايتادى. مۇندا بۇگىنگى گادجەتسىز, قۇلاققاپسىز ءومىر سۇرە المايتىن قوعامنىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋشىلىق بار. ال وزبەك اعايىندار كورسەتكەن «مايسارانىڭ ايلاسى» قويىلىمىندا (اۆت. ح.نيازي, رەج. ب.يۋلداشەۆ) جەسىر ايەل مايسارا ءبىرىن-ءبىرى ۇناتقان چۋبون مەن ويحوننىڭ قوسىلۋى ءۇشىن سۇلۋ قىزدى ءتۇرلى ايلامەن سۋديادان, حيدوياتتان, حودجي دارگادان قۇتقارادى. ءتۇرلى ايلامەن قىزعا قول جەتكىزۋدى ارمانداپ كەلگەندەردىڭ ءبىرىن وگىزدىڭ تەرىسىنە وراپ, بىرىنە ايەل كيىمىن كيگىزىپ, ەندى ءبىرىن جاشىككە تىعىپ, اقىرى شىنايى ماحابباتتىڭ سالتانات قۇرۋىنا ىقپال ەتەدى. جالپى, بۇل سپەكتاكل قىزۋ تەمپو-ريتمىمەن, كومەديا جانرىنا ءتان جارقىن اتموسفەراسىمەن, جاس ورىنداۋشىلاردىڭ ەركىن ءارى شىنايى ونەر كورسەتۋىمەن, جارقىراعان كيىم ۇلگىلەرىمەن ەستە قالدى.
تۇركيالىق ونەر ۇجىمىنىڭ ن.تەتيكتىڭ پەساسى بويىنشا ساحنالاعان «مەددا, ادامنىڭ حال-كۇيى» سپەكتاكلىندە دە جانرعا بايلانىستى كومەديالىق سارىن بار. سپەكتاكلدىڭ ەكسپوزيتسياسىندا جانە كەيبىر كورىنىستەرىندە بايانداۋشى وقيعانىڭ نە تۋرالى ەكەندىگىن ايتىپ, قىسقاشا تۇسىنىكتەمە بەرىپ تۇرادى. مۇندا دا قىزىنا قۇدا ءتۇسىپ كەلگەن جىگىتتى وزىنە كەلدى دەپ ويلاعان ايەلدىڭ ارەكەتى كۇلكى تۋدىرادى. الايدا ساحنادا وسى وقيعا باستان-اياق ارەكەت پەن ديالوگتەر ارقىلى بەرىلىپ وتىرعاندىقتان بايانداۋشى تۇسىنىكتەمەسىنىڭ قاجەتتىگى بايقالمادى. وسى رەتتە سپەكتاكلدەگى وقيعالار جەلىسىنىڭ كورەرمەنگە تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن قازاق جانە ورىس تىلدەرىنە اۋدارىلعان قىسقاشا اڭداتپانىڭ قاجەتتىگىن ايتقىمىز كەلەدى.
ا.توقپانوۆ اتىنداعى جامبىل وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ اتالعان فەستيۆالعا ارنايى دايىندىقپەن كەلگەنى كورىنىپ-اق تۇر. يدەيا اۆتورى ءارى رەجيسسەرى مالىك اقۇرپەكوۆ ءوزىنىڭ «سۋرەتشى» دەپ اتالاتىن شاعىن عانا شىعارماسىنا ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن فرانتسۋز سۋرەتشىسى جان-لەون جەرومنىڭ «شىندىقتىڭ قۇدىقتان شىعۋى» اتتى تۋىندىسىن نەگىز ەتىپتى. سۋرەتشىنىڭ رولىندەگى جاندوس ىلياسبەكوۆتىڭ سۇراق قويۋ ارقىلى كورەرمەنمەن بايلانىسقا ءتۇسۋىن ۇتىمدى ءادىس دەپ بىلەمىز. سپەكتاكلدىڭ وقيعاسىنا ءتورت جەلى ارقاۋ بولعان. بىرىنشىسىندە كوز تۇسىن اقپەن, بەتىنىڭ ودان تومەنگى بولىگىن قارامەن جانە كەرىسىنشە, كوزىنىڭ تۇسىن قارامەن, ودان تومەنگى بولىگىن اقپەن بوياعان ەكى كەيىپكەر قۇدىققا تۇسەدى. بۇل جەردە اقيقاتتى قۇدىققا تۇسۋگە ءماجبۇر ەتىپ, سول اقيقاتتىڭ كيىمىن كيىپ العان جالعاننىڭ جاساندىلىقپەن ارامىزدا جۇرگەنىنە كۋا بولامىز. ودان كەيىن شىققان ەكى ورىنداۋشى بەتتەرىن جارتىلاي اقپەن, جارتىلاي قارا تۇسپەن بوياعان. بۇل دەگەنىمىز – ادام بالاسىنىڭ ەكىجۇزدىلىگى. ءۇشىنشى كورىنىستە ماحابباتتىڭ تۇراقسىزدىعىمەن جۇزدەسەمىز. ءوزىن كۇتىپ تۇرعان سۇيگەنىنەن بولەك وزگە جىگىتپەن كەزدەسكەن قىز سەزىمىنىڭ جالعاندىعى ويلاندىرادى. ال ءتورتىنشى كورىنىستە ەكى دوستىڭ قارىم-قاتىناسىنداعى جالعاندىق, جاساندىلىق كورىنەدى. جالپى, اتالعان قويىلىمدا رەجيسسەر ادام ومىرىندە ادالدىقتان گورى ز ۇلىمدىقتىڭ جەڭىسكە جەتەتىنىن ايقارا اشىپ كورسەتە الدى. سونداي-اق ق.بايسەيىتوۆ پەن ق.شاڭعىتباەۆتىڭ «بەۋ, قىزدار-اي» كومەدياسىنان ءۇزىندى كورسەتكەن تۇركىستان مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ ارتىستەرىندە پلاستيكا, داۋىس ىرعاقتارىنىڭ اسەم ءيىرىمى بار. فلەشموب باعىتىندا ۇسىنىلعان قىسقا عانا مۋزىكالىق كومپوزيتسيادان ۇجىمنىڭ كاسىبي باعدارىن بايقاۋ قيىن ەمەس.
جەتىساي تەاترىنىڭ «دارا جول» اتتى تەاترلاندىرىلعان قويىلىمى بولسا ساق تايپاسىنىڭ پاتشايىمى ءتوميريستىڭ ەركىندىك جولىنداعى ەرلىگىن باياندايدى. ساحنالىق جۇيە اۆتورى ءارى رەجيسسەر جامبىل فايزيەۆ سول داۋىردەگى جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىگىن كورسەتۋ ماقساتىندا دۇڭگىرلەگەن دىبىس پەن ساحنالىق ءتۇتىندى پايدالانادى. دەگەنمەن باستى رولدەگى باقتىگۇل قالداربەكوۆانىڭ دا, توڭىرەگىندە ەل قورعاپ جۇرگەن جاۋىنگەرلەردىڭ دە جۇزدەرىنەن وتانشىلدىق رۋح, پاتريوتتىق سەزىم بايقاي العان جوقپىز. ورىنداۋشىلاردىڭ سىلبىر ويىنى مەن جاتتاندى سوزدەرى عانا ورىن العان قويىلىم نەبارى ون بەس مينۋتقا قۇرىلعان. الايدا اسكەرلەر ءبيىنىڭ تىم ۇزاقتىعىنان جانە ارەكەتتەن گورى ءسوزدىڭ باسىمدىعىنان شىعارمانىڭ ءمانى ايقىندالماي قالدى.
ال تۇركىستاندىق ر.سەيتمەتوۆ اتىنداعى ۇجىم حاكىم ابايدىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىنىڭ نەگىزىندە «قالىڭ ەلىم, قازاعىم» دەپ اتالاتىن سپەكتاكل الىپ كەلىپتى. الايدا اباي مەن توعجاننىڭ سەزىمدەرى عانا كورسەتىلگەن قويىلىم اتاۋىنا ساي ەمەس. سول سياقتى ابايدىڭ توعجانعا ون بەس-ون التى جاسىندا عاشىق بولعاندىعى بارلىعىمىزعا بەلگىلى. ال مۇندا ءرول ورىنداۋشىلار كەيپىنىڭ كەيىپكەرلەردىڭ جاسىنا سايكەس كەلمەيتىنى انىق كورىندى. جالپى, كوشە تەاترلارىنىڭ قويىلىمى ءۇشىن ءسوز ماڭىزدى ەمەس, كەرىسىنشە قىزۋ ارەكەت, قارقىندى قيمىل-قوزعالىس, ميميكا, مۋزىكا, سۋىرىپسالمالىق ونەر, اكتەردىڭ سىرتقى كورىنىسى, ياعني ونىڭ كوستيۋمى باستى ورىندا. سول تۇرعىدان العاندا بۇل ۇجىمنىڭ سپەكتاكلى ەرەكشەلەنە المادى. وسى تۇركىستان قالاسىنداعى كەرۋەن ساراي ويىن-ساۋىق ورتالىعىنىڭ «قىز جىبەك پەن تولەگەن» دەپ اتالاتىن قايىقتار شوۋىندا رەجيسسەر ل.زارەمبو ع.مۇسىرەپوۆتىڭ شىعارماسىنداعى تولەگەن, جىبەك, بەكەجان ۇشتىگىن نەگىزگە الىپتى. بۇل جەردە, ارينە, اكتەرلىك ويىن, ولاردىڭ ساحنالىق قيمىل-قوزعالىسى شەكتەۋلى, ياعني بۇل جەردە ەڭ الدىمەن كوزگە تۇسەتىنى – قايىقتاردىڭ ميزانستسەناسى. عاشىقتاردىڭ كەزدەسۋىندە نەمەسە تولەگەن مەن بەكەجاننىڭ تارتىسىندا سول قايىقتار بىردە قاتار, ەندى بىردە بىرىنەن كەيىن ءبىرى ءجۇزىپ, سۋ بەتىندە ادەمى كورىنىس جاسايدى جانە نايزا بەينەسىندەگى سۋ بۇرقاقتار, لاپ ەتكەن وتتىڭ جالىنى تراگەديالىق وقيعاعا كەلىستى ۇيلەسكەن.
سايرام اۋداندىق قازاق حالىق تەاترى كورسەتكەن «ماحاببات سەرەناداسى نەمەسە بالا مەن قايىرشى» سپەكتاكلىندە دە تاقىرىپ ىشكى مازمۇنعا ساي ەمەس. باستى كەيىپكەر ءشامشىنىڭ سالماقتى مىنەزىن بەرۋگە تىرىسقانىمەن رولدەگى تىلەگەن ورماشتىڭ بويىندا قوبالجۋ, جاتىرقاۋ مۇلدەم جوق. ياعني ول ءوزىن ءتىلى, ءداستۇرى, ءومىر ءسۇرۋ سالتى بولەك ورتادا ەمەس, سىعانداردى كۇندەلىكتى كورىپ جۇرگەن, بۇرىننان تانىستاي ۇستايدى. جالپى, اتالعان قويىلىمدا سىعاندىق توبىردىڭ اتموسفەراسى جۇتاڭ, مىنەزدىك ەرەكشەلىك جوق. الايدا تەاتر ونەرى بويىنشا كاسىبي ءبىلىمى بولماعانىمەن ءرول ورىنداۋشىلاردىڭ بەينە جاساۋعا دەگەن ىنتاسىنا كۋا بولدىق. اكادەميالىق ءبىلىمى بولماسا دا وزدەرىنىڭ ىزدەنىستەرىمەن كوپشىلىكتىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ جۇرگەن وسىنداي ۇجىمنىڭ ءبىرى – ساۋران اۋداندىق مادەنيەت ءۇيى جانىنداعى «قاراشىق» حالىق تەاترى. ولاردىڭ «ۇرەي» دەپ اتالاتىن قويىلىمىندا اراققۇمارلىققا سالىنعان ادامنىڭ ءتۇپتىڭ تۇبىندە يماندىلىققا بەت بۇرۋى, اسىراپ السا دا اتا-اناسىنا مەيىرىمدى بالانىڭ ادالدىعى ايتىلادى.
ال شاردارا اۋداندىق مادەنيەت سارايىنىڭ «ەنجارلىق ءتۇبى – وكىنىش» قويىلىمىندا رەجيسسەر دە, اكتەرلەر دە ساحناداعى وقيعانى بىرتە-بىرتە دامىتۋدان گورى بىردەن ناتيجەگە قول جەتكىزگەن. قىلمىس جاساعان بيزنەسمەننىڭ بالاسىنىڭ تەرىس ارەكەتىن جۋىقتا عانا بولعان, كوپشىلىككە الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى تانىس كەلەس اۋدانىنداعى وقۋشىلاردىڭ توبەلەسىن بەينەەكراننان كورسەتۋ ارقىلى شەشكەن. سول كورىنىستەن سوڭ قىدىرباەۆتىڭ بىردەن قولعا ءتۇسۋى كورەرمەنىن سەندىرمەيدى. ياعني رەجيسسەر تەحنيكاعا سۇيەنگەن. وسى تۇستا قىدىرباەۆتىڭ رولىندەگى تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىن اكتەرلىك ماماندىق بويىنشا تامامداعان ابزال قۇرالباەۆتىڭ كاسىبي ءبىلىمىنىڭ ايقىن بايقالعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
«تەمىرلان» حالىق تەاترىنىڭ رەپەرتۋارىنداعى «تاۋەلسىزدىك اق تاڭى» سپەكتاكلىندە قويۋشى پەريزات بايماحانوۆا قازاق حالقىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن بايلانىستىرادى. مۇگەدەكتەر ارباسىندا وتىرعان جىگىتتىڭ كورگەن ءتۇسى ارقىلى ابىلاي حان, تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي, بۇقار جىراۋدىڭ جالىندى سوزدەرى بەرىلەدى. وندا ەل مەن جەردىڭ تاعدىرىنان, ۇرپاقتىڭ جارقىن بولاشاعىنان سىر شەرتىلەدى. مۇنداعى قاقتىعىس اعايىندىلاردىڭ اراسىندا ءوربيدى: ياعني ولاردىڭ ءبىرى – ۇلتجاندى, ەلى مەن جەرىن سۇيەتىن وتانشىل بولسا, ەكىنشىسى – كەرىسىنشە جاھاندىق دامۋدى اڭسايدى, شەتەلدىك وركەنيەتكە ەلىكتەيدى. ولاردىڭ ءسوز تارتىسىنان جانە ءومىرى ارباعا تاڭىلعان جىگىتتىڭ كۇيىنەن بۇگىنگى قوعامنىڭ مۇگەدەك ءحالىن, جاستاردىڭ سان-ساققا بولىنگەن ساناسىن تانيمىز. الايدا ءرول ورىنداۋشىلار سوزدەرىنىڭ باستان-اياق نە ءۇشىن فونوگرامما ارقىلى بەرىلگەنىن تۇسىنە المادىق. شىعارماشىلىق ۇجىم اۋزىن جىبىرلاتۋمەن ونەر تۋمايتىنىن بىلمەگەن سياقتى.
جالپى, اتالعان فەستيۆالعا قاتىسقان شىعارماشىلىق ۇجىمداردىڭ بارلىعى دەرلىك وزدەرىنىڭ ساحنالارىندا بولىپ جاتقان سپەكتاكلدەردى دالانىڭ شاعىن كەڭىستىگىنە الىپ كەلگەن. بۇل بىرىنشىدەن – ەلىمىزدە كوشە تەاترىنىڭ جوقتىعىن, مۇلدەم بولماعانىن, ەكىنشىدەن – جالپى كوشە تەاترىنا ءتان ەرەكشەلىكتى بىلمەگەننەن بولىپ وتىر. ياعني بۇل باعىت بويىنشا ەلىمىزدە تاجىريبە جوق. سول سياقتى دراماتۋرگيالىق نەگىزدىڭ جوقتىعىنان كوپتەگەن قويىلىم كومپوزيتسياسىنىڭ شاشىراڭقى بولعانىن جاسىرمايمىز. جانە وسى تۇستا الدىن الا جاسالعان فەستيۆال باعدارلاماسىندا قاي تەاتردىڭ قانداي سپەكتاكل كورسەتەتىندىگى تۋرالى مالىمەتتىڭ (اۆتور, رەجيسسەر, كومپوزيتور, ت.ب.) بولۋ قاجەتتىگىن باسا ايتامىز. مۇنى تەك ق.جانداربەكوۆ اتىنداعى جەتىساي دراما تەاترى عانا ەسكەرگەن. الداعى ۋاقىتتا اتالعان فەستيۆالدىڭ ءوتۋى مۇمكىن بولعان جاعدايدا الدىن الا ىرىكتەۋ-سارالاۋ جۇمىستارىنىڭ جاسالۋ كەرەگىن ەسكەرتەمىز. سول سياقتى ءبىز كورگەن قويىلىمداردىڭ قورىتىندىسى حالىق تەاترلارى مەن اۋداندىق مادەنيەت ۇيلەرىن كاسىبي تەاترلارمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىنىن بايقاتتى.
ال, جالپى العاندا, تۇركىستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ الەمدىك كوشە تەاترلارىنىڭ قالىپتاسۋ, دامۋ جولىن باعامداپ, وسى باعىتتاعى تەاترلاردىڭ فەستيۆالىن جاساۋداعى العاشقى قادامى قۇپتارلىق.
زۋحرا يسلامباەۆا,
ونەرتانۋ كانديداتى, تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى
قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى
