سۋرەتتى تۇسىرگەن – يۋري بەككەر
– ەرەكە, قاراپ وتىرساق, سايلاۋ اعانىڭ وبەكتيۆىنە ىلىنبەگەن تاقىرىپ كەمدە-كەم. بۇگىندە قولدارىڭىزدا قانشاداي سۋرەتى ساقتاۋلى؟
– ءوز ءىسىن قۇلاي ءسۇيىپ, وعان بار بولمىسىمەن, تۇتاس جان دۇنيەسىمەن بەرىلگەن ءبىر ادام بولسا ول, ءشۇباسىز – مەنىڭ اكەم شىعار. جارتى عاسىرعا جۋىقتايتىن ونىڭ شىعارماشىلىعى حالقىمىزدىڭ مادەني-رۋحاني ءومىرىنىڭ تۇتاس ءبىر كەزەڭىن بۇگىنگە جەتكىزگەن تاريحي سۋرەتتەردەن تۇرادى. ناقتىراق ايتسام, ونىڭ 500 مىڭعا جۋىق سۋرەتى ءبىزدىڭ قولىمىزدا. بارلىق نەگاتيۆتەرىن جيناقتاعاندا 18 قوراپ شىقتى. ولاردى تسيفرلى فورماتقا كوشىرىپ, شەتىنەن جۇيەلەپ, رەتتەپ كەلە جاتىرمىز. دەگەنمەن سارالاي كەلە, ۋاقىت تالابىنا, بۇگىنگى كۇننىڭ ماڭىزىنا جاۋاپ بەرە الاتىن تەڭ جارتىسىن جارىققا شىعارا الساق, ۇلكەن ولجا بولعالى تۇر.
– ال «اق پەن قارا» البوم كىتابىنا مۇنىڭ قانشاسى ەندى؟
– ارى كەتسە 20-25 پايىزى عانا قامتىلعان بولۋى كەرەك. مۇنىڭ ءوزىن جارىققا شىعارۋ ۇزاق جىلعى ەڭبەكتىڭ جەمىسى بولعانىن ايتۋعا ءتيىسپىز. ال ءبارىن بىردەن جاريالاۋ ۇلكەن قاجىر مەن قىرۋار قارجىنى قاجەت ەتەدى.
– كىتاپتى ءوز قارجىلارىڭىزعا شىعاردىڭىزدار عوي؟ جاڭا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, اعانىڭ شىعارماشىلىق قورىندا ەش جەردە كەزدەسپەيتىن تاريحي ماڭىزى زور جادىگەرلەر جەتەرلىك. سولاي بولا تۇرا مەملەكەت تاراپىنان يا بولماسا قوعامدىق ۇيىمداردان ناقتى قولداۋ بولمادى ما؟
– ازىرگە سولاي بولىپ تۇر. وسى جيناقتى اكە الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىمىز رەتىندە اپكەم اينۇر سايلاۋقىزى باستاپ, ءبىز قوستاپ, ءوز قولىمىزعا الدىق. مۇنشاما تاريح دالادا قالماۋى كەرەك قوي. بۇل, ەڭ الدىمەن, ۇرپاققا, بولاشاققا قاجەت دۇنيە. الداعى ۋاقىتتا ءتيىستى ورىندار تاراپىنان بۇعان كوڭىل ءبولىنىپ, قولداۋ تابىلىپ جاتسا قۇبا-قۇپ. الماتى, استانا قالالارىندا, سونداي-اق تۋعان جەرىنىڭ ورتالىعى دەپ تۇركىستان تورىندە كىتاپتىڭ تانىستىرىلىمىن وتكىزدىك. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ارنايى لەبىزحاتىن جولداپ, اكەمنىڭ تۇسىرگەن سۋرەتتەرى ەل تاريحىنان ويىپ ورىن الاتىن ماڭىزدى مۇرا ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. باسقا دا زيالى قاۋىم وكىلدەرى ىزگى نيەتتەرىن ارناپ, ىقىلاستارىن ءبىلدىرىپ جاتىر. بۇل دا بولسا اكەمنىڭ ەڭبەگىنە, شىعارماشىلىعىنا جاسالعان قۇرمەت دەپ ەسەپتەيمىن. وسى رەتتە ۇستاز الدىنداعى اماناتقا ادالدىق تانىتىپ, كىتاپتى قۇراستىرۋعا بىزگە كومەك كورسەتكەن اسىلحان ءابدىرايىم ۇلىنا ەرەكشە العىس ايتقىمىز كەلەدى.
– اسىلحان ءابدىرايىم ۇلى, كىتاپ نەلىكتەن «اق پەن قارا» دەپ اتالدى؟
– كىتاپتىڭ تاقىرىبىن قوياردا اينۇر سايلاۋقىزى ەكەۋمىز ۇزاق ويلاندىق, اعانىڭ كوزىن كورگەن زامانداستارىمەن اقىلداستىق. ءبارى ول كىسىنى توسىننان ءتۇسىرۋدىڭ شەبەرى دەپ تانيدى. سايلاۋ اعانىڭ «اق پەن قارا سۋرەتتىڭ عۇمىرى ۇزاق بولادى» دەپ ايتقان ءسوزى بار. كەنەت وسى ءبىر وي كىتاپتىڭ تاقىرىبىنا سۇرانىپ-اق تۇرعانىن اڭعاردىق. ول قازاقتىڭ نەبىر مارقاسقا ازاماتتارىمەن قاتار ءجۇرىپ, ءومىر تىنىسىن, ەڭبەكتەگى ەلەۋلى جىلدارىن تاريحقا تاسپالادى. سولاردىڭ ىشىندە شەرحان مۇرتازامەن رۋحاني دوستىعى ەرەكشە بولىپتى. شەراعاڭ ول كىسىگە «مەنى اناۋ اق پەن قاراڭا ءتۇسىرشى, ادامنىڭ بولمىسىن ناقتى اشاتىن, ءدال كورسەتەتىن وسى سۋرەت» دەپ ايتقانى بار. اق پەن قارادا ءومىردىڭ فيلوسوفياسى جاتىر. كۇن مەن ءتۇن, بار مەن جوق, جاقسى مەن جامان, ءبىر سوزبەن ايتقاندا ءومىردىڭ ءوزى. سۋرەت تىلىندە «اق پەن قارا گامما الداۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى» دەگەن دە پايىم بار. ال ءتۇرلى ءتۇستى سۋرەتتەر ۋاقىت وتە ۇگىتىلىپ, تەك قاعاز عانا قالادى. كىتاپقا ەنگەن تۋىندىلار دا, كورمەگە قويىلعان 74 سۋرەت تە ءومىردىڭ ءار ءساتىن اق پەن قارا ارقىلى كورسەتكەن قۇندى دۇنيەلەر. اعامىزدىڭ تۆورچەستۆوعا تياناقتىلىعى سول, ءاربىر تۇسىرگەن سۋرەتىنىڭ كۇنى مەن جىلىن, ءتىپتى ساعاتىنا دەيىن جازىپ وتىرعان. بۇل بىزگە كىتاپتى باسپاعا دايىنداعاندا ۇلكەن كومەك بولدى.
– ۇستازىڭىز سايلاۋ پەرنەباەۆتىڭ مۇراسى قايتالانبايتىن وبرازدارعا تولى قۇندى دۇنيەلەر ەكەنىن قايتالاۋدان جالىقپايمىز. ويعا شومىپ وتىرعان جاس مۇقاعالي, فاريزا قارىنداسىنا الدەنەنى تەبىرەنە جەتكىزگەن ءابدىلدا, ماحاببات جىرشىسى ءازىلحاننىڭ جان-جارىمەن سىرلاسىپ وتىرعان ءساتى, تاعى سول سياقتى بىرىنەن-ءبىرى وتەتىن تاريحي سۋرەتتەردىڭ ءاربىرى جەكە اڭگىمەگە سۇرانىپ-اق تۇر...
– سايلاۋ پەرنەباەۆقا تاعدىردىڭ ءوزى تارتۋ ەتكەن عاجايىپ سىي بولار, ول قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن ءداۋىرى اتانعان شۋاقتى كەزەڭدە رۋحانياتىمىزدىڭ كىل مىقتىلارىنىڭ ورتاسىندا عۇمىر كەشتى. ادەبيەت پەن ونەردە ونىڭ وبەكتيۆىنە ىلىنبەگەن تۇلعا جوق. كەنەن ازىرباەۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين, راسۋل عامزاتوۆ, شىڭعىس ايتماتوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ, ءابۋ سارسەنباەۆ, جۇبان مولداعاليەۆ, كەمەل توقاەۆ, ءانۋار ءالىمجانوۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, قالتاي مۇحامەدجانوۆ, بەيسەنباي كەنجەباەۆ, نەمات كەلىمبەتوۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ, ورالحان بوكەي سياقتى اقىن-جازۋشىلار, باۋىرجان مومىش ۇلى, تالعات بيگەلدينوۆ, قاسىم قايسەنوۆ سىندى باتىرلار, ونەر قايراتكەرلەرى نۇرعيسا تىلەنديەۆ, كاۋكەن كەنجەتاەۆ, ءىليا جاقانوۆ, رايىمبەك سەيىتمەتوۆ سونداي-اق, حاليفا التاي, اسانباي اسقاروۆ, مۇستافا وزتۇرىك, تاعى باسقا جۇزدەگەن تاريحي تالانت ونىڭ كەيىپكەرىنە اينالدى. ولاردىڭ ءوزارا اڭگىمە دۇكەن قۇرىپ وتىرعان ساتتەرى, رياسىز كۇلكىسى, قالىڭ ويعا بەرىلگەن كەزدەرى سان قىرىنان كورىنىس تابادى. بۇل كادرلاردىڭ كوپشىلىگى توسىننان تۇسىرىلگەن. سايلاۋ اعا ولاردىڭ كوبىمەن رۋحاني سىرلاس, پىكىرلەس دوس بولدى. ەڭ عاجابى, وسى ايتىلعان تۇلعالاردىڭ كەيبىرىنىڭ تۇتاس شىعارماشىلىق جولىن ايشىقتايتىن, جەكە البومىن جاساقتاۋعا بولاتىن بىرەگەي سۋرەتتەر سايلاۋ پەرنەباەۆتىڭ جەكە قورىندا ساقتالعان. بيلىكتەگى ءتيىستى ۆەدومستۆولار لايىقتى ءمان بەرەر بولسا, اعانىڭ قولتاڭباسىندا باعا جەتپەس مول قازىنا جاتىر. ماسەلەن, ءبىر عانا ايتىس ونەرىنىڭ ءوزىن 32 جىل تۇسىرگەن. ياعني ول كىسىنىڭ قورىندا ايتىستىڭ شيرەك عاسىرلىق تاريحى بار. سايلاۋ اعا وتكىر مىنەزدى, ءوز ءىسىن جان-تانىمەن سۇيگەن ادام. شەراعاڭ باستاعان قالامگەرلەر ونى «ايتقىشتىعى» ءۇشىن جاقسى كورەتىن. ۇلت تاعدىرىنا قاتىستى كەز كەلگەن ماسەلەنىڭ بەل ورتاسىنان تابىلىپ, ازاماتتىق ءۇنىن, كوزقاراسىن جەتكىزىپ جۇرەتىن.
– ەربول سايلاۋ ۇلى, اكەڭىزدىڭ ءومىر وتكەلدەرىنە ءبىر ءسات كوز جۇگىرتسەك...
– اكەم و باستا لەڭگىردە شاحتادا جۇمىس ىستەگەن. لەنينگرادتان كەلگەن ءبىر ينجەنەر ونىڭ ۆينەتكا جاساپ جۇرگەنىن كورىپ, سەنىڭ ورنىڭ بۇل جەر ەمەس, ۇلكەن ارمانعا قۇلاش سەرمە دەپ باعىت-باعدار بەرىپتى. الگى كىسىنىڭ ءسوزى اسەر ەتىپ, ول الماتىداعى تەحنيكۋمعا كينومەحانيكتىڭ وقۋىنا تۇسكەن. 1958 جىلى وقۋىن اياقتاپ, قاسكەلەڭدە كينومەحانيك بوپ جۇمىسقا كىرگەن. 1961 جىلى قاسكەلەڭ اۋداندىق گازەتىندە ءفوتوتىلشى بولا ءجۇرىپ, «مادەنيەت جانە تۇرمىس», «لەنينشىل جاس», «سوتسياليستىك قازاقستان», «قازاقستان ايەلدەرى» سىندى بىرقاتار باسىلىمدارعا دا ءوزى تۇسىرگەن سۋرەتتەردى جولداپ وتىرعان. ءبىر جولى ونىڭ جۇمىستارى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىن باسقارعان كەڭەسباي ۇسەباەۆتىڭ نازارىنا ىلىككەن. جابىق كونكۋرس جاريالانىپ, بىرنەشە مىقتى فوتوگەردىڭ ىشىنەن اكەم 1967 جىلى «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «Egemen Qazaqstan») گازەتىنىڭ شتاتتاعى ءفوتوتىلشىسى بولىپ ەڭبەككە ارالاسقان. سول كەڭەسباي ۇسەباەۆ اتامىز اكەمە ۇلكەن ورتادا ءوزىن قالاي ۇستاۋ قاجەتتىگىن, كاسىبي شەبەرلىك, شىعارماشىلىق ەركىندىك, جالپى جان-جاقتى مىقتى مامان بولىپ ماشىقتانۋدىڭ بارلىق جولدارىن ۇيرەتكەن. اكەم 1981 جىلعا دەيىن سوندا جۇمىس ىستەدى. سوندىقتان اكەمىز ول كىسىنى ۇستازىم دەپ ەسەپتەيتىن. وسىناۋ عاسىرلىق تاريحى بار ابىز باسىلىمنىڭ ءبىزدىڭ وتباسىمىز ءۇشىن ورنى بولەك. نەگە دەسەڭىز, اكەم مەن انامدى وسى باسىلىم تابىستىرعان. انام دا وسى گازەتتە كوررەكتورلىق قىزمەت اتقارعان. اكەم ەڭبەك جولىندا ەلىمىزدىڭ بار ولكەسىن ارالاپ, ايگىلى ادامداردى, تاريحي وقيعالاردى, تابيعات سۇلۋلىعىن, نەبىر عاجاپ كورىنىستەردى فوتوعا ءتۇسىردى.
– ءيا, سايلاۋ پەرنەباەۆ تۇسىرگەن سۋرەتتەر «ەگەمەننىڭ» دە تاريحىنان ەرەكشە ورىن الاتىنى ءسوزسىز. اعامىز 1981 جىلى ءوزىنىڭ جەمىستى جۇمىسىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جالعاستىرىپ, العاش فوتولابوراتوريا اشقانىن بىلەمىز.
– «قازاق ادەبيەتى» اكەمنىڭ شىعارماشىلىق قىرىن ودان ءارى ۇشتادى. قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرلەرىمەن قاناتتاسا ءجۇرىپ, ادەبيەت مايتالماندارىنىڭ شەجىرەسىن جاسادى. ءوزىنىڭ بار تۇسىرگەن تۋىندىلارىن, قاجەتتى قۇرالدارىن, جۇمىسىنا كەرەكتى دۇنيەلەردىڭ ءبارىن سول ءوزى نەگىزىن قالاعان فوتولابوراتورياعا جيناپ وتىردى. بۇل ەڭبەكتىڭ ءبارىن ول قازاق ادەبيەتىنىڭ كەلەشەگى, بولاشاقتىڭ قامى ءۇشىن جاسادى. وسى تۇستا اكەمنىڭ شىعارماشىلىق كوڭىل-كۇيىنە, تۇتاس ومىرىنە كەرى اسەر ەتكەن كەلەڭسىز وقيعانى دا ايتا كەتكەنىم ءجون شىعار. 1995 جىلى اكەم سەمەي وڭىرىنە قايىربەك اسانوۆپەن بىرگە اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 150 جىلدىعىنا ىسساپارعا كەتكەن ۋاقىتىندا, جازۋشىلار وداعى حاتشىسىنىڭ شەشىمىمەن فوتولابوراتوريانى كەرەكسىز دەپ تاۋىپ, جاپپاق بولعان. كەيىننەن اكەم جوعارىعا حات جازىپ, زيالى قاۋىم ارالاسىپ بۇل شەشىمگە توقتاۋ قويىلعان. الايدا اراعا 9 جىل سالىپ, 2004 جىلى وداقتاعىلار 33-بولمەنى ءبارىبىر جاۋىپ تىندى. ونداعى قۇندى مۇرالاردى دالاعا شىعارىپ تاستاعاندا, ءبىرازى جوعالعان. ولاردىڭ مۇنداي شەشىمگە كەلۋىنە نە تۇرتكى بولعانى ءبىز ءۇشىن ءالى كۇنگە دەيىن جۇمباق. وسى وقيعا اكەمنىڭ دەنساۋلىعىنا دا قاتتى اسەر ەتتى. ويتكەنى ونداعى ءاربىر زاتتىڭ, ءاربىر پلەنكانىڭ اكەم ءۇشىن ورنى بولەك ەدى. وسىلايشا 18 قوراپ سۋرەتتى قۇشاقتاپ ۇيىمىزگە الىپ كەلدىك. سودان بەرى حالقىمىز ءۇشىن تاريحي ماڭىزى زور فوتوسۋرەتتەر شاڭىراعىمىزدىڭ ءبىر بولمەسىندە ساقتاۋلى تۇر.
– كاسىبي مامان سايلاۋ پەرنەباەۆ وتباسىندا قانداي اكە بولدى؟
– مەن ۇيدەگى التى بالانىڭ كەنجەسىمىن. اكەمىز ۇنەمى ءىسساپاردا جۇرەتىن, كوبىنە انامىزدىڭ تاربيەسىندە بولدىق. ول كىسىنىڭ قانداي اكە بولعانىن مەن ءبىر عانا مىسالمەن ايتىپ وتەيىن. التاۋمىزدى دا قالاداعى جالعىز قازاق مەكتەبىنە بەردى. جانە مۇنى ماقساتتى تۇردە ىستەدى. ۇرپاعىنان ۇلاعات كۇتپەيتىن اكە جوق شىعار. ءبىزدى ۇنەمى ادالدىققا, تازالىققا, تۋعان حالقىمىزدى سۇيۋگە باۋلىپ وتىراتىن.
– اكەڭىزدىڭ تاريحي مۇراسىن ۇرپاققا جەتكىزۋدە تاعى قانداي جوسپارلارىڭىز بار؟
– اسىلحان اعامىزدىڭ ۇسىنىسىمەن كەلەر جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اكەمنىڭ سۋرەت كورمەسىن وتكىزسەك دەگەن ويىمىز بار. جوعارىدا ايتىپ وتكەن, قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن ءداۋىرىن جاساعان كلاسسيكتەرىمىزدىڭ سيرەك سۋرەتتەرىن سول كورمەدە قامتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.سونداي-اق وسى مەرەيتويلىق جىل ىشىندە اتقارىلعان جۇمىستاردى كاسىبي مامانداردىڭ, عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن عىلىمي-تانىمدىق كونفەرەنتسيامەن قورىتىندىلاماقپىز. جاڭا جىلدا جاس فوتوگەرلەردىڭ اراسىندا بايقاۋ جاريالاپ, اكەمىز سياقتى مىقتى مامانداردىڭ ءىزىن جالعاستىراتىن وسكەلەڭ ۇرپاقتى قاناتتاندىرساق دەيمىز. ال ءار سۋرەتتىڭ تاريحىن زەرتتەۋ, اكە مۇراسىن زەردەلەۋ ءىسى ۇزدىكسىز جالعاسا بەرمەك.
اڭگىمەلەسكەن –
ارمان وكتيابر,
«Egemen Qazaqstan»
