وتاندىق عىلىم: دەڭگەي مەن الەۋەت

عىلىم سالاسى بويىنشا ەلى­مىز قاي دەڭ­گەيدە جانە وتاندىق عى­لىم­­نىڭ ناق­تى الەۋەتى قانداي؟ بۇل سۇراق­تار­عا جاۋاپتى «ۇلتتىق مەملەكەت­تىك عىلى­­مي-تەحنيكالىق ساراپتاما ور­تالى­عى» اكتسيونەرلىك قوعامى عىلى­مي-تەحني­كالىق اقپا­رات ورتالىعى دايىن­داعان 2023 جىلعى قىركۇيەكتەگى «2020-2022 جىل­داردىڭ قورىتىندىسى بويىن­شا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى عى­لىم­نىڭ جاعدايى مەن دامۋ باعىتتارى تۋرالى» تالدامالىق ەسەبىنەن تابۋعا بولادى.

ەكونوميكانىڭ باستى سالالا­رىنداعى ەلىمىزدىڭ نەگىزگى ورنىن انىقتاۋ, ونى باسقا ەلمەن سا­لىس­تىرۋ قاشاندا ماڭىز­دى. ول ءۇشىن عىلىمي-تەحنيكالىق جانە يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ بەلگى­لى ءارى بەدەلدى حالىقارالىق رەيتينگ­تەرىنە جۇگىنەيىك. ياعني الەمدىك نارىقتا باعا بەرەتىن ادام دامۋى­نىڭ يندەكسى, جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسى جانە جاھاندىق يننوۆاتسيالار يندەكسى سەكىلدى رەيتينگتەر بار.

ادام دامۋىنىڭ يندەكسى الەمدىك ەلدەر مەن ايماقتارداعى ادام دامۋىن سيپاتتايدى. ءدال وسى رەيتينگ كورسەت­كىشى بويىنشا قازاقستان ءبىرشاما تومەن­دەگەنىنە قاراماستان, ادامي دامۋ دەڭگەيى وتە جوعارى ەلدەر توبىندا قالىپ, 191 ەلدىڭ ىشىندە 56-ورىندى يەلەنىپ وتىر.

جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەي­­تينگىندە باسەكەگە قابىلەتتى بيز­نەس جا­سا­لاتىن ورتانى قۇرۋ جانە ونى قول­داۋداعى ۇلتتىق ەكونومي­كانىڭ قا­بىلەتى باعالانادى. بۇل يندەكس ەل­دەر­دىڭ باسەكەگە قابىلەتتى وڭدەۋ ونەركا­سىپ­تەرىندە تاۋارلاردى ءوندىرۋ جانە ەكس­پورت­تاۋ مۇم­كىندىگىن كورسەتەدى. وكىنىش­كە قا­راي, بۇل جەردەگى ءبىزدىڭ پوزيتسيا­­مىز كوڭىل كونشىتپەيدى. ونىڭ ۇستى­نە كورسەتكىشتەردىڭ دە تۇراقتى تومەن­دەۋى بايقالادى. 2022 جىلى قازاق­ستان 63 ەل ىشىندە 43-ورىنعا تۇراقتاسا, 2019 جىلى 34-ورىننان 9-عا ءتۇسىپ قالعان.

جاھاندىق يننوۆاتسيالار يندەكسى الەمدىك ەكونوميكانى يننوۆاتسيالىق كورسەتكىشتەرىنە قاراي باعالايدى. بۇل – دۇنيە جۇزىندەگى ەلدەردىڭ عىلى­مي-تەحنيكالىق جانە يننوۆاتسيالىق دامۋ دەڭگەيىن باعالاۋعا ارنالعان ەڭ ۇلكەن كورسەتكىش. 2022 جىلى الەمدىك رەيتينگتە قازاقستان 132 ەلدىڭ ىشىندە 82-ءشى, ورتالىق جانە وڭتۇستىك ازيا ايماعى بويىنشا 3-ورىندى يەلەنگەن وزبەكستاننان كەيىن, تيىسىنشە 83 جانە 4-ورىندا تۇر.

ادام دامۋىنىڭ يندەكسى بويىنشا 56-ورىنعا تۇراقتاپ, بەلارۋس (60-ورىن) جانە وزبەكستاننان (101-ورىن) الدا كەلەمىز. بىراق جاھاندىق باسەكەلەستىك دەڭگەيى جانە يننوۆاتسيا بويىنشا بۇل ەكى ەلدەن قالىپ قويدىق.

ارينە, بۇگىنگى تاڭدا قابىلدانعان شارالار قايتا قاراۋدى جانە تۇبە­گەي­لى وزگەرتۋدى قاجەت ەتەتىنى انىق. بۇل جەردە ماسەلە قارجىنىڭ جەتىس­پەۋ­شىلىگىنە ەمەس, باسەكەگە قابىلەتتى بيز­نەستى دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاساي الماي وتىرعانىمىزعا كەلىپ تىرەلەدى. ساپالى ادامي كاپيتالىمىز بولا تۇرا ءبىز بيزنەس جانە يننوۆاتسيالار سالاسىندا ءتيىمدى ستراتەگيالاردى, ساياساتتى ازىرلەۋدە كەنجە قالىپ وتىرمىز.

كەلەشەكتە وڭ ناتيجەگە قول جەت­كىزۋ ءۇشىن بۇۇ تۇراقتى دامۋ ماق­سات­تارىن انىقتاپ وتىر. اتاپ ايتقان­دا, ونداعى العا قويىلعان 9-ماقسات ۇكى­مەتتى عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىري­بەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار شىعىن­دارىن ۇلعايتىپ, زەرتتەۋشىلەر سانىن ارتتىرۋ ارقىلى يندۋستريالاندىرۋ مەن يننوۆاتسيالاردى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن تۇراقتى ينفراقۇرىلىم قۇرۋعا شاقىرادى. قازاقستان وسى ۇسىنىستاردى نازارعا الىپ وتىر. عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇ­مىستارعا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارتىپ كەلە جاتقانى بارشاعا ايان. بۇل باعىتقا جۇمسالعان شىعىن 2022 جىلى 12 ملرد تەڭگەگە ارتقان. ياعني 109,3 ملرد تەڭ­گەدەن 121,6 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوستى.

وتاندىق عىلىمنىڭ جاھاندىق با­سەكەگە قابىلەتتىلىگىن جانە ونىڭ ۇلت­تىق دەڭگەيدە قولدانبالى ماسە­لە­­­­لەر­­دى شەشۋگە قوسقان ۇلەسىن ارت­تىرۋ ءۇشىن عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىري­بەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇ­مىس­تارعا جۇمسالاتىن شىعىندى بار­لىق كوزدەن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1 پايىزىنا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل عى­­لىمي زەرتتەۋمەن اينالىساتىن سۋبەك­­تىلەردىڭ بارلىعى­نان تيىمدى­لىك­تى تالاپ ەتەتىن ۇلكەن قادام بولماق.

ءبىزدىڭ ەلدەگى مەملەكەتتىك ستاتيس­تيكا دەرەكتەرى بويىنشا 2022 جى­لى عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن جانە تاجىري­بەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇ­مىس­تارمەن 414 ۇيىم اينالىسقان. بۇل الدىڭعى جىل­مەن سالىستىرعاندا 24 بىرلىككە از. قىزمەت سەكتورلا­رى بويىنشا عى­لى­مي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونس­ترۋك­تورلىق جۇ­مىس­تارمەن اينالىساتىن ۇيىمدار سانىنىڭ وزگەرۋىن قاراستى­راتىن بولساق, كاسىپكەرلىك سالادا ەداۋىر ازايعانىن اڭعارۋعا بولادى. 2023 جىلى كاسىپكەرلىك سالاداعى 23 ۇيىم بۇل نارىقتان شىعىپ كەتكەن. عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى جۇزەگە اسىراتىن مەملەكەتتىك ۇيىمداردا عانا ازداعان ءوسىم بايقالادى.

2021 جىلعا قاراعاندا 2022 جىلعى قىزمەت سەكتورلارى بويىنشا ۇيىمدار سانىنىڭ وزگەرۋى, بىرلىك

بۇل كورسەتكىش ەلىمىزدە بيزنەس­كە, ونىڭ ىشىندە يننوۆاتسيالىق جانە عىلىمي زەرتتەۋ قىزمەتىمەن اينالىساتىن كاسىپورىندارعا قولايلى جاعداي جاسالماعان دەگەن تۇجىرىمدى راستايدى.

عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبە­لىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرىنە دەگەن سۇرانىس اي­ماق­تار­داعى عىلىمي زەرتتەۋلەرگە دە­گەن قىزىعۋشىلىقپەن دە ار­تىپ وتىر. وڭىر­لەر بويىنشا عىلى­مي زەرت­تەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونس­ترۋكتور­لىق جۇمىس­تارعا بولىنگەن ىشكى شىعىندار­دىڭ كورسەتكىشتەرىنە كەلسەك, 2022 جىلى توعىز وبلىستا عىلىمي زەرتتەۋلەرگە جۇمسالعان شىعىندار: اقتوبەدە – 7,3 ملن تەڭگە, الماتىدا – 399,0 تەڭگە, اتى­راۋدا – 5 944,2 ملن تەڭگە, با­تىس قازاقستاندا – 304,0 ملن تەڭ­گە, جامبىلدا – 2 307,5 ملن تەڭگە­, قوستا­نايدا – 54,5 ملن تەڭ­­گ­ە, تۇركىس­تاندا – 60,0 ملن تەڭ­گە, شىعىس قازاقستاندا - 1 140,0 تەڭگە جانە شىمكەنتتە 5,0 ملن تەڭگەگە ازايعان. بۇل جەردە ال­ماتى جانە شىعىس قازاقستان وبلىس­تارىندا وسى اي­ماقتاردان عىلى­مي الەۋەتى ەداۋىر باسىم جاڭا ايماق­تاردىڭ قۇرىلۋىمەن بايلانىستى شىعىنداردىڭ ازايعانىن ەسكەرۋ قاجەت.

جالپى العاندا, بۇل كورسەت­كىشتەر ايماقتار بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋ دايىندىعىنىڭ, ماماندانۋ جانە قۇزىرەتتىلىك دەڭ­گەيىن كورسەتەتىن عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىس­تار شىعىن­دارىنىڭ اركەلكى ەكەنىن ايقىنداپ وتىر.

الماتى قالاسىنداعى ۇيىمدار 2022 جىلى عىلىمي زەرتتەۋ قىزمە­تىن جۇزەگە اسىرۋعا بارىنشا دايىن بولدى. ولاردىڭ جالپى كولەمدەگى شىعىندارىنىڭ ۇلەسى 38,5 پايىزدى قۇراپ, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 9,4 پايىزعا ءوستى.

استانا قالاسىندا عىلىمنىڭ جال­پى عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجى­ريبە­لىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار شىعىن­دارىنا قوسقان ۇلەسى 11,8 پايىزعا ءوسىپ, ەلدەگى وتاندىق عىلى­مي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونس­ترۋكتورلىق جۇمىستار شىعىن­دارىنىڭ 18,9 پايىزىن قۇرادى.

جىل سايىن ۇلعايىپ كەلە جاتقان عىلىمي زەرتتەۋلەر كولەمى بويىن­شا ماڭعىستاۋ وبلىسى 3-ورىندا تۇر. وسى سالاداعى عىلىمي زەرت­تەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋك­تورلىق جۇمىس­تار­دىڭ 96 پايىزى ۇيىمداردىڭ جەكە قاراجاتى ەسەبىنەن, ال مەملەكەتتىك قاراجاتتىڭ 4 پايىزى باعدارلامالىق-نىسانالى جانە گرانتتىق قارجىلاندىرۋ باع­دار­لامالارى مەن جوبالارىن ىسكە اسىرۋعا جۇمسالعانىن اتاپ وتكەن ءجون. وبلىستىڭ عىلىمي ۇيىم­دارىنىڭ مەم­لە­كەتتىك قارجى­لاندىرۋدان تاۋەلسىز بولۋى ونداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ايلىق جالاقىسىن 687 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەردى, بۇل – رەس­پۋبليكالىق ورتاشا جالاقى دەڭگەيىنەن ءۇش ەسە جوعارى.

2022 جىلى عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىس­تارعا جۇمسالعان شىعىندار بويىنشا جالپى رەسپۋبليكالىق كولەمنىڭ 7,3 پايىزىن قۇراعان ءتورتىنشى ايماق – سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىسى. بۇل وڭىردە ينجەنەرلىك ازىرلەمەلەر مەن تەحنولوگيالار بويىنشا تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ ەسەبى­نەن عىلىمي زەرتتەۋلەرگە جۇمسالا­تىن شىعىندار 22 ەسە ءوستى. بۇل وڭىرلەردەگى عىلىم قالدىق قاعيدا­تىنان قارجىلاندىرىلادى دەپ ەسەپتەيتىن سكەپتيكتەر ءۇشىن جاقسى مىسال.

بەسىنشى ورىندا 4,8 پايىزبەن شىعىس قازاقستان وبلىسى تۇر. ءدال وسى بەس ايماق عىلىمي زەرت­تەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتور­لىق جۇمىس­تار شىعىندارىنىڭ شامامەن 80 پايىزىن قۇرايدى. قالعان 15 وڭىرگە شىعىنداردىڭ 20 پايىزى تيەسىلى. دەمەك, كوپتەگەن ايماقتىڭ عىلىم, ءوندى­رىس جانە ەكونوميكالىق دامۋ جاعى­نان ءبىر-بىرىمەن مۇلدەم بايلانىسى جوق. ءوڭىر باسشىلارى ايماقتاردى دامىتۋدا قولدا بار عى­لىمي الەۋەتتى پايدالانبايدى جانە دامىتۋعا تىرىسپايدى دەگەن ءسوز.

الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق ازىرلەمەلەر دامى­عان ەلدەردە ەكونوميكالىق ءوسۋدى انىقتاي­تىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. قازاقستان بۇگىندە سوعان ۇمتىلىپ وتىر.

ارمان قاشقىنبەك,

«ۇلتتىق مەملەكەتتىك عىلىمي-تەحنيكالىق ساراپتاما ورتالىعى» اق باسقارما توراعاسى