الەمدە ۋران ءوندىرىسىن دامىتۋ, اتوم ەنەرگياسىنىڭ ماڭىزىن ارتتىرۋ جونىندە ءتۇرلى پىكىرلەر بار. بۇعان سوڭعى جىلدارى مۇناي مەن گاز ءوندىرىسى سالاسىنداعى داعدارىس, سوعان بايلانىستى, الەمدىك ەنەرگەتيكا نارىعىنىڭ ءارتۇرلى قۋات كوزدەرىنە قاتىستى ارتاراپتاندىرىلعان باعىت ۇستانۋى سەبەپ بولىپ وتىر. ايتالىق, كەيىنگى جىلدارى بۇكىل الەمدە جەل جانە كۇن ەنەرگياسىنىڭ رەسۋرستارىن كەڭىنەن پايدالانۋ بارىنشا ءورىس الىپ كەلەدى. مۇناي مەن گاز تاپشىلىعىن قاتتى سەزىنىپ وتىرعان موينى وزىق ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ءوزى ماقساتتى تۇردە ناق وسى باعىتقا قاراي بەت بۇرا باستادى. سوندىقتان دا بىردەن-ءبىر قۋات كوزى – ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى وسىنداي وزگەرىستەردى جاقسى بايقاپ, ءجىتى باقىلاپ وتىرعان الەمدىك دەڭگەيدەگى بىلىكتى مامان, سارابدال ساراپشىلار بۇگىندەرى باستى شيكىزاتى ۋران بولىپ تابىلاتىن اتوم قۋاتىن پايدالانۋ, ونى ءوندىرۋ تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىر. ويتكەنى بۇگىنگى تاڭدا ورىن العان الەمدىك ەنەرگەتيكا جۇيەسىنىڭ داعدارىسى, ودان تۋىندايتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق پروبلەمالار وسى ۋاقىتقا دەيىن پايدالانىلىپ كەلگەن كومىرسۋتەگى قۋاتتارىنا بالاما كوزدەردى قاراستىرۋدا اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ بىرقاتار ارتىقشىلىعىن العا تارتادى.
بەسەنەدەن بەلگىلى, الەمدىك ەنەرگەتيكالىق تۇتىنۋ نارىعىنىڭ 95 پايىزى اۋاعا كومىرقىشقىل گازىن شىعاراتىن كومىرسۋتەگى وندىرىسىنە, اتاپ ايتقاندا, مۇناي مەن گازعا, كومىرگە نەگىزدەلگەن. عالىم-ماماندار مەن ساراپشىلار وسىدان كەلىپ جەر جۇزىندە ەكولوگيالىق احۋالدىڭ بارىنشا اسقىنىپ كەتكەندىگىن ايتادى. كوپتەگەن بەدەلدى عالىم جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىسىنىڭ بەلەڭ الىپ بارا جاتقانىنا اۋاعا كومىرقىشقىل گازىنىڭ مەيلىنشە مول تارالۋى اسەر ەتىپ وتىر دەپ سانايدى. ال ۋراندى وتىن رەتىندە پايدالاناتىن اتوم ەلەكتر ستانسالارى بولسا, اۋاعا كومىرقىشقىل گازىن تاراتپايدى.
اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ماسەلەسى سوڭعى كەزدەرى ءجيى ءسوز بولىپ ءجۇر. وعان باستى ءبىر سەبەپ – ەلىمىزدە ۋراننىڭ بارىنشا مول ءوندىرىلۋى. دەگەنمەن اتوم قۋاتىنا قاتىستى پىكىرلەر ءبىر جاقتى ەمەس, سان قيلى. بىرقاتار مامان: «اتوم ەنەرگياسى – ەلىمىز ءۇشىن ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قاجەتىن قاناعاتتاندىراتىن, سونىمەن بىرگە ەنەرگەتيكا قاۋىپسىزدىگىن تۇبەگەيلى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن بىردەن-ءبىر ەلەكتر ەنەرگيا كوزى. سوندىقتان بىزگە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ قاجەت» دەسە, ەكىنشى ءبىر تاراپتار: «اتوم ەلەكتر ستانساسىن قۇرۋ ءۇشىن بىزگە ونى باسقاراتىن جانە ونى جۇمىس ىستەتەتىن ماماندار قاجەت بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي ماماندار بىزدە جوق» دەگەن جەلەۋمەن, اتوم ستانساسىن سالۋعا قارسىلىق بىلدىرۋدە. وسى تۇرعىدا ءبىز ەل كولەمىندەگى ۋران ءوندىرىسىنىڭ دامۋ باعىتىنا, جاي-جاپسارىنا ءۇڭىلىپ كورگەن ەدىك.
ەلىمىزدەگى العاشقى ونەركاسىپتىك «قورداي» كەن ورنى سوناۋ 1951 جىلى بارلانعان ەكەن. ال 1960 جىلداردىڭ سوڭىندا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە «شۋ-سارىسۋ», «ىلە» جانە «سىرداريا» ۋران كەنىشتەرى انىقتالدى. ەل كولەمىندە تابىلعان كوپتەگەن ۋران كەن ورنى قۇرىلۋ جاعدايى جانە تاجىريبەلىك سيپاتى بويىنشا سان سالالى. گەولوگيالىق ۇستانىم, گەنەتيكالىق بەلگىلەر جانە اۋماقتىق وزگەشەلىگىنىڭ تۇتاستىعى بويىنشا, قازاقستاننىڭ كەن ورىندارىن التى ۋران-كەن پروۆينتسياسى قۇرامىندا قاراستىرۋعا بولادى: شۋ-سارىسۋ, سىرداريا, سولتۇستىك قازاقستان, كاسپي ماڭى, بالقاش ماڭى, ىلە. قازىرگى تاڭدا بالانستىق قورىنا يە بارلانعان 56 ۋران كەن ورنىنىڭ 14-ءى يگەرىلىپ جاتىر, ال قالعان 42-ءسى رەزەرۆتە تۇر. 14 كەن ورنىندا «قازاتومونەركاسىپ» ۇلتتىق اتوم كومپانياسى جۇمىس جۇرگىزەدى.
قازاقستان تابيعي ۋراننىڭ بارلانعان قورلارى بويىنشا الەمدە اۋستراليادان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا. بارلىق بارلانعان الەمدىك قورلاردىڭ شامامەن 14%-ى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر قويناۋىندا شوعىرلانعان. ەلدىڭ جالپى بارلانعان قورلارى 700 مىڭ توننادان استام ۋران بولىپ باعالانادى.
2009 جىلى ەلىمىز ۋران ءوندىرىسى بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى جانە ەنەرگەتيكا نارىعىندا جەتەكشى پوزيتسيانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بەرىك ۇستانىپ وتىر. ەل كولەمىندە الەمدىك ۋران ءونىمىنىڭ شامامەن 40%-ى وندىرىلەدى. دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قاۋىمداستىقتىڭ (WNA) مالىمەتى بويىنشا, 2012 جىلدان بەرى ەلىمىزدەگى ۋران ءوندىرىسى 21 مىڭ تونناعا ارتىپ, 2016 جىلى 24,6 مىڭ تونناعا جەتكەن, 2020 جىلى 19,8 مىڭ توننا ءونىم الىنعان. 2021 جىلى ۋران ءوندىرۋ كولەمى 21,8 مىڭ توننانى, 2022 جىلى – 21,3 مىڭ توننانى قۇرادى.
WNA مالىمەتىنشە, سوڭعى جىلدارى الەمدە وندىرىلگەن ۋراننىڭ 85 پايىزى 10 ءىرى كومپانياعا تيەسىلى, ولاردىڭ اراسىندا ۋران, سيرەك مەتالدار, اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا ارنالعان يادرولىق وتىن ەكسپورتى مەن يمپورتى بويىنشا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق وپەراتورى مارتەبەسىنە يە «قازاتومونەركاسىپ ۇاك» اق دا بار. كومپانيادا 20 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى.
ەلىمىز بويىنشا ۋران تۇركىستان, قىزىلوردا, اقمولا وبلىستارىندا وندىرىلەدى. ءوندىرىس ءۇردىسى ءۇش كەزەڭنەن تۇرادى. ولار – بۇرعىلاۋ, ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ. ۋران ءوندىرۋ ەڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىز جانە ەڭ از شىعىندى ءادىسى بولىپ تابىلاتىن جەراستى ۇڭعىمالىق شايمالاۋ (جۇش) ادىسىمەن جۇرگىزىلەدى. بۇل ءادىس بويىنشا وندىرىلگەندە ۋران دايىن كۇيىندە جەر بەتىنە شىعارىلمايدى. كەن ورنىندا جىبەرۋ ۇڭعىمالارى سالىنىپ, سولار ارقىلى كەندى توپىراققا شايمالاۋ ەرىتىندىسى جىبەرىلەدى. ول كەن كوكجيەگى ارقىلى ءوتىپ, ۋراننىڭ تابيعي قوسىلىستارىن ەرىتەدى, سودان كەيىن قۇرامىندا ۋران بار ەرىتىندى شىعارۋ ۇڭعىمالارى ارقىلى سىرتقا شىعارىلادى. باسقاشا ايتقاندا, ۋران ەشقاشان اشىق ادىسپەن وندىرىلمەيدى, مۇندا جەر استى شاحتالارى, كارەرلەر دەگەندەر اتىمەن جوق. سوندىقتان دا بۇل ءادىس ەكولوگيالىق تۇرعىدان العاندا الدەقايدا قاۋىپسىز جانە جەر قىرتىسىنا دا سونشالىقتى تەرىس اسەرى جوق.
ءداستۇرلى ادىستەرمەن سالىستىرعاندا جۇش ءادىسىنىڭ قورشاعان ورتاعا تەرىس ىقپالى از جانە ول ءوندىرۋدىڭ بارىنشا تومەن وزىندىك قۇنىن, وندىرىستىك قاۋىپسىزدىك پەن ەڭبەكتى قورعاۋ سالاسىنداعى جوعارى كورسەتكىشتەردى قامتاماسىز ەتەدى.
«قازاتومونەركاسىپ» ۇاك ۋران ءوندىرۋدى 100% جۇش ادىسىمەن جۇرگىزەدى. كومپانيا – جۇش ادىسىمەن ۋران وندىرۋدە الەمدە داۋسىز كوشباسشى. وسى تەحنولوگيامەن ءونىم وندىرۋگە جارامدى ەلىمىزدىڭ قولايلى گەولوگيالىق جاعدايى كومپانياعا بىرەگەي باسەكەلەستىك ارتىقشىلىق بەرەدى. جۇش ادىسىمەن ۋران ءوندىرۋ مەن تەحنيكالىق يننوۆاتسيالاردى ەنگىزۋ تاجىريبەسى جۇش ءادىسىن قولداناتىن كەنىشتەردە قۇرىلىس باستالعاننان كەيىنگى 18 اي ىشىندە كوممەرتسيالىق وندىرىسكە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. ال دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەدە جۇش ادىسىمەن ۋران وندىرەتىن كەنىشتى ىسكە قوسۋدىڭ ورتاشا كەزەڭى شامامەن 3 جىلدى قۇرايدى. ۋران ءوندىرۋدىڭ بارلىق ۇدەرىسى اۆتوماتتاندىرىلعان جانە كومپانيانىڭ تۇراقتى باقىلاۋىندا, ال كومپانيا كەنىشتەرىندەگى تەحنيكالىق جابدىقتار OHSAS 18001 جانە ISO 14001 سياقتى قاۋىپسىزدىك پەن قورشاعان ورتا ستاندارتتارىنا تولىق سايكەس كەلەدى.
جەر استىنان شىعارىلعان ۋران سارى ۇنتاق كۇيگە دەيىن جەتكىزىلىپ, ءارى قاراي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا جىبەرىلەدى. ولار تۇركىستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا ورنالاسقان.
«قازاتومونەركاسىپ» كومپانياسى ۋراندى اففيناجداۋ جانە كونۆەرسيالاۋ بويىنشا CAMECO تەحنولوگيالارىنا قول جەتكىزدى. الايدا ۋراندى بايىتۋ تەحنولوگياسى ءالى كۇنگە دەيىن بىزگە قولجەتىمسىز بولىپ تۇر. سونىڭ سالدارىنان بۇل ۇدەرىس ءۇشىن وڭدەلگەن ۋراندى كورشى رەسەيگە جىبەرىپ, سول ەلدىڭ ۋران بايىتۋ جوباسىنا قاتىسۋعا ءماجبۇرمىز. ال ۋران توتىعىنىڭ ۇنتاعى مەن وتىن تابلەتكالارىن ءوندىرۋ ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىندا 1973 جىلدان بەرى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. سونداي-اق ءۇلبى زاۋىتىنىڭ بازاسىندا قىتايلىق CGNPC كومپانياسىمەن بىرگە وتىن قۇرامالارىن ءوندىرۋ جوباسى تابىستى جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل اتوم ەلەكتر ستانسالارى ءۇشىن يادرولىق وتىن شىعارۋ بويىنشا ەلىمىزدەگى جالعىز ءوندىرىس جانە 20 جىل بۇرىن كەپىلدى وتكىزۋ نارىعى بار. زاۋىتتىڭ قۋاتى – تومەن بايىتىلعان ۋرانعا ەسەپتەگەندە جىلىنا 200 توننا.
«قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق يننوۆاتسيالىق ءوندىرىسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى قازاقستانعا اتوم ستانسالارى ءۇشىن يادرولىق وتىن ءوندىرۋشى جانە جەتكىزۋشى مەملەكەتتەردىڭ شەكتەۋلى شەڭبەرىنە كىرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتوم سالاسىن دامىتۋ جانە وسى باعىتتاعى باسقا ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق پەرسپەكتيۆالارى بويىنشا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشتى.
بۇگىنگى تاڭدا «قازاتومونەركاسىپ» ۋران ءونىمىن قىتاي, ەۋرووداق ەلدەرى, ءۇندىستان, رەسەي, وڭتۇستىك كورەيا, اقش, كانادا جانە باسقا ەلدەرگە ساتادى.
كومپانيا قىزمەتىندە قورشاعان ورتانى قورعاۋ, ونەركاسىپتىك, رادياتسيالىق جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ باستى باسىمدىققا يە. سونىمەن قاتار وندىرىستەگى جاراقاتتانۋ دەڭگەيىن نولگە جەتكىزۋ ماقساتىندا Vision Zero حالىقارالىق باعدارلاماسىنا قوسىلعان. ءاربىر قىزمەتكەردىڭ دەنساۋلىعى, ءومىر قاۋىپسىزدىگى – ەرەكشە نازاردا.
«قازاتومونەركاسىپ» ءوزى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقان وڭىرلەردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە دە بەلسەندى ات سالىسىپ كەلەدى. جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ۇلەس قوسا وتىرىپ, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبالاردى باتىل قارجىلاندىرادى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كومپانيا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا 850,9 ملن تەڭگە كولەمىندە قاراجات ءبولىپتى.
مامان-عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, 1 كيلو ۋران 1 كيلو كومىردى جاققان كەزدە بولىنەتىن ەنەرگيادان 88 مىڭ ەسە ارتىق قۋات بەرەدى. ەسەسىنە ەشقانداي كومىرقىشقىل گازىن شىعارمايدى. مىنە, وسى ءمان-جايدىڭ ءوزى دۇنيە جۇزىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن كورسەتەدى.
«قازاتومونەركاسىپ» ۇاك ۇيىمداستىرۋىمەن 2024 جىلعى 16-18 مامىر كۇندەرى الماتى قالاسىندا «ۋران جانە سيرەك مەتالدار ونەركاسىبىنىڭ دامۋى» XI حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسى وتپەكشى. كونفەرەنتسيانىڭ ماقساتى – الەمنىڭ يادرولىق يندۋستريا كومپانيالارىنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق ينتەگراتسياسىنا جاردەمدەسۋ. كەلەلى كەڭەسۋ اياسىندا «ۋران ءوندىرۋ جانە وڭدەۋ تەحنولوگيالارى» ماسەلەسى ارنايى سەكتسيا جۇمىسىندا قاراستىرىلادى. سونداي-اق رەاكتورعا دەيىنگى يادرولىق وتىن تسيكلىنىڭ تەحنولوگيالارى مەن وزەكتى ماسەلەلەرى, تۇراقتى دامۋ, سونىڭ ىشىندە ەكولوگيا, الەۋمەتتىك سالا جانە كورپوراتيۆتىك باسقارۋ (ESG) ماسەلەلەرى, اتوم سالاسى قىزمەتىنىڭ قۇقىقتىق, ماكروەكونوميكالىق جانە ءبىلىم بەرۋ اسپەكتىلەرى كەڭىنەن ءسوز بولادى.
ءسوز جوق, ەلىمىز ۋرانعا اسا باي. سوڭعى شيرەك عاسىر يىنىندە ونىڭ ءوندىرىسى ءتورت ەسەگە جۋىق ارتتى. دەمەك, جاقىن جىلدارى ۋران ءوندىرىسى ءبىزدىڭ الەمدىك ەنەرگەتيكا نارىعىنداعى ەڭ باسىم باعىتىمىز بولىپ قالا بەرەدى.
