ينفوگرافيكانى جاساعان – امانگەلدى قياس, «ەQ»
ەڭ الدىمەن ءاليحان اسحان ۇلى ۇكىمەتتىڭ جانە جەكە ءوزىنىڭ اتىنان قازا تاپقانداردىڭ تۋىستارى مەن جاقىندارىنا قايعىرا كوڭىل ايتتى. بۇدان كەيىن مينيسترلەر كابينەتىنىڭ مۇشەلەرى مارقۇم بولعان كەنشىلەردى ءبىر مينۋت ۇنسىزدىكپەن ەسكە الدى.
«بارلىق زارداپ شەككەندەردىڭ تەزىرەك ساۋىعىپ كەتۋىن تىلەيمىن. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ەمدەلىپ جاتقان ءاربىر كەنشىنىڭ جاعدايىن باقىلاۋدا ۇستاسىن. قازا تاپقانداردىڭ وتباسىلارىنا قاجەتتى كومەك كورسەتىلىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسى ءتيىستى تاپسىرمالار بەردى», دەدى پرەمەر-مينيستر.
كومپانيامەن ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىق توقتايدى
توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى سىرىم ءشارىپحانوۆ ءمالىم ەتكەندەي, 28 قازانعا قاراعان ءتۇنى كوستەنكو شاحتاسىندا 700 مەتر تەرەڭدىكتە ءورت شىعىپ, ودان كەيىن مەتان-اۋا قوسپاسى جارىلعان. وقيعا ورنىنا دەرەۋ كاسىبي اسكەريلەندىرىلگەن اۆاريالىق-قۇتقارۋ قىزمەتتەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق ورتالىق شتابى قاراعاندى فيليالىنىڭ كۇشتەرى جۇمىلدىرىلدى.
اپات كەزىندە اۋىسىمدا 252 كەنشى بولعان. ونىڭ 5-ەۋىن قۇتقارۋ قىزمەتىنىڭ كۇشتەرى ىزدەپ تاۋىپ, جەر بەتىنە شىعاردى. ال 200-دەن استام ادام جەر ۇستىنە ءوز بەتىنشە كوتەرىلگەن. ىزدەستىرۋ-قۇتقارۋ جۇمىستارى كەزىندە 45 كەنشىنىڭ دەنەسى جانە تاعى ءبىر ادامنىڭ دەنە بولشەكتەرى تابىلعان.
وتىرىستا ىزدەۋ جۇمىستارى ەلەكتر قۋاتىنىڭ بولماۋى مەن تاۋ-كەن قازبالارىنىڭ تەرەڭدىگى جانە مەحانيزمدەردىڭ بۇزىلۋى سالدارىنان قيىنداعانى ايتىلدى. وندا جەكەلەگەن سۋ باسقان قازبا ورىندارىنا جەتۋ قيىن بولعان. قازىرگى تاڭدا اشىق ءورت وشاقتارى جوق, گاز جاعدايى قالىپتى. شاحتا قىزمەتىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن تاۋ-كەن قازبالارىن زەرتتەۋ جانە جەكەلەگەن ۋچاسكەلەردە سۋ سورۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر ەكەن.
اپات سەبەپتەرىن تەكسەرۋ شەڭبەرىندە ۇكىمەتتىك كوميسسيا مۇشەلەرى شاحتاعا تۇسكەن. وسى تەكسەرۋدە انىقتالعانداي, تاۋ-كەن قازبالارىنداعى شاحتا جابدىقتارى جىلجىپ كەتكەن, 15-تەن استام وقشاۋلاعىش بوگەتتەر مەن جەلدەتۋ قوندىرعىلارى قيراعان. تەرگەۋگە قازاقستاننىڭ, جاقىن جانە الىس شەتەلدەردىڭ ساراپتامالىق ۇيىمدارى تارتىلىپ جاتىر.
پرەمەر-مينيستر مەملەكەت باسشىسىنىڭ كوستەنكو شاحتاسىندا كەنشىلەردىڭ قازا بولۋىنا بايلانىستى تەرگەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسىمەن ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى توقتاتۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا توقتالىپ ءوتتى.
«بيىل تامىز ايىندا دا «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋدا» وسىنداي اپات بولدى. ول كەزدە 5 شاحتەر قازا تاپتى. كوپ ادامنىڭ ءومىرىن قيعان بۇل اپاتتار وندىرىستەگى قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنىڭ ساقتالماۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل – ءبىرىنشى كەزەكتە, كاسىپورىن باسشىلىعىنىڭ كىناسى», دەدى ول.
«كومپانيا ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداعان جوق. قازىرگى تاڭدا, «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» كومپانياسىن قازاقستاننىڭ پايداسىنا بەرۋ راسىمدەرى اياقتالۋ ساتىسىندا», دەدى ءا.سمايىلوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ارنايى كوميسسيا اپاتتىڭ سەبەپتەرىن جان-جاقتى تەكسەرىپ, وعان كىنالى ادامداردى انىقتاۋ جۇمىستارىن جالعاستىرادى.
«قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمدىگى مەن توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى اپات سالدارىنان جويۋ جونىندە شارالار قابىلداۋعا ءتيىس. ەڭ باستىسى – قازا تاپقانداردىڭ وتباسىلارىنا بارلىق كومەكتى كورسەتىپ, زارداپ شەككەندەردىڭ دەنساۋلىقتارىن قالپىنا كەلتىرۋ. وسىنداي قيىن جاعدايدا ەشكىم دە نازاردان تىس قالمايدى», دەپ قورىتىندىلادى ءسوزىن پرەمەر-مينيستر.
شامادان تىس نەسيە شەكتەلەدى
ەلىمىزدە ازاماتتاردى قارجىلىق ساۋاتتىلىق كۋرستارىمەن قامتۋدى كەڭەيتۋ, سونداي-اق نەسيە بەرۋ جانە قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كەزىندە تاۋەكەلدەردى ازايتۋ بويىنشا زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر ازىرلەۋ جوسپارلاندى. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ حالىقتىڭ شامادان تىس نەسيە الۋىن ازايتۋ ءۇشىن بىرقاتار جۇيەلى جانە جەدەل شارا قابىلدانىپ جاتقانىن باياندادى. ولاردىڭ ءبىرى – بارلىق وبلىس پەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالادا حالىقپەن تىكەلەي جۇمىس ىستەيتىن وڭىرلىك جوبالىق كەڭسەلەر قۇرۋ. جوبالىق كەڭسەلەردىڭ ماڭىزدى مىندەتى ازاماتتارعا نەسيەلەر بويىنشا مەرزىمى وتكەن بەرەشەكتى رەتتەۋ, قارجىلىق الاياقتىقتان قورعاۋ, سونداي-اق بانكروتتىق, جۇمىسقا ورنالاسۋ جانە بيزنەستى قولداۋ شارالارىن الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جاردەمدەسۋ سياقتى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدە كومەك كورسەتۋ بولماق.
تاعى ءبىر باعىت – ازاماتتاردىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ. اتاپ ايتقاندا, بۇگىنگى تاڭدا جوو ستۋدەنتتەرى ءۇشىن قارجىلىق ساۋاتتىلىق كۋرستارىن ەنگىزۋ پىسىقتالىپ جاتىر. وقۋشىلار ءۇشىن ارنايى كۋرس ازىرلەنەدى. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكادا بانكروتتىق جانە جەكە تۇلعالاردىڭ تولەم قابىلەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ ءراسىمى قاراستىرىلعان. ونى بانكتەر, ميكروقارجى ۇيىمدارى جانە كوللەكتورلىق اگەنتتىكتەر الدىنداعى بورىشتار بويىنشا قولدانۋعا بولادى. ازاماتتاردىڭ حقكو, eGov.kz پورتالى, e-Salyq Azamat جانە eGov Mobile ءموبيلدى قوسىمشالارى ارقىلى ءوتىنىش بەرۋ مۇمكىندىگى بار. سونداي-اق Qoldau دەپ اتالاتىن جەكە تۇلعالاردىڭ بانكروتتىعى جونىندەگى جاڭا اقپاراتتىق جۇيە ىسكە قوسىلدى. ول ءوتىنىش بەرۋ مۇمكىندىگىن جانە ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ كريتەريلەرگە سايكەستىگىن اۆتوماتتى تۇردە تەكسەرۋدى كوزدەيدى. بۇگىنگى تاڭدا جالپى بورىش سوماسى 9 ملرد تەڭگەدەن اساتىن 6 مىڭنان استام ازامات بانكروت دەپ تانىلدى.
پرەمەر-مينيستر حالىقتىڭ شامادان تىس كرەديت الۋى ۇلكەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەماعا اينالىپ بارا جاتقانىن ايتتى. بيىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا بانكتەردىڭ تۇتىنۋ كرەديتتەرىنىڭ پورتفەلى 9,2 ترلن تەڭگەنى قۇراعان. بۇل ورايدا ءبىر قارىز الۋشىعا شاققانداعى بەرەشەكتىڭ ورتاشا مولشەرى – شامامەن 1,5 ملن تەڭگەنى, ال پروبلەمالىق تۇتىنۋ كرەديتتەرى بويىنشا 1 ملن تەڭگەنى قۇرايدى.
بۇل ماسەلەنى شەشۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى «قارىزسىز قوعام» جوباسىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋدى تاپسىرعانىن ايتتى. جوبا حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا, ازاماتتاردىڭ كرەديتتەر بويىنشا پروبلەمالىق بەرەشەكتەرىن رەتتەۋدە جانە جۇمىسقا ورنالاسۋدا كونسۋلتاتسيالىق كومەك بەرۋگە باعىتتالعان. قازىردىڭ وزىندە 8 وڭىردە 45 مىڭ ادام قارجىلىق ساۋاتتىلىق نەگىزدەرى بويىنشا ءبىلىم الدى. 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 60 مىڭ ازاماتتى قامتۋ جوسپارلانعان.
«ميكروقارجىلىق ۇيىمداردىڭ, اسىرەسە «جالاقىعا دەيىن» قارىز بەرەتىن ۇيىمداردىڭ شەكتى كرەديتتەۋ مولشەرلەمەلەرىن, سومالارى مەن مەرزىمدەرىن قايتا قاراۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى ۇسىنىلىپ وتىرعان بارلىق زاڭنامالىق تۇزەتۋ پىسىقتالىپ, جىل سوڭىنا دەيىن پارلامەنتكە ەنگىزىلۋگە ءتيىس. اتالعان شارالار ازاماتتاردىڭ شامادان تىس قارىز الۋىن شەكتەۋگە ىقپال ەتەدى», دەدى ءا.سمايىلوۆ. ءسويتىپ, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى وقۋ باعدارلاماسى اياسىندا قارجىلىق ساۋاتتىلىق كۋرستارىن ەنگىزۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋى كەرەكتىگى, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى بۇل ماسەلەلەردى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن بىرگە قاراۋعا ءتيىس ەكەنىن دە ايتتى.
پروبلەمالىق قارىز الۋشىلاردى كوبىرەك قامتۋ ءۇشىن قارجى مينيسترلىگى وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قۇجاتتار بەرۋدى وڭايلاتۋ جانە سوتتان تىس بانكروتتىقتى قولدانۋ ءراسىمىن جەتىلدىرۋ جونىندە شارالار قابىلداۋى قاجەت. قازىر بانك سالاسىنداعى ينتەرنەت-الاياقتىق وزەكتى ماسەلەگە اينالعانى دا نازاردان تىس قالمادى. سوڭعى جىلدارى مۇنداي فاكتىلەردىڭ سانى 5 ەسەگە دەيىن كوبەيىپتى.
وسى جىلدىڭ باسىنان بەرى ينتەرنەت-الاياقتىققا بايلانىستى 15 مىڭنان استام قىلمىستىق ءىس تىركەلدى. كەلتىرىلگەن زياننىڭ مولشەرى 13 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ 65%-ىن شەتەلدەن كەلگەن الاياقتار جاساعان. ءىىم مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە ءموبيلدى بايلانىس كومپانيالارىمەن بىرگە وسىنداي جاعدايلارعا مونيتورينگتى كۇشەيتىپ, الاياقتىق فاكتىسى بويىنشا ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىن جەدەل قاراۋى كەرەك.
توپ-20 ساناتىنداعى تۋريستىك اۋماق
تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترى ەرمەك مارجىقپاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 3 ملن-نان استام وتانداسىمىز ەل ىشىندە ساياحات جاساعان. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىندەگى كورسەتكىشتەن 400 مىڭعا ارتىق. جىل سوڭىنا دەيىن ىشكى تۋريستەر سانى 9 ملن ادامعا جەتەدى دەگەن بولجام بار. ال شەتەلدىك تۋريستەردىڭ سانى ەكى ەسە وسكەن. جارتى جىلدا 500 مىڭنان استام شەتەلدىك تۋريست كەلگەن. جىل سوڭىنا دەيىن ولاردىڭ سانى 1,4 ملن-عا جەتەدى دەگەن ءۇمىت بار. تۋريستەر سانى وسكەندىكتەن سالاداعى كاسىپكەرلەردىڭ تابىسى دا ارتقان. ساياحاتشىلار مەن دەمالۋشىلاردى ورنالاستىرۋ ورىندارى 100 ملرد تەڭگەگە جۋىق تابىس تاپتى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 30 ملرد تەڭگەگە كوپ. بيىلعى 9 ايدا تۋريزم سالاسىنا 404,8 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى – كورسەتكىش 44%-عا ءوستى. وڭىرلەر بويىنشا سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار, اقتوبە جانە الماتى وبلىستارى كوش باستاپ تۇر.
مينيستر بىلتىردان باستاپ ەلىمىزدە سالاداعى كاسىپكەرلەردىڭ بەلسەندىلىگىن ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان جاڭا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ەنگىزىلگەنىن ايتتى. جالپى, 2023 جىلدىڭ باسىنان باستاپ بارلىق مەملەكەتتىك قولداۋ شاراسى بويىنشا وڭ ديناميكا بايقالادى. بۇگىنگى تاڭدا جالپى 600 ملن تەڭگەدەن استام سوماعا ءوتىنىم ماقۇلداندى. سونداي-اق تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, «Kids go free» باعدارلاماسىن كەڭەيتۋ, رەسپۋبليكانىڭ تۋريستىك ءيميدجىن حالىقارالىق دەڭگەيدە ىلگەرىلەتۋ, سالانى تسيفرلاندىرۋ جانە تاعى دا باسقا جۇمىستار جالعاسىپ جاتىر. ءا.سمايىلوۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس ۇكىمەت ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەسىندە ەلدىڭ تۋريستىك الەۋەتىن دامىتۋعا كوڭىل بولۋگە ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«بىزگە تۋريزم سالاسىندا جاڭا سەرپىندى جوبالار قاجەت. سوڭعى 3 جىلدا سالاعا 4 ملرد دوللار كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. 400-دەن استام نىسان سالىنىپ, 7 مىڭعا جۋىق تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى», دەدى ول. ءسويتىپ, قازاقستاندا 20-دان استام تانىمال حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قوناق ۇيلەر اشىلعانىن, مۇنىڭ ءوزى شەتەلدىك تۋريستەردى تارتۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«وتكەن جىلدان بەرى تۋريزم نىساندارىن سالۋ, تاۋ شاڭعىسى كۋرورتتارىن دامىتۋ جانە تۋريستىك اۆتوبۋستار ساتىپ الۋ جونىندەگى جوبالار مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىمەن قامتىلدى. ەل ىشىندە ساياحاتتايتىن ازاماتتار ءۇشىن بالالار اۆيابيلەتى سۋبسيديالانادى. تۋروپەراتورلارعا شەتەلدىك تۋريستەردى تارتقانى ءۇشىن سۋبسيديالار بەرىلەدى», دەدى ءا.سمايىلوۆ. جالپى, 80 ەلدىڭ ازاماتى قازاقستاندا ۆيزاسىز ءجۇرىپ-تۇرا الادى. 109 مەملەكەتتەن كەلەتىن شەتەلدىكتەر ءۇشىن ەلەكتروندىق ۆيزا الۋ مۇمكىندىگى بار. حالىقارالىق اۋە قاتىناسىنىڭ گەوگرافياسى دا كەڭەيىپ كەلەدى.
«بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە باسىم تۋريستىك اۋماقتار ايقىندالدى. وندا «زاكىرلىك» جوبالار ىسكە اسىرىلاتىن بولادى. بۇدان بولەك, ەلىمىزدەگى تۋريستىك سالانىڭ ۇلكەن الەۋەتىن ەسكەرە وتىرىپ, اتالعان جۇمىسقا ءاربىر ءوڭىر تارتىلۋعا ءتيىس دەپ سانايمىن», دەدى پرەمەر-مينيستر. بۇل رەتتە, تۋريستىك نىسانداردى جىل بويى پايدالانۋ تۇجىرىمداماسىن كەڭەيتۋ جانە قۇرۋ قاجەت. ناتيجەسىندە, بۇل دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ ساياحات پەن ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ جاھاندىق يندەكسىندە رەيتينگتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەسە دە ول سالانىڭ ءتيىمدى دامۋىنا بىرقاتار فاكتور كەدەرگى كەلتىرەتىنىن دە ايتتى. ولار – ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتىسپەۋى, شەكتەۋلى جاتىن ورىندارى, لوگيستيكا مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ساپاسىنىڭ تومەن دەڭگەيى.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بۇكىل تۋريستىك الەۋەتىن پايدالانۋ وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, باياناۋىل كۋرورتتىق ايماعىندا ءتۋريزمدى دامىتۋ تەك جاسىباي كولىمەن شەكتەلگەن. وڭىردەگى باسقا دا كولدەردىڭ, تاۋلار مەن مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ مۇمكىندىكتەرى نازاردان تىس قالعانىن ايتتى.
«وتكەن جازعى ماۋسىمدا اسسى ءۇستىرتى مەن قاپشاعاي ايماعىنا تۋرلاردى ۇيىمداستىرۋ كەزىندە قىزمەتتەردىڭ ساپاسىنا كوپتەگەن شاعىم ءتۇستى. تاكسي, تاماقتانۋ جانە قوناق ءۇي قىزمەتتەرى باعالارىنىڭ شارىقتاپ كەتۋىنە قاتىستى شاعىمدار ءجيى ايتىلادى. مۇنداي كەلەڭسىز جاعدايلار ەلدىڭ تۋريستىك تارتىمدىلىعىن تومەندەتەدى», دەدى ول. قوناق ۇيلەردى كلاسسيفيكاتسيالاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جانە ستاندارتتاردى حالىقارالىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەرۋ جۇمىستارىن باستاۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنە ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, تۋريزم سالاسىنداعى نىساندار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرگە الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەستىگى تۇرعىسىنان تەكسەرۋ جۇرگىزۋ جونىندە شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى. ءسويتىپ, توپ-20 تۋريستىك اۋماقتاردى دامىتۋ جونىندەگى جول كارتالارىن بەكىتۋ قاجەتتىگىن ەسكە سالدى.
«جەرگىلىكتى تاريحي ەسكەرتكىشتەر, كوركەم تابيعي پەيزاجدار مەن حالقىمىزدىڭ باسقا دا يگىلىكتەرى تۇگەلدەي تۋريستىك ونىمدەرگە دۇرىس ينتەگراتسيالانۋى قاجەت», دەدى ول. ۇكىمەت باسشىسى مادەني, اگرو جانە ەكوتۋريزمدى دامىتۋ بويىنشا ناقتى تاسىلدەردى ازىرلەۋدى تاپسىردى. سونداي-اق تۋريستىك نىسانداردى قاجەتتى ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ, قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان شارالاردى قابىلداۋ, قازاقستاننىڭ شەتەلدەگى تۋريستىك الەۋەتى تۋرالى بەلسەندى اقپاراتتىق ناۋقان جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ, سالانى تسيفرلاندىرۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتۋ قاجەتتىگىن قاداپ ايتتى.
«بۇل رەتتە, شەتەلدىك ءتۋريستىڭ ەل اۋماعىنا كەلگەننەن باستاپ, كەتۋىنە دەيىنگى بارلىق كەزەڭىن تسيفرلاندىرۋدىڭ جانە وڭايلاتۋدىڭ تولىق تسيكلىن, سونداي-اق ىشكى تۋريزمگە ارنالعان قىزمەتتەردىڭ بارلىق سپەكترىن قامتۋ ماڭىزدى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.