سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
Google ۇسىنعان دەرەك بويىنشا, الەمدە 13 سەكۋند سايىن ءبىر وتباسى اجىراسادى. ال ەلىمىزدە ءار ءۇشىنشى شاڭىراق شايقالادى. مامانداردىڭ زەرتتەۋىنشە, رەسپۋبليكادا جىلىنا ورتا ەسەپپەن 140 مىڭ ازامات ۇيلەنسە, كەيىن ونىڭ 50 مىڭى اجىراسۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. ايىرىلىسۋعا بەل بۋعانداردىڭ ۇلەسى جالپى تىركەلگەن نەكە سانىنىڭ 34,4 پايىزىن قۇراپ وتىر.
«2023 جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا رەسپۋبليكا بويىنشا 53 835 نەكە قيىلدى. ونىڭ 64 پايىزى – قالا, 36 پايىزى اۋىلدارعا تيەسىلى. جىگىتتەر مەن قىزداردىڭ العاشقى نەكەگە تۇرۋ جاسىنىڭ ۇلعايۋ قارقىنى بايقالادى. مىسالى, كەيىنگى 5 جىلدا ەرلەر اراسىندا 27,6 جاستان 28 جاسقا ۇلعايدى. قىزداردىڭ ورتاشا تۇرمىس قۇراتىن جاسى 25-تەن 25,2-گە وسكەن. وتباسىن قۇرۋعا اسىقپايتىن جاستاردىڭ دەنى الماتى, قاراعاندى, شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا تۇرادى», دەدى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ ساراپشىسى بيبىگۇل ميراسبەك. ياعني جاستار وتباسىن قۇرۋعا اسىقپايدى. ساراپشىلار بۇل ءۇردىستى الدىمەن ۋربانيزاتسيامەن, ودان كەيىن ينفلياتسيامەن بايلانىستىرىپ وتىر.
«جاستار قازىر ءومىرىن وزدەرى كۇردەلەندىرىپ جىبەرگەن. بۇرىن جاستار الدى-ارتىنا قاراماي ۇيلەنەتىن, ماتەريالدىق جاعدايدى سوسىن ويلاناتىن. قازىر جاستار ماتەريالدىق تۇراقتىلىققا قول جەتكىزگەننەن كەيىن بارىپ سانالى تۇردە وتباسىلى بولعىسى كەلەدى. ءتىپتى بالالى بولۋعا دەگەن قورقىنىش تا باسىم», دەدى الەۋمەتتانۋشى ليۋبوۆ سارتاكوۆا.
نەگىزى جاس ۇلعايا شاڭىراق كوتەرۋدى مەديتسينا ماماندارى دا قولدامايدى. دارىگەرلەر بالا ءسۇيۋ ءۇشىن ەڭ وڭتايلى كەزەڭ 18 بەن 25 جاس ارالىعى دەگەندى العا تارتادى. «ەر ازامات پەن ايەلدىڭ جاسى 27-30-دان اسسا, ەر ازاماتتا ۇرىقتىڭ ساپاسى ناشار, ال ايەلدە وۆەريالدى رەزەرۆ تومەندەيدى. ياعني قوسارلانعان بەدەۋلىك بولۋى مۇمكىن. كەش ۇيلەنگەن 10 ەركەكتىڭ ۇشەۋىندە بەدەۋلىك بولۋى مۇمكىن», دەيدى ۋرولوگ-دارىگەر ازامات ساندىباي ۇلى.
بىلتىردىڭ وزىندە 17,7 مىڭ وتباسىنىڭ شاڭىراعى شايقالسا, ونىڭ باسىم بولىگى ورتاق بالاسى جوق ەرلى-زايىپتىلار مەن ەرتە جاستا شاڭىراق كوتەرگەندەر ەكەن. دەمەك قازىر بايىرعى قازاق تانىمىنداعى وتباسى ينستيتۋتىنىڭ ءجىبى ءۇزىلىپ بارادى.
«شاڭىراق كوتەرۋگە نيەتى بولماۋدىڭ كوپ جاعدايدا ءتورت سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا العىسى كەلمەۋ, ەكىنشىدەن, وتباسىنداعى تاربيەنىڭ كەمشىلىگى, ۇشىنشىدەن, جاستار وتباسىلىق ومىرگە دايىن ەمەس, تورتىنشىدەن, ءناپسىنىڭ ق ۇلى, سونىمەن ءومىر سۇرە بەرەدى, سونى جوعالتىپ الماۋعا تىرىسادى. ءارتۇرلى جاعداي اسەر ەتەدى: وتباسىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى, قوعامداعى قالىپتاسقان تۇسىنىك. ەڭ الدىمەن جاقسى قىزمەت, مانساپ, ءۇي, كولىك ساتىپ الۋ, سوسىن بارىپ ۇيلەنۋ دەگەن تۇسىنىكپەن جۇرگەندەر جەتەرلىك», دەيدى پسيحولوگ نازىم دىلتايقىزى.
بۇل ءبىر جاعىنان زامان اعىمىنىڭ, قوعامدىق قاتىناستاردىڭ, ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنىڭ وزگەرگەنىمەن بايلانىستى ەكەنى تۇسىنىكتى. ال «وتباسى حرەستوماتياسى» جوباسىنىڭ اۆتورى سانجار كەرىمباي: «راس, سالت-ءداستۇردىڭ, ادەت-عۇرىپتىڭ وزىعى دا, توزىعى دا بار. قازىرگى جاستاردى بايىرعى قازاق قوعامىنا بەيىمدەۋ دە ءتيىمسىز. ەر ازامات جۇمىس ىستەپ تۇزدە ءجۇرسىن, ايەل بالا تاربيەسىمەن ۇيدە وتىرسىن دەگەن كلاسسيكانى ۇستانا المايمىز. سەبەبى ەر ازاماتتاردى تاربيەلەيتىن ءجىپ ۇزىلگەننەن كەيىن, مال تابا الماي قالادى دا, پىسىق قىزدار وتباسىن قامتاماسىز ەتۋگە ءماجبۇر بولادى. ەگەر ايەلىنە باياعى اۋەنمەن سەن ۇيدە وتىر دەسە, قارجىلاي قينالاتىنى تۇسىنىكتى. بۇل دا بولمايدى. ياعني ماسەلەنى تەرەڭنەن ىزدەۋ كەرەك. ماسەلەن, بۇرىن قىز بالانى وقىتۋ, ساۋاتىن اشۋ ءجون دەگەن ناسيحات, ساياسات ءجۇردى. ناتيجەسىندە, ەلىمىزدە ەرلەرگە قاراعاندا ءبىلىمدى ايەلدەر كوەففيتسيەنتى جوعارى. ايەلدەردىڭ جالپى بىلىممەن قامتىلۋ دەڭگەيى – 60, ەرلەردە 50 پايىزعا تەڭ. ەرلەر كوبىنە تەحنيكالىق كاسىبي ءبىلىم الادى. ءبىلىمدى ايەلدەرگە ءبىلىمدى ازاماتتار جەتىسپەيدى. وسىدان جۇبىن تابۋ قيىن, تيىسىنشە, ەكەۋىنىڭ اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك بولادى. ەكىنشى جاعىنان, وقىماعان ازاماتتاردىڭ تابىسى ازداۋ, سودان ومىرىنە كوڭىلى تولماي, ءوزىن قور سەزىنەدى», دەيدى.
وسى ورايدا امەريكالىق پسيحياتر مورگان سكوتت پەك: «ەشنارسە يدەال بولمايدى, ەكى شيكى بولمىس ءبىر شاڭىراق استىندا ءومىر سۇرگەندە ۇرىس-كەرىستىڭ بولۋى زاڭدى. ويتكەنى ەكى ءتۇرلى تاربيەنى, تانىمدى كورگەن ازاماتتار. دەمەك ۇيلەنگەنگە دەيىن, وتاۋ قۇرماس بۇرىن الدىن الا ءبىر-ءبىرىنىڭ وسال تۇستارىنا تالداۋ جاساپ, باعدارلاۋ قاجەت», دەيدى. سانجار كەرىمبايدىڭ پىكىرىنشە, ماتەريالدىق جاعداي دا ەكىنشى ورىنعا ىعىسادى.
«باستىسى – ازاماتتاردىڭ قۋىسكەۋدە بولماۋىندا. نەلىكتەن اتا-انالارىمىز قانداي قيىن جاعداي بولسا دا, اجىراسىپ كەتپەدى؟ سەبەبى ولار ۇلكەن ومىرگە ارالاسقان كەزدە كوكىرەگىندە ۇلتتىق قۇندىلىق سايراپ تۇردى. كوكىرەككە قۇيىلعان وسىنداي قۇندىلىقتار ءومىردىڭ سوققىسىن وتكىزبەيتىن. سوندىقتان دا ولار پسيحولوگيالىق تۇرعىدا مىعىم بولاتىن. جاس بالانىڭ قاڭىراعان ءتۇپساناسى نەمەسە بوساپ قالعان كوكىرەگى ءمان, ماعىنا, ونەگەلى سوزبەن بارىنشا تولۋعا ءتيىس. سوندا عانا بوزبالا يرراتسيونالدى قالاۋلارىن بەيسانالى تۇردە وپ-وڭاي ورىنداپ جۇرە بەرەدى», دەدى ول.
You Tube پلاتفورماسىندا وتكەندى دە, وزەكتىنى دە تالقىلايتىن «Dope soz» پودكاستىندا تانىمال پسيحولوگ ەرجان مىرزاباەۆ وسى يدەيانى قولداي وتىرىپ, ءبىر كەمشىن تۇسىن اشىپ كورسەتەدى.
ء«بىز 90-جىلداردا وسكەن ۇرپاقپىز. «Role model» جوق. ياعني اكەم مەن انام وسىلاي ۋاقىت وتكىزەتىن ەدى, انام اكەممەن بىلاي سويلەسەتىن ەدى, اپتاسىنا ءبىر رەت وتباسىمىزبەن سەرۋەنگە شىعىپ تۇراتىن ەدىك, كەشكىسىن تەلەديدار كورىپ ءبىر تاقىرىپتى تالقىلايتىن ەدىك دەگەن سەكىلدى نارسەلەر ول كەزدەگى بالالاردا جوق. «Role model» بولماعان كەزدە بالا وسەدى, تابيعي قاجەتتىلىك دەڭگەيىندە وتباسىن قۇرادى, بىراق ۇيلەنگەننەن كەيىن قالاي تۇرامىز, ماسەلەنى قالاي قابىلدايمىز, قالاي سويلەسەمىز دەگەن نارسەلەر تاسادا قالىپ قويادى. سالدارىنان كەلىسپەۋشىلىك تۋىندايدى, ودان اجىراسۋعا كەلىپ تىرەلەدى. ەكىنشى جاعىنان بىزدە اجىراسۋ كوپ. سول 90-جىلدارى ىشىمدىككە سالىنعان كۇيەۋىنەن, ونىڭ جۇمىسقا قاۋقارسىزدىعىنان ايەلدەر بالاسىن وزدەرى قاراعان, ءبىر جاعىنان وتباسىن اسىراعان. وسىلايشا, جاۋاپكەرشىلىك ايەلدەرگە جۇكتەلدى. مىنە, مۇنى كورگەن قىزدار «انام اجىراستى, بالاسىن ءوزى ءوسىرىپ, جەتىلدىردى, دەمەك بۇل – نورما. ءارى انام سەكىلدى كۇيەۋىمدى سۇيرەپ جۇرگىم كەلمەيدى» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستى. سودان ولار جولداسىنا «وسال تۇستارىمىزدى قابىلداپ, بىرگە تۇرامىز نەمەسە اجىراسامىز» دەپ بىردەن شارت قويا الادى. وتباسى – ەكى تاراپتىڭ ۇلكەن جۇمىسى. تەپە-تەڭدىكتى ۇستاۋ ۇنەمى ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى», دەدى پسيحولوگ.
بۇل ۇدەرىستى تەرەڭىرەك ءتۇيسىنۋ ءۇشىن شەتەلدىك زەرتتەۋلەردى دە شولىپ كوردىك. بۇگىندە ەكونوميكالىق الەۋەتى جوعارى اقش تۇرعىندارىنىڭ 89 پايىزىنىڭ وتباسىلىق ءومىرى الاڭداتارلىق جاعدايدا ەكەن. حيۋستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى دينا حاننافورد پەن بوستون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ انتروپولوگى دجواننا دەۆيدسوننىڭ جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىندە ايەلدەردىڭ نەكەگە تۇرۋدان باس تارتۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبىن انىقتاعان. اشىپ ايتساق, وپاسىزدىق, مانساپتىق مۇمكىندىكتەر مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ارتۋى جانە اتا-انالارى, باۋىرلارىمەن بىرگە تۇرۋ ارقىلى ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنۋى. ال ەر ادامدار كوپ جاعدايدا جاۋاپكەرشىلىكتەن قاشاتىن كورىنەدى.
اتالعان سەبەپتەر ءبىزدىڭ جاستاردىڭ دا بويىندا بار. بۇعان قوسا قوعامدا «ازاماتتىق نەكە» قالىپتى جاعدايعا اينالىپ بارادى. قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىلارى ازىرلەگەن «قازاقستان وتباسىلارى-2022» ۇلتتىق بايانداماسىندا رەسپوندەنتتەردىڭ «ازاماتتىق نەكە» قۇبىلىسىنا دەگەن كوزقاراستارى «وڭ», «تەرىس», «بەيتاراپ» دەپ اتالاتىن ءۇش توپقا ءبولىنىپ, زەردەلەنگەن. ازاماتتىق نەكەنى جاقتايتىندار كورسەتكىشى – 28,3 وعان قارسىلار – 33,1 بەيتاراپ ۇستانىمداعىلار ۇلەسى – 32,8 پايىز. زەرتتەۋگە ەلىمىزدىڭ 17 وڭىرىنەن 1 200 ادام قاتىسقان. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل دەگەنىمىز ەلىمىزدە ءاربىر بەسىنشى نەكە تىركەلمەۋى مۇمكىن دەگەندى بىلدىرەدى.
جۋىردا ۇكىمەت وتىرىسىندا مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆا ەلىمىزدە نەكە قيۋعا ءوتىنىش بىلدىرگەن جۇپتار وتباسىن جوسپارلاۋ تۋرالى كەڭەس الىپ, ارنايى نۇسقاۋلىقپەن تانىسۋعا مىندەتتەلەدى دەگەن ەدى. «پروفيلاكتيكالىق جۇمىستاردىڭ نەگىزى – وتباسىن سانالى تۇردە قۇرۋعا مۇمكىندىك جاساۋ. وسىعان وراي, بۇۇ حالىق قورىمەن بىرلەسىپ استانا مەن شىمكەنت قالالارىندا قاناتقاقتى جوبا ىسكە قوسىلدى. وندا نەكە قيۋعا ءوتىنىش بىلدىرگەن ازاماتتارعا وتباسىن جوسپارلاۋ, پسيحولوگيا, رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق, ورتاق بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ جانە باسقا دا ماڭىزدى ماسەلەلەر بويىنشا تەگىن كەڭەس بەرۋ, وقىتۋ قاراستىرىلعان. ناتيجەسى ءساتتى بولسا, وسى تاجىريبەنى بارلىق وڭىرگە ەنگىزۋدى قولعا الامىز. سونىمەن قاتار جىل سوڭىنا دەيىن «باقىتتى قازاقستاندىق وتباسى» ينتەراكتيۆتى نۇسقاۋلىعى ازىرلەنەدى. نەكەگە تۇراتىن جۇپتاردىڭ وتباسىلىق داستۇرلەرى مەن رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارى تۋرالى اقپاراتتار «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» جۇيەسىندە بەينەروليك تۇرىندە كورسەتىلەدى. نەكەگە تۇرۋعا ونلاين ءوتىنىش بەرگەن ازاماتتار وسى نۇسقاۋلىقپەن مىندەتتى تۇردە تانىسىپ شىعۋعا ءتيىس. قازىر ەلىمىزدە وتباسى ساياساتى بويىنشا 469,3 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 156 الەۋمەتتىك جوبا بار. بولىنگەن قارجىنىڭ 40 پايىزى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋعا بولىنگەن, 25 پايىزى – جاستار اراسىندا وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋعا, 10 پايىزى – حالىق اراسىندا رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىقتى ساقتاۋعا, 15 پايىزى – جاعدايى تومەن وتباسىلارمەن پروفيلاكتيكالىق جۇمىستارعا, 10 پايىزى باسقا باعىتتارعا جۇمسالىپ جاتىر», دەدى مينيستر.
