سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – يۋري بەككەر
كونفەرەنتسيا قوناقتارى ەڭ الدىمەن «بالالار ادەبيەتىنىڭ باس باعبانى» تاقىرىبىندا مۇزافار الىمباەۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى فوتولار مەن گازەت-جۋرنالدار كورمەسىن, «بالدىرعان-بالالار ادەبيەتىنىڭ باس كىتابى» تاقىرىبىندا جۋرنالدىڭ تاريحىن پاش ەتەتىن بىرەگەي كورمەنى تاماشالادى. قالامگەردىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىنعان تاريحي ءمانى زور جادىگەرلەردى رەسپۋبليكالىق ارحيۆ پەن الماتى قالاسى ءارحيۆىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كوپشىلىككە تانىستىردى.
سالتاناتتى شارا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋىنان باستالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى مالىك وتارباەۆ وقىپ بەردى.
«بارشاڭىزدى قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مۇزافار الىمباەۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىمەن جانە «بالدىرعان» جۋرنالىنىڭ 65 جىلدىعىمەن قۇتتىقتايمىن!
مۇزافار الىمباەۆ – ءتول ادەبيەتىمىزدى وركەندەتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان, مادەنيەتىمىز بەن ونەرىمىزدى دارىپتەۋگە زور ەڭبەك سىڭىرگەن ءسوز زەرگەرى. ول الپىستان استام كىتاپ جازىپ, ارتىندا مول مۇرا قالدىردى. جازۋشىنىڭ «مەنىڭ قازاقستانىم», «ەستاي-قورلان», «تۋ تىككەن» سياقتى كوركەم دۇنيەلەرى وقىرمان قاۋىمنىڭ لايىقتى باعاسىن الدى. شىعارمالارى شەت تىلدەرىنە اۋدارىلدى. قالامگەردىڭ سوزىنە كوپتەگەن ءان جازىلىپ, حالىق اراسىنا كەڭ تارالدى. ونىڭ «وتانىڭ كوركەيمەي, وشاعىڭ مازدامايدى», «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل», «كىتاپ كىرگەن ۇيگە قۇت كىرەدى» سياقتى وتكىر دە ورالىمدى ويلارى قاناتتى سوزگە اينالدى.
كورنەكتى اقىن 1958 جىلى «بالدىرعان» جۋرنالىنىڭ نەگىزىن قالاپ, باس رەداكتور بولىپ وتىز جىلعا جۋىق تابان اۋدارماي قىزمەت ىستەدى. بۇل باسىلىم 65 جىل بويى تارتىمدى ءارى تاعىلىمدى دۇنيەلەرىمەن بۇلدىرشىندەردىڭ ءتىلىن ۇستارتىپ, ولاردى ادالدىق پەن ىزگىلىككە باۋلىپ كەلەدى. «بالدىرعان» تالاي جاس جەتكىنشەكتىڭ رۋحاني سەرىگىنە, اقىلشى دوسىنا, ۇلاعاتتى ۇستازىنا اينالدى.
جۋرنال قىزمەتكەرلەرى اعا ۇرپاق قالىپتاستىرىپ كەتكەن ىزگى داستۇرگە ادال بولىپ, وقىرماندارىن ءتىلى شۇرايلى, كوركەمدىك قۋاتى مول دۇنيەلەرمەن قۋانتا بەرەدى دەپ سەنەمىن. باسىلىمنىڭ ۇجىمىنا, اۆتورلارىنا جانە وقىرماندارىنا باق-بەرەكە, تولاعاي تابىس تىلەيمىن!» دەلىنگەن پرەزيدەنتتىڭ لەبىز حاتىندا.
«قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ دامۋىنداعى مۇزافار الىمباەۆ پەن «بالدىرعان» جۋرنالىنىڭ ورنى» تاقىرىبىندا ايشىقتى پىكىر ايتقان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, جازۋشى بەكەن ىبىرايىموۆ «بالدىرعاننان» باتا العان قانشاما جاس قالامگەر قازاق ادەبيەتىنىڭ ايتۋلى تۇلعاسىنا اينالعانىن اتاپ ءوتتى.
– قازاق بالالارىن تاربيەلەۋدە, ۇلتتىق رۋحتى ورنىقتىرۋدا, بالالارىمىزدىڭ كوركەمدىك تالعامىن ءھام تانىمىن قالىپتاستىرۋدا «بالدىرعاننىڭ» اتقاراتىن قىزمەتىنە باعا جەتپەيدى. ويتكەنى رەسپۋبليكا بويىنشا بالالارعا ارنالعان جۋرنالدار ماتەريالدار مەن اۆتورلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن, بەزەندىرۋ جاعىنان, تارالىم تۇرعىسىنان «بالدىرعانمەن» تەڭەسە المايدى. بۇل باسىلىم جارىققا شىققان كۇننەن باستاپ ءوزىنىڭ الدىنا قويعان ماقسات-تالابىنان ءبىر ءسات اينىعان ەمەس. جۋرنالدىڭ ەڭ ۇتىمدى جەرى بالالاردىڭ رۋحاني الەمىندەگى ماڭىزدى مىندەتتى اتقارىپ, بالاباقشا مەن تومەنگى سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالىپ شىعارىلۋى. «بالدىرعان» تەك بالالارعا ارنالعان شىعارمالار ۇسىنۋمەن شەكتەلمەي, بالالار ادەبيەتىنىڭ كادرلارىن تاربيەلەۋدە, جاس تىلشىلەردى جاساقتاۋدا ۇلكەن قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتىر. باسىلىم الداعى ۋاقىتتا دا وسى باعىتىنان اينىماي, جۇمىسىن جەمىستى جالعاستىرا بەرگەي», دەپ اتاپ ءوتتى ول.
«بالدىرعان» – بالالار اراسىندا ايرىقشا سۇرانىسقا يە باسىلىم. قازاق بالالارىنىڭ ءتاتتى ءتىلىن قالىپتاستىرعان جۋرنال بۇلدىرشىندەردىڭ سىرلاس دوسىنا اينالىپ, ءبىر كەزدەرى تارالىمى 220 مىڭعا دەيىن جەتكەنى امبەگە ايان. مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا بالاەۆانىڭ قۇتتىقتاۋىندا مۇزاعاڭمەن قاتار جۋرنالدا بەردىبەك سوقپاقباەۆ, قادىر مىرزا ءالي, تۇمانباي مولداعاليەۆ, فاريزا وڭعارسىنوۆا سىندى قازاقتىڭ كورنەكتى اقىن-جازۋشىلارىنىڭ وشپەس ءىزى, وزىندىك قولتاڭباسى قالعانى ايتىلدى. سالا باسشىسىنىڭ ىزگى لەبىزىن وقىرمانعا جەتكىزگەن ۆيتسە-مينيستر ارمان جۇدەباەۆ جاس ۇرپاقتىڭ قالامىن ۇشتاپ, دارىنىن اشا تۇسكەن باسىلىمنىڭ قالىڭ وقىرماننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەنە بەرۋىنە تىلەكتەستىك ءبىلدىردى.
سونداي-اق كونفەرەنتسيا بارىسىندا وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى عاني بەيسەمباەۆتىڭ, پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى اسايىن بايحانوۆتىڭ مەرەيتويلىق قۇتتىقتاۋلارى باسىلىم ۇجىمىنا تابىس ەتىلدى. ءوز كەزەگىندە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى جارقىنبەك امانتاي ۇلى, پاۆلودار وبلىسى اكىمدىگىنىڭ مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى مەدەت تاۋاسقان, قالي سارسەنباي, نۇرداۋلەت اقىش, بەيسەنباي سۇلەيمەنوۆ, ەركىن نۇرازحان, تالعات ايتباي ۇلى قاتارلى زيالى قاۋىم جۋرنال ۇجىمىن مەرەيلى بەلەسىمەن قۇتتىقتادى.
«قازاق گازەتتەرى» جشس قاراستى باسىلىمداردىڭ قۇرامىنا كىرەتىن جۋرنال جاڭا ماۋسىمدا ءوز وقىرماندارىن تىڭ جاڭالىقتارىمەن قۋانتتى. كونفەرەنتسيانى جۇرگىزگەن سەرىكتەستىك ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ءارى الماتى باسىلىمدارىنىڭ جەتەكشىسى دۋمان اناش جۋرنال زاماناۋي ترەندتەرگە ساي تۇرلەنىپ, جاڭا لەپپەن جارىق كورگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل تۇرعىدا ول باسىلىم ۇجىمىنىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىسى كەڭەيىپ, جۋرنالدا جاريالانعان ماتەريالدار «تيك-توك», «ينستاگرامم» جەلىلەرى ارقىلى دا كىشكەنتاي كورەرمەننىڭ ىقىلاسىنا بولەنىپ جۇرگەنىنە توقتالدى.
– مۇزافار الىمباەۆتىڭ ەسىمى ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە جاقسى تانىس. 95 جىل عۇمىر كەشكەن ابىز اقىننىڭ قازاق ادەبيەتىنە, ونىڭ ىشىندە بالالار ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا, وركەندەۋىنە قوسقان ۇلەسى ۇشان-تەڭىز. جازۋشىنىڭ وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارىنان باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن 60-تان استام كىتابى جارىق كوردى. شىعارمالارى الەمنىڭ 30-دان استام تىلىنە اۋدارىلدى. 300-گە جۋىق انگە ءسوز جازدى. «بالدىرعان» جۋرنالىنىڭ تاريحىن, ءجۇرىپ وتكەن جولىن مۇزافار الىمباەۆتىڭ شىعارماشىلىق ومىرىنەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتتارى مۇزاعاڭ مەن تۇماعاڭنىڭ كوزىندەي, اسىل سوزىندەي سانالاتىن جۋرنال بۇگىندە سول ارداقتى جاندار قالىپتاستىرىپ كەتكەن ءداستۇردى بەرىك ۇستاپ كەلەدى. يگى جولدى ءارى قاراي جالعاستىرۋ ءبىز ءۇشىن دە ابىرويلى مىندەت, – دەيدى «بالدىرعان» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى دۇيسەن ماعلۇموۆ.
بيىل ەل كولەمىندە مۇزافار الىمباەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان 500-گە جۋىق تانىمدىق-تاعىلىمدىق ءىس-شارالار سالتانات قۇرعان بولسا, ونىڭ باسىم بولىگى اقىن تۋعان توپىراقتا وتكەن. رۋحاني استانامىزعا قالامگەر تۋعان ولكەنىڭ ىستىق سالەمىن الا كەلگەن جەرلەستەرى دە ءسوز زەرگەرىنىڭ ەل جۇرەگىندەگى ەكىنشى ءومىرى باستالعانىن, ونىڭ رۋحاني مۇراسىن دارىپتەۋگە باعىتتالعان جوبالار جالعاسا بەرەتىنىن جەتكىزدى.
«وكىنىشكە قاراي, بالالار ادەبيەتى كەمشىن زەرتتەلىپ جاتقان سالا. سەبەبى ءبىز بۇگىنگى بالالار ەرتەڭگى قوعامنىڭ جۇرەگى ەكەنىن ۇمىتىپ كەتىپ جاتامىز. ءبىز كەشەگى «بالدىرعاننىڭ» بالالارىمىز. تاۋەلسىزدىكتىڭ نەگىزىن قالاپ جاتقان ۇرپاق وسى «بالدىرعاننىڭ» باۋىرىنان شىققان بولاتىن. ونىڭ باسىندا مۇزافار الىمباەۆ اعامىز تۇر. ۇلىلاردىڭ ىشىندە تولستوي, اباي, ىبىراي سەكىلدى بالالارعا ايرىقشا كوڭىل بولگەن قالامگەرلەر بار. بىراق بۇتىندەي بار عۇمىرىن, تىرشىلىگىن, جان دۇنيەسىن بالالارعا ارناعان مۇزاعاڭ سىندى قالامگەرلەر كەمدە-كەم. ول تۋرالى ويلاعاندا, نەمىستەر وتقا جاعىپ جاتقان تۇستا «بالالار قورقادى, مەن سولارعا ەرتەگى ايتىپ وتىرامىن» دەپ بىرگە جانىپ كەتكەن ءوزى پەداگوگ, ءوزى جازۋشى كورچاگ كوز الدىما ەلەستەيدى. مەنىڭ ۇعىمىمدا مۇزافار اعا بۇكىل عۇمىرىن قازاقتىڭ بولاشاق تۇلعالارى ءۇشىن جاعىپ جىبەرگەن جان. ەرەن تۇلعانى تۋعان توپىراعى عانا ەمەس, تۇتاس قازاق دالاسى كوككە كوتەرىپ, رۋحىنا باعىشتالعان ايتۋلى شارالار تۇتاس ەل كولەمىندە قانات قاققانى وسىنىڭ ايقىن دالەلى», دەيدى قازاقستان جازۋشىلار وداعى پاۆلودار وبلىستىق فيليالىنىڭ جەتەكشىسى سەرىك ەلىكباي.
رۋحاني جۇزدەسۋدە مۇزافار الىمباەۆتىڭ «الاقاي مەن بالاقاي» كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, ۇلتتىق كىتاپحانا قورى سۋ جاڭا جيناقپەن تولىقتى. ايگۇل قوسانوۆا, تالعات ابۋعازى, شاتتىق ۋاتقان, دياس مۇرات سىندى ەلگە بەلگىلى انشىلەر مۇزاعاڭنىڭ ولەڭدەرىنە جازىلعان اندەردى ورىنداپ, الماتى قالاسىنداعى ءال-فارابي اتىنداعى №145 مەكتەپتىڭ وقۋشىلارى اقىن اتالارىنىڭ ولەڭدەرىن جارىسا جاتقا وقىدى. كىشكەنتاي ورەندەردى ولەڭ-جىرعا باۋلىپ جۇرگەن كۇلپان التاەۆا باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى ءۇشىن «بالدىرعان» جۋرنالى رۋحاني جولباسشى ەكەنىن ايتادى. كونفەرەنتسيادان سوڭ پاۆلودار وبلىسى اكىمىنىڭ اتىنان مۇزافار الىمباەۆتىڭ رۋحىنا ارنالىپ اس بەرىلدى.
الماتى
