كوللاجدى جاساعان –زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
1990 جىلى 25 قازاندا قازكسر جوعارعى كەڭەسى حالىقتىڭ ەركىن بىلدىرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدادى. قازاقستان تۇڭعىش رەت وزىندىك دۇنيەتانىمى, ادەت-عۇرىپتارى مەن سالت-داستۇرلەرى بار, سول تۇرعىدا ءوزىنىڭ بولاشاق دامۋىن دەربەس, ناقتى بولجاي الاتىن رەسپۋبليكا رەتىندە جاريا ەتىلدى.
دەكلاراتسيا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ازاماتتارىنا لايىقتى جانە تەڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىن جاساۋعا نەگىزدەلگەنىن جانە جوعارعى كەڭەس قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا العانىن اتاپ وتكەن ءجون. جوعارعى كەڭەس رەسپۋبليكادا تۇراتىن بارلىق حالىقتاردىڭ دوستىعىن نىعايتۋ مەن بەكىتۋدى باستى مىندەت ەتىپ قويدى. مەملەكەتتىك ەگەمەندىك «زايىرلى دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋعا بەل بايلاۋ» نەگىزىندە جاريالاندى. ءتۇيىپ ايتقاندا, 25 قازان – تاۋەلسىزدىك جولىندا العاشقى ءارى ماڭىزدى قادام جاسالعان كۇن. وسى ساتتەن باستاپ ەلىمىز ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن تەرەڭ تانىپ, ءتۇسىنىپ, وزىق ۇلگىلى وركەنيەت كوشىنە باتىل بەت بۇرا باستادى.
قازاق كسر-نىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگى, ەڭ الدىمەن, قازاق ۇلتىنىڭ جانە رەسپۋبليكادا تۇراتىن باسقا ەتنوس وكىلدەرىنىڭ ءتول مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن, ءتىلىن قايتا جاڭعىرتۋ مەن دامىتۋعا جانە ۇلتتىق قادىر-قاسيەتىن نىعايتۋعا باعىت ۇستادى. سونىمەن قاتار دەكلاراتسيادا قازكسر رەسپۋبليكادان تىس جەردە تۇراتىن قازاقتاردىڭ ۇلتتىق-مادەني, رۋحاني جانە تىلدىك قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋعا «قامقورلىق تانىتادى» دەپ كورسەتىلگەن. ءسويتىپ, مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋى ۇلتتىق سانا مەن بىرەگەيلىكتى جاڭعىرتۋدىڭ باستاۋ نۇكتەسى بولدى.
رەسپۋبليكا اۋماعىندا تۇراتىن ازاماتتارعا ۇلتى مەن قانداي پارتياعا جاتاتىندىعىنا, شىققان تەگىنە, الەۋمەتتىك نەمەسە م ۇلىكتىك جاعدايىنا, جىنىسى مەن دىنىنە, قىزمەتى مەن تۇرعىلىقتى جەرىنە قاراماستان, بارلىق قۇقىقتار مەن بوستاندىقتارعا, سونداي-اق وزدەرىنىڭ ۇلتتىق-مەملەكەتتىك جانە اۆتونوميالىق قۇرىلىمدارىنان تىس تۇراتىن بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ وكىلدەرىنە ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا قۇقىقتىق تەڭدىك پەن تەڭ مۇمكىندىكتەرگە كەپىلدىك بەرىلدى. قازاقستان حالقى قازاق كسر-دە ەگەمەندىكتىڭ بىردەن-ءبىر يەسى جانە مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاينار كوزى بولىپ جاريالاندى. كەيىنىرەك بۇل نورمالاردىڭ بارلىعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا بەكىتىلدى.
دەكلاراتسيادا مەملەكەتتىلىكتىڭ تۇتاستىق, اۋماقتىڭ بولىنبەيتىندىگى جانە مىزعىماستىعى, حالىقتاردىڭ مادەنيەتى مەن تىلدەرىن دامىتۋ, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ سياقتى قاعيداتتار العاش رەت بەكىتىلدى. سونىمەن قاتار دەكلاراتسيا قازاقستاننىڭ شىنايى ەگەمەندىگىنىڭ بارلىق اتريبۋتتارىن: مەنشىك اۋماق پەن ازاماتتىق, مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن تولىقتىعى, مەملەكەتتىك بيۋدجەت, حالىقارالىق قاتىناستارداعى دەربەستىك, مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتىڭ كلاسسيكالىق رامىزدەرى – ەلتاڭبا, تۋ, ءانۇراندى, ءوزىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن بەكىتتى. قۇجاتتا ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك باعىتتاردى دەربەس انىقتاۋ قاعيداسى جاريالاندى.
اتا-بابالارىمىز سانداعان عاسىر بويى ارمانداپ وتكەن, نەبىر تۇعىرلى تۇلعالارىمىز باسىن بايگەگە تىگىپ, بار سانالى عۇمىرىن سارپ ەتكەن وسى اتتى كۇنگە جويقىن وقيعالارعا تولى بولعان حح عاسىردىڭ اياعىندا عانا قول جەتكىزدىك. باتىس پەن شىعىستىڭ تابىسۋىنا, رۋحانياتتىڭ, ءدىننىڭ حالىقتاردىڭ اراسىنا شەكارا قويماي, كوپىر بولۋىنا, از بەن كوپتىڭ باۋىر بولۋىنا بار بولمىس-ءبىتىمى, قابىلەت-قارىمىمەن قىزمەت ەتكەن سول العاداي ازاماتتار, اسىل قايراتكەرلەر تۇتاتىپ ۇلگەرگەن شىراق بۇگىندە ازات حالقىمىزدىڭ الاۋلى تاعدىرى بولىپ مازداپ تۇر.
دەر كەزىندە قابىلدانعان شارا – تاريحي ەرلىك, تىندىرىلعان شارۋا – تاريحي ارەكەت. وسى ورايدى دەكلاراتسيا, دەموكراتيالىق باستاۋلار دۇنيە دۇرلىگىپ جاتقان الماعايىپ كەزەڭدە ءتاي باسقان تاۋەلسىزدىگىمىز بەن كۇردەلى قوعامىمىزدىڭ ارتىق تولقۋلارسىز, بىرقالىپتى ءوسىپ-وركەندەۋىنە, حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق تۇرعىدا ۇيىسىپ, جۇدىرىقتاي جۇمىلۋىنا ايتارلىقتاي قىزمەت كورسەتە الدى. دەكلاراتسيادان سوڭ باستاۋ العان ساياسي, ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق رەفورمالاردىڭ سان الۋان كوزقاراستاردان تۋىنداپ جاتقان قانداي دا بولسىن كۇرمەۋلى ماسەلەلەرىن بەيبىت تە جاراستىقتى جولمەن رەتتەۋدىڭ جۇيەلى تاجىريبەسى قالىپتاسىپ, ىسكە اسىرىلا باستادى. سونداي ىرگەلى ىزدەنىستەر, تالاپتى, تاباندى شارالار «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» حالقىمىزدى از عانا ۋاقىت يىنىندە تاريح تورىنە الىپ شىقتى.
وسى جىلدار ىشىندە ەلىمىز كوپتەگەن سوقتىقپالى, سوقپاقسىز جولداردى ءجۇرىپ ءوتتى. ءجۇرىپ قانا وتپەي, بيىك بەلەستەردى باعىندىردى. ءبىز مۇنى ەشۋاقىتتا ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. بۇگىندە ەلىمىز ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇستى. بارشا الەم ەلدەرى ءۇشىن قازاقستان بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ, تاتۋلىق پەن دوستىقتىڭ الاڭىنا, بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدى.
حالقىمىزدا «بەرەكە باسى – بىرلىك» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز بار. بۇل – ومىرلىك تاجىريبەدەن الىنعان ۇلى دانالىق. سەبەبى بىرلىگى بەكەم ەل عانا مىقتى بولادى. بىرلىك بار جەردە تىرلىك بولاتىنى – بارشاعا بەلگىلى ءومىر شىندىعى. قوعامداعى بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ ارقاسىندا بۇدان دا بيىك بەلەستەردى باعىندىراتىنىمىزعا سەنىم مول. سەبەبى ءبىز – ارمانى اسقاق, ماقساتى انىق ەلمىز. ولاي بولسا, ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي بىرلىگىمىز جاراسىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدى ودان ءارى دامىتۋ جولىندا جان اياماي ەڭبەك ەتۋ, لايىقتى ۇلەس قوسۋ – ءاربىر ازاماتتىڭ قاسيەتتى بورىشى. تەك سولاي عانا الدىمىزدا تۇرعان ۇلكەن اسۋلاردى باعىندىرا الامىز.
ادىلەتتى قوعام ورناتۋ ءۇشىن الەۋەتتى ەكونوميكا كەرەك. ەكونوميكا دامىعان سايىن مەملەكەت نىعايا تۇسەدى. ول ءۇشىن بارلىق ماسەلەگە ەلدىك تۇرعىسىنان كەلگەن ءجون. حالقىمىز ەلدىك دەپ ەل ىشىندەگى ىنتىماقتى, جاراستىقتى ۇققان. سول ىنتىماق پەن جاراستىقتىڭ ۇلگىسىن, ەڭ الدىمەن, ەل بيلىگىندە, ءىس باسىندا جۇرگەن ازاماتتار, زيالى قاۋىم وكىلدەرى كورسەتكەنى ابزال. ەلدىك – بۇگىنگى تاڭداعى بارشامىزعا ورتاق, بىردەن-ءبىر جەتىستىگىمىز. ەلدىكتى ساقتاي ءبىلۋ – ەڭ اسىل مۇراتىمىز. بۇل – مەملەكەت پەن قوعامعا دەگەن جاناشىرلىق پەن جاۋاپكەرشىلىك, ىزدەنىمپازدىق پەن تالاپشىلدىق, ۇلكەن الەۋمەتتىك بەلسەندىلىك ارقىلى عانا اتقارىلار مەرەيلى مىندەت. بۇل ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىمىزعا دەگەن سەنىمىمىزدى نىعايتادى, كەلەشەككە دەگەن ءۇمىتىمىزدى ۇلعايتادى.
ەگەمەندىكتىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەر كورىنىستەر – ىشتەگى ىنتىماق, تىنىشتىق, بەرەكە-بىرلىك, سىرتتاعى, الىس-جاقىن ەلدەرمەن سىندارلى قارىم-قاتىناس, ءوزارا ىقپالداستىق. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءتۇرلى دۇمپۋلەر, قاقتىعىستار, داۋ-جانجالدار ءجيى بولىپ, شيەلەنىستەر شيرىعىپ تۇرعان الماعايىپ زاماندا حالقىمىزعا ءتان ءتوزىم مەن سابىردان ايىرىلمايىق, ەرتەڭگە دەگەن ءۇمىتىزدى ۇزبەيىك, سەرت پەن سەنىمىمىزگە بەكەم بولايىق. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى – جۇزدەگەن حالىق پەن ميلليونداعان ادامنىڭ باقۋاتتى تۇرمىس-تىرشىلىگى مەن الاڭسىز ءومىرىنىڭ باستى كەپىلى.
