سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
2012 جىلى ەكسپورتىمىزدىڭ تۇسىرگەن پايداسى 86,4 ملرد دوللارعا جەتىپ, ارادا ون جىل وتەر-وتپەستە 10 ەسە ءوسىپ شىعا كەلەدى. بۇل, ارينە, جاڭا عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا ءتاپ-ءتاۋىر قىمباتتاعان مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ويتكەنى مۇناي – قازاقستاننىڭ باستى ەكسپورتتىق كوزىرى. جىلدار بويى وسى شيكىزاتتى ءوندىرۋ اۋقىمىن ارتتىرىپ, ونىڭ تىكەلەي جانە ەنشىلەس سالالارىنا شەتەلدىك ينۆەستورلاردى بەلسەندى تۇردە تارتىپ كەلەمىز.
الايدا ونجىلدىق ءتامامدالار تۇستا الەم ەكونوميكاسىندا كەدىر-بۇدىرلى كەزەڭدەر باستالدى. 2008 جىلعى جاھاندىق قارجى داعدارىسى 2014-2015 جىلدارى قايتا اينالىپ سوعىپ, وڭالىپ ۇلگەرمەگەن ەكونوميكانى ودان ءارى تۇرالاتىپ تاستادى. كۇيرەتىپ كەتتى دەۋگە اۋىز بارماس, بىراق مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەن قايتىپ ساباق الۋدى ۇيرەتىپ كەتكەنى شىندىق ەدى. ساباق الدىق پا, المادىق پا, ونى بۇگىنگى حال-احۋالىمىزعا قاراپ تۇسىنە جاتارسىز. 2012 جىلى 86,4 ملرد دوللارعا جەتكەن ەكسپورت ءتۇسىمى 2016 جىلى نەبارى 36,8 ملرد دوللارمەن شەكتەلدى. جارايدى, شيكىزاتتىق سەكتوردىڭ جايى تۇسىنىكتى. الەمدىك نارىقتا باعا قىمباتتاسا بولدى, ورتايعان قازىنا قايتا تولادى. بىراق شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردىڭ بوي تۇزەپ كەتۋى ءبىرشاما قيىنىراق جۇرەدى. بۇل ەكسپورتتىق شارتتاردى قيىنداتاتىن وڭدەۋشى ونەركاسىپ تاۋارلارىن ءوندىرۋدىڭ وبەكتيۆتى ەرەكشەلىكتەرىنە (كۇردەلى جەتكىزۋ تىزبەكتەرى جانە ولاردى باسقارۋ قيىندىعى, ترانسپورتتىق شىعىندارعا دەگەن سەزىمتالدىق, تەحنولوگيا دەڭگەيىنە قاتىستى تۋىندايتىن تاۋەلدىلىك) بايلانىستى.
قازاقستان شيكىزاتتىق ەمەس سەكتور ءوندىرىسىن دامىتا تۇسۋگە مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىرعانىمەن, ءبارىبىر جالپى قۇرىلىمدا مۇناي, باسقا دا قازبا بايلىقتار ۇلەسى باسىم. الداعى ۋاقىتتا دا ولاردىڭ باسقا ونىمدەرگە ورىن بوساتا قويۋى ەكىتالاي. بىراق شيكىزاتقا بايلانعان ەكسپورتتىڭ ورنىقسىزدىق تۋدىراتىنىن 2020 جىلى قاتتى سەزىندىك. پاندەميا جىلى ەكسپورت كولەمى 47 ملرد دوللارعا تەپە-تەڭ بولدى.
2022 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكسپورت كولەمى 84,8 ملرد دوللارعا جەتىپ, 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 40,7 پايىزعا ءوستى. ال يمپورت كولەمى 50 ملرد دوللارعا باعالاندى. ءسويتىپ, پاندەمياعا دەيىنگى دەڭگەيگە جەتتىك. قازىر ەلىمىز 119 ەلگە ءونىم ەكسپورتتاپ وتىر. سولاردىڭ ىشىندە يتاليا (13,8 ملرد دوللار), قىتاي (13,1 ملرد دوللار), رەسەي (8,78 ملرد دوللار), نيدەرلاند (5,48 ملرد دوللار), تۇركيا (4,75 ملرد دوللار) ەلدەرىنىڭ شوقتىعى بيىك. وسى بەستىككە جالپى ەكسپورتىمىزدىڭ شامامەن 45 پايىزى تيەسىلى.
ناقتى نەنى ساتامىز دەگەندە, مۇنايمەن قاتار گاز, ءتۇستى مەتالل, فەرروقورىتپا اۋىزعا ىلىگەدى. ولاردىڭ ءىزىن الا مەتالل جانە مەتالل بۇيىمدارى بار. وزگە كاتەگوريالاردا اۋىل شارۋاشىلىعى, حيميالىق ونەركاسىپ ونىمدەرى, ماشينا جانە قۇرىلعىلار الەۋەتى ارتىپ كەلە جاتىر. توقىما بۇيىم, قۇرىلىس ماتەريالدارى, كيىم-كەشەك ءالى جەتەكشى پوزيتسيادا ەمەس. بۇل ورايدا شاعىن جانە ورتا بيزنەس ماسەلەسىن قوزعاماي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. قازىر بۇل سەكتوردىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 34-35 پايىز دەڭگەيىندە عانا. بۇل, ارينە, تومەن ناتيجە. كەلەشەكتە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ەكونوميكانىڭ باستى درايۆەرىنە اينالۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن كاسىپكەرلەرگە قارجىلىق جانە قارجىلىق ەمەس قولداۋلار كەشەنىن ۇيىمداستىرۋ اسا ماڭىزدى. تاياۋدا پرەزيدەنتتىڭ ءوزى ەكونوميكاعا نەسيە بەرۋ ماسەلەسىن ءسوز ەتىپ, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ەنشىسىندە جاتقان تريلليونداعان قاراجاتتى وسى ماقساتقا بۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس بىلدىرگەن.
جوعارىدا اتالعان بەس مەملەكەتتەن بولەك, قازاقستان بىلتىر وڭتۇستىك كورەيا (4,54 ملرد دوللار), وزبەكستان (3,69 ملرد دوللار), فرانتسيا (3,07 ملرد دوللار), رۋمىنيا (2,51 ملرد دوللار), يسپانيا (2,32 ملرد دوللار) ەلدەرىنە تاۋار ەكسپورتتاعان.
ءاردايىم مۇناي باعاسى وسكەن جىلى قازاقستان ەكونوميكاسى دا ءوسىم كورسەتىپ وتىرادى. 1992 جىلى ەلىمىز 4,4 ملن توننا مۇناي ساتتى. 1993 جىلى كورسەتكىش 883 مىڭ تونناعا ازايىپ كەتتى. 1995-2000 جىلدار ارالىعى قايتا ەڭسە تىكتەگەن ۋاقىت – ساتىلىم كولەمى 11 ملن توننادان 27,7 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايدى. مۇنايدى كوپ ساتقان بەرەكەلى جىل دەپ 2013 جىلدى ايتا الامىز – 70,7 ملن توننا مۇناي ەكسپورتقا شىعارىلدى. ودان كەيىنگى جىلدارى كورسەتكىش كۇرت تومەندەدى. 2022 جىلى 64,3 ملن توننا مۇناي سىرتقا ساتىلعان. جالپى, تاۋەلسىزدىك جاريالاعان ۋاقىتتان بەرى وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبى سالاسى 3,5 ەسە ءوسىپ, اۋقىمى ارتا ءتۇستى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا 25 ملن توننا توڭىرەگىندە ءوندىرىس جاساساق, قازاقستاننىڭ قازىرگى الەۋەتى 90 ملن توننا (بالكىم, ودان دا ارتىعىراق) وندىرۋگە جەتەدى.
بيىل وتاندىق ەكسپورت كولەمى ازىرگە 38 ملرد دوللارعا جەتىپ تۇر (قاڭتار-ماۋسىم قورىتىندىسى). قازىردىڭ وزىندە بىلتىردىڭ ۇقساس كەزەڭىنەن 10,3 پايىزعا ارتتا قالۋ بايقالادى. باستى سەبەپ – شەت مەملەكەتتەرگە شيكى مۇناي ساتىلىمىنىڭ 17,4 پايىزعا قىسقارۋى. ادەتتە توپ-10 تاۋار تىزىمىنەن تۇسپەيتىن كاتودتى مىس جانە فەرروحروم بۇل جولى ۇزدىكتەر قاتارىنان تىس قالعان. جۇمساق بيداي سۇرپى, تابيعي گاز جانە وڭدەلمەگەن كۇمىس كولەمى دە بۇرىنعى ەكسپورتتىق قارقىنىن جوعالتقان. ونىڭ ەسەسىنە وسىعان دەيىن قوسالقى پوزيتسيا بولىپ كەلگەن مىس رۋدالارى مەن كونتسەنتراتتارىن جونەلتۋ 48,6 پايىزعا ءوسىپ, 1,5 ملرد دوللار تابىس اكەلدى. ءوندىرىس كولەمى وسكەن ونىمدەر قاتارىندا ۋران دا بار. ايتپاقشى, جارتى جىلدا شيكىزاتتىق ەمەس تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ 7,6 پايىزعا ءوسىپ, 5,9 ملرد دوللارعا جەتكەنىن دە ايتا كەتەيىك.
«ەكسپورت ءوسىمى تاۋارلىق پوزيتسيا سانىن كەڭەيتۋ ەسەبىنەن بولدى. ءبىرىنشى توقساندا ەكسپورتقا شىعارىلاتىن نومەنكلاتۋرا 767 تاۋارلىق پوزيتسياعا ءوستى. ەكسپورت گەوگرافياسى دا كەڭەيىپ جاتىر. بيىل 106 ەلگە شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت جاسالدى, 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 6 ەل قوسىلدى», دەيدى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى قايرات تورەباەۆ.
قازاقستان تاۋارلاردىڭ شيكىزاتتىق ەمەس تۇرلەرىن نەگىزىنەن قىتاي, وزبەكستان, رەسەي, تۇركيا, نيدەرلاند, ۇلىبريتانيا, جاپونيا, قىرعىزستان, گرۋزيا, اۋعانستان ەلدەرىنە ساتىپ وتىر.
ءبىرازدان بەرى ەكسپورتتاۋشىلاردى قولداۋعا بايلانىستى ناقتى تەتىكتەر پايدا بولدى. قارجىلىق جانە قارجىلى ەمەس قولداۋ شارالارى QazTrade جانە KazakhExport كومپانيالارى ارقىلى ىسكە اسادى. مينيسترلىك مالىمەتى بويىنشا, سوڭعى ءۇش جىلدا 650 بەلسەندى ەكسپورتتاۋشى سىرتقى نارىققا شىقتى, ولاردىڭ 80 پايىزى – شوب وكىلدەرى. ەكسپورتتاۋشىلاردى حالىقارالىق ماركەتپلەيستەرگە شىعارۋ, ساۋدا ميسسيالارىنا قوسۋ جانە ەكسپورتتىق شىعىنداردى وتەۋ بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەلىمىز وتكەن جىلى ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ 8,8 ملرد تەڭگە شىعىنىن وتەپ بەرگەن. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 260 ملن دوللارعا 38 ەكسپورتتىق كەلىسىمشارت قۇرىلدى. جىل باسىنان بەرى ۆەتنام (حانوي), ازەربايجان (باكۋ), يران (تەگەران), قىتاي (سيان) جانە وزبەكستان (تاشكەنت) ەلدەرىندە 5 ساۋدا-ەكونوميكالىق ميسسيا ۇيىمداستىرىلدى. شارالار جەمىسسىز ەمەس: 300 ملن دوللاردان ارتىق سوماعا ەكسپورتتىق مامىلە جاسالىپ, 300-دەن اسا كەلىسسوز جۇرگىزىلدى.
ۇلكەن اۋقىمداعى ەكسپورتتىق الەۋەت ماسەلەسىنە قايتا ورالار بولساق, وندا گەوگرافيالىق ورنالاسۋ تيىمدىلىگىن تىلگە تيەك ەتەمىز جانە بۇل رەتتە قىتاي تاقىرىبىن اينالىپ وتپەيمىز. مەملەكەت باسشىسى جاقىندا جاساعان رەسمي ساپارى اياسىندا قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا 16,54 ملرد دوللارعا كەلىسىم جاسالدى. سونىڭ باسىم بولىگى «قازمۇنايگاز» كەلىسىمدەرىنە تيەسىلى, ونىڭ ىشىندە Sinopec كومپانياسىمەن كەلىسىلگەن پوليەتيلەن شىعاراتىن زاۋىت قۇرىلىسىن باسا ايتۋعا بولادى. قۇنى 7,7 ملرد دوللار بولاتىن زاۋىت تەڭىز كەن ورنىنا تاياۋ ماڭداعى قاراتابان ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا سالىنباق. جىلدىق ءوندىرىس كولەمى – 1 ملن 250 مىڭ توننا پوليەتيلەن. بۇل بولاشاقتا ەكسپورتتىق الەۋەتىمىزدى ارتتىرا تۇسۋگە ۇلكەن اسەرىن تيگىزەدى دەيدى ساراپشىلار.
2000 جىلداردىڭ باس كەزىندەگى 8 ملرد دوللاردان 2022 جىلعى 85 ملرد دوللار ەكسپورتتىق تابىسقا دەيىن 20 جىلدان اسا ۋاقىت ءجۇرىپ جەتتىك. ەكسپورتتىق ءونىم سەبەتى مەن مارشرۋتتارىن ءارتاراپتاندىرۋ ورتا دەڭگەيدە جۇرگىزىلدى جانە نەگىزىنەن شيكىزاتتىق ەكسپورتقا ارقا سۇيەيتىن پوزيتسيامىزدان ايني قويعان جوقپىز. ەلىمىز سوڭعى بىرەر جىلداعى گەوساياسي تۇيتكىلدەردەن ءتيىستى ساباق الىپ, قورىتىندى شىعارۋعا ءتيىس. الداعى ونجىلدىقتىڭ قانشالىقتى ەكسپورتتىق باعىتتاردى كەڭەيتۋگە كۇش سالاتىن جانە وندىرىستىك ەكونوميكاعا اينالۋ مىندەتىنە ادال قارايتىن كەزەڭ بولارىن باقىلايمىز.
