قازاق مەكتەبى: ءوسۋ ءۇردىسى

دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, كەيىنگى 30 جىل­ ىشىندە ەلىمىزگە شەتەلدەن 1,5 ملن-عا­ جۋىق قانداس ورالىپ, كورسەتكىش 70 پا­يىزدان اسىپ وتىر. ەگەر وعان قازاق ءتىلىن جاقسى مەڭگەرگەن بىرقاتار تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ وكىلدەرىن قوساتىن بولساق, وندا بۇل كورسەتكىش 80 پايىزعا جەتەدى. ال الداعى ۋاقىتتا 90 پايىزدان اسادى دەپ بولجانىپ وتىر. ساراپشى ماماندار قازاق ءتىلدى مەكتەپتەر سانىنىڭ كوبەيۋىن ۇلت تۇراقتىلىعىنىڭ كەپىلى رەتىندە قاراستىرادى. ويتكەنى قازاق سىنىپتارىندا وقىعان بالالار انا ءتىلىن مەڭگەرۋمەن قاتار حالىقتىڭ ءداستۇرلى تاريبەسىن دە قاتار مەڭگەرەدى. انا تىلىمەن قاتار وزگە تىلدەردى مەڭگەرگەن وقۋشىلار باسەكەگە قابىلەتتى ورتانىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى. بۇگىندە ەلىمىزدە 17 جاسقا دەيىن 6 ميلليوننان اسا بالا بولسا, ونىڭ 3,3 ميلليونىن مەكتەپ جاسىنداعىلار قۇرايدى. ال ولارعا ساپالى ءبىلىم, سالاماتتى ورتا قالىپتاستىرۋ – مەملەكەت الدىندا تۇرعان كەشەندى مىندەت.

دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قازاق مەكتەپ­تە­رىنىڭ رەيتينگى جوعارى ەكەنىن ۇبت, حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق وليمپيادالار ناتيجەسىنەن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. سونىمەن قاتار ساراپ­شىلار قازاق مەكتەپتەرىندە تاربيە بەرۋ ءىسىنىڭ دە وزىق ەكەنىن العا تارتادى. قا­زاق ءتىلدى مەكتەپتەرگە دەگەن سۇرانىس 2016-2017 جىلدارعا دەيىن جاقسى كور­سەت­­كىشپەن ەرەكشەلەنگەن. دەگەنمەن كەي­­بىر دەرەكتەر قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سا­نى 2011-2016 جىلدارى ارالىعىندا 17 پايىزعا ازا­يىپ كەتكەنىن راستايدى. ءىر­ى­ قالالاردا جاڭادان قازاق مەك­تەپ­تە­رى­ اشىلىپ جاتقانىمەن, حالىق كوشىپ كەت­كەن شاعىن اۋىلداردا بالا سانى­نىڭ­ ازايۋى­نا بايلانىستى مەكتەپتەر جا­­ب­ىل­عان.

كەڭەستىك كەزەڭدە رۋحاني سالا تۇبە­گەي­لى وزگەرىسكە ۇشىرادى. 1990 جىلى قازاق كسر حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءمينيسترى ش.شاياحمەتوۆ ەلىمىزدە 1960-1986 جىلدارى 500-دەن اسا قازاق مەكتەبى نەگىز­سىز جابىلعان دەسە, تاريحشى عالىم ح.ءابجانوۆتىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 1 314 قازاق مەكتەبى جابىلعان. ماماندار تىڭ كوتەرىلگەن جىلداردان باستاپ ەل تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەنگە دەيىن كوپتەگەن قالادا بىردە-ءبىر قازاق مەكتەبى, ءتىپتى قازاق سىنىبى بولماعانىن العا تارتادى.

قازاق مەكتەپتەرىنىڭ تاعدىرى قاي كەزەڭدە دە قوعامدى تولعاندىرىپ كەلدى. كەڭەس تۇسىندا الماتى قالا­سىنىڭ وزىندە جالعىز №12 قازاق مەكتەبى قالعانى بەلگىلى. وسى كەزدە شونا سماحان ۇلى باستاعان زيالى قاۋىم اتالعان ماسەلەنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماسەلە ەتىپ كوتەرىپ, الماتى قالاسىندا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولدى. «مەكتەپكە كەڭەس» قوعامدىق كەڭەسى 1986 جىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ ءىزىن الا, 1987 جىلى قۇرىلىپ, ونىڭ مۇشەلەرى ءۇي-ءۇيدى ارالاپ, اتا-انالاردان قول جينادى, قازاق وتباسىلارىن ۇگىتتەدى. وسىلايشا, قازاق مەكتەپتەرىنىڭ جاپپاي اشىلۋىنا ىقپال ەتتى.

1989-1990 وقۋ جىلدارىندا ەلى­مىز­­­دەگى قازاق مەكتەپتەرىندە 1 مىڭعا جۋىق وقۋشى ءبىلىم الدى. ءتيىستى سالا دەرە­گىنە سۇيەنسەك, تاۋەلسىزدىك جىلدارى قا­زاق تىلىندە وقىتاتىن 965 مەكتەپ ىسكە قوسى­لىپ, جالپى سانى 3 733-كە جەتكەن. بۇل – جالپى مەكتەپتەردىڭ 54 پايىزىنا تەڭ. 1991 جىلى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى 2 768 بولاتىن. مەكتەپ جاسىن­دا­عى ۇلتى قازاق بالالاردىڭ سانى – 2 568 068-ءدى­ قۇراسا, ولاردىڭ 2 173 141-ءى قا­زاق تىلىندە ءبىلىم العان.

وسى ورايدا ەلىمىز ايماقتارىنداعى ورىن تاپشىلىعىن جويىپ, زاماناۋي مەكتەپتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇر. بۇل باعىتتا مەملەكەت تاراپىنان «جايلى مەكتەپ» جوباسى قابىلدانىپ 400-گە جۋىق مەكتەپ سالىنىپ, 800 مىڭداي وقۋشى ورنىمەن قامتاماسىز ەتىلىپ جوسپارلانعان. جاڭا مەكتەپتەر 300, 600, 900, 1200, 1500, 2000 جانە 2500 ورىنعا ارنالاتىن بولادى. جوبا ناتيجەسىن بەرەتىن بولسا ورىن تاپشىلىعى, اپاتتى مەكتەپتەر, ءۇش اۋىس­ىمدى مەكتەپتەر ماسەلەسى شەشىلەدى. بولجامعا سايكەس, 2026 جىلعا قاراي ەلىمىزدە 1,2 ملن وقۋشى ورىندارىنا تاپشىلىق بايقالاتىن بولادى.

جاڭا تۇرپاتتى مەكتەپتەر زامان اعى­مىنا ساي جاراقتالىپ, ساپالى ينتەر­نەت, بىلىكتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتى­لۋگە ءتيىس. الايدا ساراپشىلار ۇلتتىق جو­با اياسىندا ەلىمىزدەگى مەكتەپتەر تاپ­شىلىعى ازايمايدى دەگەن پىكىردە. ويت­كەنى دەموگرافيالىق, ميگراتسيالىق احۋال­دى باسشىلىققا العاندا, وڭىرلەردى جاي­لى مەكتەپپەن قامتاماسىز ەتۋ ىسىندە جۇيە­لى ساراپتاما جاسالماي وتىر. ال ۇلت­تىق مەكتەپتەردى دامىتۋ ىسىندە ەلى­مىز­­دىڭ ىشكى احۋالىن, حالىقارالىق كە­ڭىس­­­­­تىكتەگى ىقپالداستىعىن نەگىزگە الا وتى­­­­رىپ, ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ, وقۋ­لىق­­­تاردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, بىلىكتى ما­مان­­داردىڭ الەۋەتىن كوتەرۋ, جاڭا تەحنو­لو­گيالاردى مەڭگەرۋگە قاتىستى كەشەن­دى قادامداردى باسشىلىققا الۋ ماڭىز­دى.

الماتى