ماسەلەن, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بولجامى بويىنشا قازاقستانداعى سۋ رەسۋرستارىنىڭ كولەمى 2030 جىلعا قاراي 90-نان 76 تەكشە مەترگە دەيىن تومەندەيدى. بۇل ەلدەگى سۋ تاپشىلىعى 7 جىلدان كەيىن شامامەن 15 پايىزدى قۇرايتىنىن بىلدىرەدى. «بۇگىنگە دەيىن ەكونوميكامىزدا سۋ رەسۋرستارىنىڭ مۇنداي جەتىسپەۋشىلىگى بولعان ەمەس» دەپ توپشىلايدى ماماندار. قازىر عالامدىق جىلىنۋدىڭ ناتيجەسىندە جاڭبىر جۇيەلى جاۋمايتىن بولدى. سونىڭ سالدارىنان جەراستى سۋلارى كۇرت ازايدى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, دۇنيەجۇزىندەگى 1 ميلليارد ادام ىشۋگە جارامدى سۋعا ءزارۋ. ەلىمىزدە تۇراتىن ءار ادام تاۋلىگىنە 150-200 ليتر سۋ پايدالانسا, مالي دەگەن ەلدە ءبىر ادام تاۋلىگىنە 2-3 ليتر عانا سۋ قولدانادى ەكەن. بۇۇ دەرەكتەرى بويىنشا قازاقستان سۋ قورىنا قاتىستى تمد ەلدەرى اراسىندا ەڭ سوڭعى ورىندا كورىنەدى. رەسپۋبليكامىزداعى وڭىرلەردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى اۋىز سۋ تاپشىلىعىن تارتۋدا.
ەلىمىزدە سۋ رەسۋرسى, ونىڭ ىشىندە تۇششى تازا سۋ كولەمى شەكتەۋلى. ىلە مەن ەرتىستىڭ باستاۋى – قىتايدا. سۋ كوزى بويىنشا سول ەلگە تاۋەلدىمىز. شۋ مەن تالاس وزەندەرىنىڭ باسىندا – قىرعىزدار, سىرداريانىڭ باستاۋى – تاجىك, وزبەك, قىرعىزدىڭ قولىنان وتەدى. سونىڭ سالدارىنان سىردىڭ سۋىنىڭ حالىققا جەتپەي جاتقانىن جىلدا كورىپ ءجۇرمىز. سولتۇستىگىمىزدەگى ەدىل مەن جايىق تا رەسەي جەرىنەن باستالادى. سوندىقتان تىرشىلىك ءنارىن ىسىراپسىز, ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ تەتىكتەرىن ىسكە قوسۋ – ءبىز ءۇشىن باستى مىندەت. وسى ۋاقىتقا دەيىن سۋ شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمىن ءتۇرلى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ باسقارۋى سالدارىنان سۋ رەسۋرستارىنا قاتىستى ءتيىمدى ساياسات جۇرگىزىلمەي وتىرعانى ايتىلىپ ءجۇردى. ەندىگى جەردە مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولعا الۋىمەن جاڭادان قۇرىلعان سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنە ۇلكەن ءۇمىت ارتامىز.
– جالپى, قازىر جەر جۇزىندە سۋعا دەگەن تاپشىلىق باستالدى. مال بىلاي تۇرسىن, ادامعا سۋ جەتپەيتىن حالگە جەتىپ كەلەمىز. حالىق سانى 40-50 ملن بولعاندا سۋدى قالاي جەتكىزەمىز دەپ ويلانۋ كەرەك. بىزدەگى سۋ قورىنىڭ 70-80 پايىزى مەملەكەتارالىق وزەندەردەن الىنادى. قالعان 20-30 پايىزى اۋىل اراسىنداعى وزەندەرگە تيەسىلى. سۋدى ساقتاپ قالا الماساق, بولاشاعىمىز بۇلدىر, – دەيدى سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ مامانى, وسى سالانىڭ بۇرىنعى ءمينيسترى ناريمان قىپشاقباەۆ.
سۋعا قاتىستى وسىنداي دەرەكتەر الدان شىققاندا جارتىلاي شولەيت وڭىردە وركەن جايعان, سۋ كوزدەرىنە كەدەي ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ءوندىرىستى جەزقازعاننىڭ بولاشاعى نە بولار ەكەن دەگەن ماسەلە ويلاندىرماي قويمايدى. مىستى قالا ماڭىنان قاراكەڭگىر وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسى وتەتىنى بەلگىلى. وزەننىڭ ارناسىنا كەڭگىر سۋ قويماسى سالىنعان. ۇلىتاۋدىڭ جاقسى ارعاناتى سىلەمدەرىنەن باستالىپ, سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە قاراي اعىپ وتەتىن وزەننىڭ ۇزىندىعى 300 شاقىرىمعا جۋىق, سۋ جينايتىن الاپتىڭ اۋماعى – 16 700 شارشى مەتر. سارىسۋ وزەنىنىڭ ءىرى سالاسى سانالاتىن قاراكەڭگىردەن قازىر ونىڭ ارناسىنا قاراي ماردىمدى سۋ قۇيىلىپ جۇرگەن جوق. قۇرعاقشىلىق پەن قىستا قاردىڭ از ءتۇسۋى سالدارىنان كەيىنگى جىلداردا وزەن ارناسى ارقىلى كەڭگىر سۋ قويماسىنا كەلەتىن سۋ مولشەرىنىڭ كەمىپ بارا جاتقانى دا بايقالا باستادى. ماسەلەن, اۋماعىنا 319 ملن تەكشە مەتر سۋ جيناقتايتىن كەڭگىر سۋ قويماسىنا وتكەن جىلى – 46,8 ملن تەكشە مەتر, بيىلعى كوكتەمدە 71 ملن تەكشە مەتر عانا سۋ كەلدى. قازىرگى تاڭدا وندا 230 ملن تەكشە مەتر كولەمىندە سۋ قورى بار. جەتىسپەيتىن مولشەر 80 ملن تەكشە مەتر شاماسىندا.
جەزقازعان ءوندىرىسىن وركەندەتۋگە وڭىردەگى سۋ تاپشىلىعىنىڭ قولبايلاۋ كەلتىرەتىنى ەرتە كەزدەن-اق بەلگىلى بولعان. مىستى قالانىڭ ارىدەگى تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, وتكەن عاسىردا ۇلكەن جەزقازعان ءوندىرىسىن اشۋعا بايلانىستى جوباعا وداقتىق كوميتەتتە قارسىلىق تانىتقانداردىڭ ەكى ۇلكەن ايعاقتى ماسەلەنى العا تارتقانىن بايقايمىز. ونىڭ ءبىرى – جەزقازعاننىڭ ورتالىقتاعى تەمىرجول قاتىناستارىنان شالعايدا جاتقانى بولسا, ەكىنشىسى – جارتىلاي شولەيت ايماقتاعى وندىرىسكە قاجەتتى سۋدىڭ تاپشىلىعى بولاتىن. «مۇندا كەننىڭ كوپ قورى جوق» دەۋشىلەر دە تابىلدى. سونىڭ سالدارىنان مىس كومبيناتىن سالۋدى ۇيعارىپ وتىرعان جەزقازعاندى ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ جوسپارىنا ەنگىزبەۋ قاۋپى دە تۋىنداعان ەدى. ءوڭىردىڭ كەن قورىن مۇقيات زەرتتەپ, ءوزىنىڭ تۇجىرىمدارىن بىلىكتىلىكپەن دالەلدەي بىلگەن داڭقتى گەولوگ قانىش ساتباەۆ سۋ ماسەلەسىن دە جان-جاقتى ويلاستىرىپ, كەڭىنەن زەرتتەلۋىنە كوڭىل بولەدى. قاراكەڭگىر, سارىكەڭگىر وزەندەرى قوسىلىپ كەڭگىر اتاۋىمەن سارىسۋ الابىنا دەيىن كەلەتىنى بەلگىلى. وسى كەڭگىردىڭ دوسمىرزا ساعاسىنان ۇلكەن بوگەت سالۋعا بولاتىنىن قانەكەڭ زەردەلەپ, ماماندارعا ەسەپ-قيسابىمەن جوباسىن جاساتىپ قويادى. ءسويتىپ, سۋ كوزىنىڭ تاپشىلىعى تۋرالى ماسەلەنىڭ وڭ شەشىمى تابىلادى. ناۋشاباي سايىنىڭ اڭعارىندا ۇلكەن بوگەن سالۋ ارقىلى مول سۋ جيناي الاتىن اۋقىمدى گيدروتەحنيكالىق قويمانىڭ جوباسى وسىلايشا 1952 جىلى دۇنيەگە كەلگەن بولاتىن. سودان بەرگى كەزەڭدە ءوندىرىستى قالانىڭ تىرشىلىك نارىنە اينالعان كەڭگىر سۋ قويماسى – بۇگىندە كۇردەلى ينجەنەرلىك قۇرىلعىلار مەن قوندىرعىلاردى قامتيتىن اۋقىمدى كەشەن.
قالا تىرشىلىگىنىڭ ستراتەگيالىق نىسانى سانالاتىن كەشەنگە دۇرىس كۇتىم جاساپ, ەكولوگيالىق تالاپقا ساي تازارتىپ وتىرۋ دا – قازىرگى كۇن تارتىبىندەگى كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. الايدا «قازاقمىس» كورپوراتسياسىنىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى جالعا الۋ جولىمەن پايدالانىپ وتىرعان جاساندى سۋ قويماسى ەشبىر مەكەمەنىڭ بالانستىق جاۋاپكەرشىلىگىندە جوق. سونىڭ سالدارىنان سۋ قويماسىنىڭ تابانىن تازالاۋ جانە باسقا دا گيدروتەحنيكالىق جۇمىستار تالاپقا ساي جۇرگىزىلمەي كەلەدى. وسى جاعدايعا بايلانىستى ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى وتكەن جىلى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنە حات جولداپ, كەڭگىر سۋ قويماسىن گيدروتەحنيكالىق تالاپقا ساي كۇتىپ ۇستاپ, قورعاۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بالانسقا الۋىن سۇراعان بولاتىن. بىراق ماسەلە سۋ كودەكسى زاڭدىلىعىنا ساي ءالى وڭتايلى شەشىلگەن جوق. وسىعان جاڭادان قۇرىلعان سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى كوڭىل بولسە دەيمىز.
كەڭگىر قويماسى جالعىز جەزقازعان ەمەس, قاناتتاس ساتباەۆ قالاسى مەن ىرگەدەگى ەلدى مەكەندەردى دە سۋمەن قامتيدى. تۇرعىندار تۇتىناتىن اۋىز سۋدىڭ 65 پايىزى وسى اشىق سۋ قويماسىنان, قالعان بولىگى ءۇيتاس-ايدوس جەراستى سۋ كوزىنەن الىنادى. قويمادان الىناتىن سۋدىڭ ورتاشا جىلدىق شىعىنى وتكەن جىلدارى 60 ملن تەكشە مەتر كولەمىندە بولدى. مۇنىڭ ىشىندە 24,3 ملن تەكشە مەترى ءوندىرىس نىساندارىن قامتاماسىز ەتسە, 20,1 ملن تەكشە مەترى تۇرعىنداردىڭ اۋىز سۋىنا جۇمسالادى. قالاداعى ءوندىرىستىڭ وزەگىنە ەڭ كوپ مولشەردە سۋ جيناۋدى قاجەت ەتەتىنى – جىلۋ-ەلەكتر ورتالىعى. سوندىقتان بۇل كاسىپورىندا سۋ ىسىرابىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن قايتالاما سۋدى پايدالانۋ جۇيەسى جولعا قويىلعان. سونىڭ وزىندە قالاداعى تۇرعىن ۇيلەر مەن نىسانداردىڭ كوممۋنالدىق جەلىلەرىنە جىبەرىلەتىن ىستىق سۋدىڭ (ادامداردىڭ جۋىنىپ-شايىنۋى) جىلدىق شىعىنى 10 ملن تەكشە مەتر مولشەرىندە بولادى ەكەن. مۇنىڭ سىرتىندا قالانىڭ جاسىل جەلەكتەرىن سۋارۋعا 5 ملن تەكشە مەتردەي, ساياجايلارعا 3 ملن تەكشە مەتردەي سۋ جۇمسالادى. مۇنىڭ بارلىعىن تاپتىشتەپ ايتىپ وتىرعانىمىز, وڭىردەگى ەڭ باستى سۋ قورىنان الىناتىن سۋدىڭ ىسىرابىنا جول بەرمەي, تىرشىلىك ءنارىن ۇنەمدەپ جۇمساۋعا قاتتى ءمان بەرىلسە دەگەن ويدان تۋىندايدى. نەگىزىندە بىزدە سۋدىڭ ىسىراپشىلدىعىنا جەتە ءمان بەرىلمەيدى.
كەڭگىر ايدىنىنا قاراپ وتىرعان وڭىردە جەراستى سۋ كوزىنىڭ دە ءبىرشاما انىقتالعان قورى بار. بولاشاق قالانىڭ اۋىز سۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن كەزىندە وڭىردەگى جەراستى سۋ كوزدەرىن ىزدەستىرۋدە دە جان-جاقتى بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. سۋ ماسەلەسى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا گەولوگيا ارداگەرى مالىك وماروۆ اقساقالدىڭ ايتقان اڭگىمەسى ەسىمدە قالىپتى. وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا گەولوگيالىق بارلاۋ ەكسپەديتسياسىنىڭ الدىنا ەڭ ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە اۋىز سۋعا پايدالاناتىن جەراستى سۋىن تاۋىپ, قورى مەن ساپاسىن ناقتىلاپ بەرۋ مىندەتى قويىلسا كەرەك. ويتكەنى ماكەڭنىڭ ايتۋىنشا, سۋ قورعاۋ ايماعى جوق كەڭگىر قويماسىنان گوست تالابى بويىنشا سۋ ىشۋگە بولمايتىن ەدى دەيدى. سول كەزدەرى ايدوس, ءۇيتاس, ەسقۇلا, قاعىل جانە قوجامسەيىت قۇرىلىمدارىن زەرتتەپ, اۋىز سۋ ماسەلەسىن شەشكەن كورىنەدى. نەگىزىندە جەزقازعان اۋدانى بويىنشا جەراستى سۋىن ىزدەستىرۋمەن قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ گيدروگەولوگيا جانە گيدروفيزيكا ينستيتۋتى قۇرعان ارنايى ەكسپەديتسيا بەلگىلى گيدروگەولوگ س.كالۋگيننىڭ باسشىلىعىمەن 1949 جىلدان باستاپ اينالىسقان كورىنەدى. سول كەزدە دە العاشقى پايدالانۋعا وسى جاناي, ءۇيتاس, ايدوس, ەسقۇلا سۋ كوزدەرىنىڭ قۇرىلىمى جارامدى دەگەن قورىتىندى جاسالعان ەكەن. مىنە, وسى زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە پايدالانۋعا بەرىلگەن ەسقۇلا ساتباەۆ قالاسىن, ءۇيتاس-ايدوس جەزقازعان تۇرعىندارىن جارتىلاي كولەمدە 55 جىلدان بەرى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ كەلەدى. الايدا جەزقازعان قالاسى حالقىن تولىقتاي ساپالى جەراستى اۋىز سۋىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ۇزاق جىلداردان بەرى كۇن تارتىبىنە قويىلعانمەن جۇزەگە اسپاي وتىر. ءۇيتاس-ايدوس جەراستى سۋ كوزىنىڭ قوسىمشا ۇڭعىمالارىن ىسكە قوسۋ جانە 60 شاقىرىمدىق سۋ قۇبىرىن قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى كەرەك. ۇكىمەت بۇل جوباعا قولداۋ ءبىلدىرىپ, بيىلعى جىلى اتقارىلاتىن جۇمىسقا 8 ملرد تەڭگە قارجى قاراستىرعان ەدى. وكىنىشكە قاراي, قارجى جارتىلاي عانا ءبولىنىپ, ماڭىزدى جوبانىڭ جۇزەگە اسۋى ءالى دە كىبىرتىكتەپ تۇر.
مىنە, ايماعىمىزداعى سۋعا قاتىستى جاعدايدىڭ ۇزىن-ىرعاسى وسىنداي. سوندىقتان قازىرگى سۋ كوزىنىڭ باستى بايلىعى بولىپ وتىرعان كەربەز كەڭگىردى كۇتىپ ۇستاپ, پرەزيدەنت جولداۋىنداعى تالاپتارعا ساي تىرشىلىك ءنارىن توكپەي-شاشپاي, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋدىڭ ماڭىزى زور. تابيعات – بىردە كول, بىردە ءشول. ارناسىنىڭ تولۋى تابيعات جاعدايىنا تاۋەلدى بولىپ وتىرعان كەڭگىردىڭ كەمەرىنەن تومەن ءتۇسىپ كەتپەۋى دە جەراستى سۋىن يگەرۋدى تەزدەتۋگە بايلانىستى ەكەنىن ۇمىتپايىق.
اماندىق راح ۇلى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
جەزقازعان
