ءداۋىردىڭ سوقتىقپالى تولقىندارىنىڭ جازۋشىنىڭ قالىپتاسۋىندا ۇلكەن ورنى بار. بالكىم, مۇنى سۋرەتكەرلىك دۇنيەتانىمنىڭ العىشارتتارى دەرمىز. تاحاۋي دا ۋاقىتتىڭ اۋىرتپالىعىن كورىپ ءوستى.
بالالىق شاعى حح عاسىردىڭ 30-جىلدارىنىڭ باسىنداعى الاپات اشارشىلىقپەن, ستاليندىك رەپرەسسيامەن تۇسپا-تۇس كەلدى. بۋىنى قاتايا كەلە جاھاندىق سوعىسقا اتتاندى. مۇنىڭ بارلىعى بولاشاق جازۋشى ءۇشىن ومىرلىك, شىعارماشىلىق تولاعاي جۇك بولدى.
سوعىس جىلدارىنان كەيىنگى ادەبيەتتى ت.احتانوۆسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ «قاھارلى كۇندەر», «بوران», «شىراعىڭ سونبەسىن» اتتى روماندارى مەن پوۆەستەرى, اڭگىمەلەرى قازاق پروزاسىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتتى. ءار شىعارماسى ۋاقىتىندا ادەبيەتكە جاڭالىق بولىپ ەنىپ, كىتاپسۇيەر قاۋىمنىڭ ىقىلاسىنا بولەندى. احتانوۆ پروزاسى ادەبيەتتەگى م.جۇماباەۆتىڭ «شولپاننىڭ كۇناسى» اڭگىمەسىنەن, ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ, م. اۋەزوۆتىڭ تۋىندىلارىنان باستاۋ العان پسيحولوگيزم ارناسىن جاڭا زامان تاقىرىبىمەن ورىستەتتى. ونىڭ پروزاسى قات-قابات استارلى بولىپ كەلدى. ۋاقىتتىڭ قاتال شىندىعىنان باستاۋ العاندىقتان, قوعامنىڭ سول كەزدە ايتىلا قويمايتىن ءىرى ماسەلەلەرىنە باعىتتالدى. باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا سوعىپ, ادىلەتتىك ىزدەگەن جاننىڭ ادامدىق ماسەلەلەرىن قوزعادى.
«قاھارلى كۇندەر» رومانىندا اۆتور ءوزى سەكىلدى قاراپايىم تىرلىكتەن مايدانعا اتتانعان ادامداردىڭ پسيحولوگياسىن ءبىر ۆزۆود كولەمىندە سۋرەتتەيدى. بۇل جونىندە جازۋشى: «...مەن ەڭ الدىمەن بۇعاناسى قاتپاي, مايدانعا كىرگەن, وت ىشىندە ەسەيگەن ءوز قاتارىم تۋرالى ايتقىم كەلدى. مەنى جانە ءبىر قىزىقتىرعان سوعىستىڭ شىتىرمان وقيعاسى, قاۋىپ-قاتەرى ەمەس, سول سوعىس ارقىلى, قاۋىپ-قاتەر ارقىلى اشىلاتىن ادام حاراكتەرلەرى بولدى», دەپ جازدى. ت.احتانوۆ وسى ۇدەدەن شىقتى.
ءار الۋان مىنەزدى ەرجان, كاكىباي, قارتباي, بوندارەنكو, زەلەنين, كوجەك ءتارىزدى كەيىپكەرلەردىڭ ۇرىسقا تۇسكەندەگى حاراكتەرلەرى, شىنىعۋى مەن شيرىعۋى قىزىقتى دا شىنايى بەينەلەندى. سوعىستىڭ قاھارلى ءساتىن ارقاۋ ەتكەن شىعارمادا شايقاستىڭ رەاليستىك كارتينالارى جاسالعان. وت پەن وقتىڭ ورتاسىنداعى جاۋىنگەرلەردىڭ پسيحولوگياسى اشىلدى. روماندا سيۋجەت شەبەر وربىتىلگەن. ۆزۆود كومانديرى ەرجان مەن سانيتاركا قىز راۋشان اراسىنداعى ماحاببات سەزىمى, راۋشاننىڭ جىلپوس ۋاليگە الدانۋى وقيعانى شيرىقتىرا تۇسكەن. ادامدىق سەزىم سوعىس كەزىندە دە جۇتىلمايدى. بۇل رەتتە رومان ە.حەمينگۋەيدىڭ «قوش بول, مايدان» شىعارماسىنداعى گەنري مەن كەترين اراسىنداعى ماحاببات سەزىمىن, تاعدىر تالقىسىن ەسكە سالادى. تۋىندىدا سونداي-اق سوعىس جىلدارىنان كەيىنگى كەڭەستىك ادەبيەتكە ءتان ەمەس ۇرىستىڭ شەگىنىس ساتتەرى, جانقيارلىق قاھارماندىق پەن قورقاقتىق, ساتقىندىق پسيحولوگياسى پاراللەل سۋرەتتەلگەن. پ.وميليانچۋك: «ساتقىن جانە قورقاق ءۋالي مولداباەۆ وبرازى انىق جاسالعان», دەيدى. شىعارمادان داڭقتى باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى مەن تاحاۋي احتانوۆتىڭ باۋىرلاستىق سەزىمى ايقىن اڭعارىلادى. باتالون كومانديرى مۇرات ارىستانوۆتىڭ ءپروتوتيپى باۋىرجان مومىش ۇلى ەكەنى بىلىنەدى. «قاھارلى كۇندەر» رومانى ب.مومىش ۇلىنىڭ «ارتىمىزدا موسكۆا» پوۆەسىمەن بىرگە 50-جىلدارداعى سوعىس تاقىرىبىنا جازىلعان جەمىستى شىعارما سانالدى.
«بوران» رومانىندا سوعىستان امان-ەسەن ورالعان سولداتتىڭ جان جاراسى تۋرالى باياندالدى. قوسپاننىڭ سوعىستا تۇتقىنعا ءتۇسۋى كەيىنگى بەيبىت ومىرىندە قاسىرەتكە اينالعان. قايدا بارسا, «سۇتكە تيگەن كۇشىكتەي» سەنىمسىزدىك الدىنان شىعادى. ال سوعىستىڭ قان قاسابىنان امان-ەسەن قۇتىلىپ, ەلىم دەپ, جەرىم دەپ ورالعان ادال جانعا سەنىمسىزدىك اۋىر تيەدى ەكەن. وسى ءحالدى جاپپاسباي سەكىلدى شولاق بەلسەندى ارسىزدىقپەن پايدالانىپ, قىر سوڭىنا ءتۇسىپ الادى. اۋدانعا بۇرىنعى كومانديرى قاسبولات باسشى بولىپ كەلگەندە, ىشتەي قاتتى قۋانعان. ءادىلىن ايتىپ, اقتاپ الادى دەگەن. سويتكەن كومانديرى دە جالت بەرەدى. قوسپان تىعىرىققا تىرەلگەن. ياپىراۋ, ەندى نە ىستەۋگە بولادى؟ ءبارىن تاستاپ قويعا كەتەدى. ءۇش كۇندىك بورانعا ۇشىرايدى. شىعارمادا كەڭ كولەمدى پسيحولوگيالىق پاراللەليزم – ىشتەگى الاساپىران ارپالىس پەن تابيعاتتىڭ بەت قاراتپاس بورانى قاتار ورىلەدى. جازۋشى – رەاليست. ۋاقىت پەن كەڭىستىك شىنايىلىقپەن بەينەلەنگەن. دالا تابيعاتى, جەر رەڭى, بوران, اق تۇتەككە ورانعان قويلاردىڭ قيمىل-قوزعالىسى مەن اشىققان ساتتەگى ادام جانى تۇشىركەنەر ارەكەتتەرى, استىنداعى تورتوبەل اتتىڭ اياڭى, قويشىنىڭ سەرىگى ەكى ءيتتىڭ – قۇتپان مەن مايلىاياقتىڭ قاسقىرلارمەن ارپالىس كەزىندەگى مىنەزدەرى – ءجىتى بىلگىرلىكپەن, اسا سەزىمتالدىقپەن سۋرەتتەلگەن. قوسپاننىڭ قوعامعا قويار سۇراعى كوپ. سوعىستاعى ەرجۇرەك كومانديرى مۇنىڭ ادالدىعىن بىلە تۇرا نەگە اراشا تۇسە المادى؟ نەگە جالت بەردى؟ ساتقىندىقتىڭ ۇلكەن-كىشىسى بولا ما؟ جازۋشىنىڭ ءبىر سۇحباتىندا: «م.شولوحوۆتىڭ «ادام تاعدىرى» اڭگىمەسىندە تۇتقىنعا تۇسكەن سولداتتىڭ اۋىر جاعدايى سۋرەتتەلەتىن ەدى عوي, ال ولاردىڭ ءبىزدىڭ ەلدەگى ازابى تۇتقىنداعىدان كەم بولعان جوق. مەن قوسپان باسىنداعى وسى ازاپتى وتكەلدى بەينەلەۋ ءۇشىن جازدىم عوي», دەگەنى بار.
قوسپاننىڭ جان دۇنيەسىن قيناعان سۇراق ءداۋىردىڭ, ۋاقىتتىڭ سۇراعى بولاتىن. قاسبولات – ۋاقىت سىندىرعان تۇلعا. ءبىر كەزدەگى باتىل مىنەزىنەن ايىرىلىپ, قاراقان باسىن قورعاۋعا, ءتىپتى كوزدى باقىرايتىپ قويىپ جالا جابۋعا دەيىن قۇلدىرايدى. «بوران» – پسيحولوگيالىق رومان. شىعارما كومپوزيتسياسى باستان-اياق ءۇش قاھارماننىڭ – قوسپاننىڭ, قاسبولاتتىڭ, جاڭىلدىڭ جان دۇنيەلىك يىرىمدەرىنە قۇرىلعان.
ت.احتانوۆ پروزاسىنىڭ وزىندىك قاسيەتى – قايتالاۋدى جاقتىرمايدى. مايدانگەر جازۋشى «شىراعىڭ سونبەسىن» ديلوگياسىندا سوعىس تاقىرىبىنا جاڭا قىرىنان كەلدى. شىرت ۇيقىدا جاتقاندا سوعىس باستالىپ, ءبىر بۇيرىقپەن كۇيەۋى قاسىمبەك شايقاس شەبىنە اتتانعاندا, كومانديرلەردىڭ ايەلدەرىمەن بىرگە ءنازيرا جاۋ تىلىندا – ۇيتقىعان وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا قالا بەرەدى. اۆتور سوعىس الاپاتىن قازاق كەلىنشەگىنىڭ قابىلداۋىمەن سۋرەتتەيدى. ءنازيرانىڭ اياعى اۋىر. جان-جاقتان اجال ارانى اشىلىپ تۇرعاندا, قۇرساقتا ومىرگە ۇمتىلعان تىرشىلىك نىشانى بۇلكىلدەيدى. جازۋشى وسى كونتراستىنى شيرىقتىرا دامىتىپ, ايەل پسيحولوگياسىن شەبەر اشقان. ءنازيرا بەينەسى, ونىڭ ەسكە الۋىمەن سۋرەتتەلەتىن قامقا اجەسى – شىن مانىندە قازاق ايەلدەرى وبرازىن جاڭا قىرىمەن بايىتقان اياۋلى تۇلعالار. ۇلتتار اراسىنداعى باۋىرلاستىقتى اۆتور سوعىس شىندىعىنان وربىتەدى. ورىس كەلىنشەگى سۆەتا مەن ءنازيرا اراسىنداعى بايلانىس, دۋنيا كەمپىردىڭ قاۋىپ-قاتەرگە قاراماي, ۇيىنە ءنازيرانى پانالاتۋى ۋاقىت شىندىعىنان تۋعان سيتۋاتسيالار بولاتىن. ءنازيرا بويىنداعى قايرات پەن تەكتىلىك «شىراعىڭ سونبەسىن» دەپ ۇنەمى قايتالاپ ايتىپ وتىراتىن قامقا اجەسىنەن باستاۋ الىپ جاتقانداي. روماندا سوعىستىڭ جەكە ادام باسىنا توندىرگەن قاۋىپ-قاتەرى مەن ادامداردى اياۋسىز قىرعىنعا ۇشىراتىپ جاتۋى, قايعى-قاسىرەتى شىتىرمان وقيعالارمەن بەينەلەنگەن. شىعارماداعى جۇرەكتى قوزعار ەڭ ءبىر اسەرلى ساتتەر – بالالاردىڭ ءولىمى. جازىقسىز بەيكۇنا بالا مەن سوعىس جويقىنى شىعارمادا ارنايى جەلى بولىپ تارتىلعان. باس كەيىپكەر ءنازيرانىڭ اتىمەن ءبىرىنشى جاقتا باياندالاتىن تۋىندىدا ونىڭ ەسكە الۋىمەن 30-جىلداردىڭ باسىنداعى اشارشىلىق كەزەڭى, ورىس ايەلى سۆەتانىڭ ەسكە الۋىمەن ستاليندىك رەپرەسسيا جىلدارىنىڭ شىرعالاڭى اشىلادى. جازىقسىز بالالار جۇماشتىڭ, بوريانىڭ, ء«ان سالىپ بەرەيىنشى» دەپ نەمىستەردىڭ الدىندا شىرىلداپ بار داۋسىمەن ايازدى كەشتە ءان سالاتىن پاراشكانىڭ ولىمدەرى, ساتقىن اكەسىنىڭ جازالانۋى ساتىندەگى بالا پروشكانىڭ كۇيزەلىسى – تەك اياۋشىلىقتى تۋدىراتىن ساتتەر عانا ەمەس, سوعىستىڭ قاسىرەتىن بارىنشا تەرەڭدەتىپ اشا تۇسكەن ەپيزودتار. بۇل سيتۋاتسيالاردىڭ قاي-قايسىسىن دا اۆتور شەبەرلىكپەن, ادام تاعدىرىمەن ۇشتاستىرىپ اسەرلى سۋرەتتەگەن. تۇتاستاي العاندا, «قاھارلى كۇندەر» رومانىندا كورىنىس بەرەتىن پسيحولوگيزم نىشانى «بوران», «شىراعىڭ سونبەسىن» شىعارمالارىندا جازۋشى پروزاسىنىڭ باستى ستيلدىك دارالىعىنا – ۇلكەن ارناعا ۇلاسادى. رومانداردىڭ قاھارمانداردىڭ ىشكى جان دۇنيەسى ديالەكتيكاسىنا قۇرىلۋى ت.احتانوۆ پروزاسىنىڭ ايشىقتى سيپاتى دەر ەدىك. ءۇش رومان – احتانوۆ كوركەمدىك الەمىنىڭ بيىك شىڭى. سوندىقتان دا اكادەميك ز.قابدولوۆتىڭ: «– تاحاۋي احتانوۆ كىم؟ – دەسە, مەن (« ۇلى» دەپ قايتەيىن), – «ۇلكەن ۇشەۋ: «قاھارلى كۇندەر», «بوران», «شىراعىڭ سونبەسىن» – دەر ەدىم دە, ودان ءارى جۇمعان اۋزىمدى اشپاس ەدىم. نەگە؟ نەگەسى سول, – بۇل «ۇلكەن ۇشەۋدى» تالداۋ – ءوزىنىڭ احتانوۆىن تانىعان قازاق وقۋشىسى ءۇشىن مۇلدە ارتىق ارەكەت», دەۋىندە شىندىق بار. احتانوۆتىڭ سوعىستى مانسۇقتاعان, بەيبىت ءومىردى, حالىقتىڭ باقىتتى تۇرمىسىن, قوعامداعى ادىلەتتىلىك پەن ادالدىقتى اڭساعان گۋمانيستىك يدەياسى كوركەم ورىلەدى.
جازۋشى شىعارماشىلىعىنداعى «ماحاببات مۇڭى» پوۆەسىنىڭ ورنى ەرەكشە. ۇلى اۋەزوۆتىڭ: «مەن سەنىڭ ماقالالارىڭنان, ۇلكەن رومانىڭنىڭ دا كەي بوياۋلارىنان – وسى مەنىمەن تۋىستاس-اۋ دەپ ويلاپ ءجۇرۋشى ەم... ال مىنادا مەن ءوزىمنىڭ سەزىمدەرىمدى, سىرلارىمدى ساعان جازدىرىپ, سوعان بارىنشا سەنىپ, ەلىگە ەرىپ, ىرزا بولىپ وتىرعاندايمىن. ارينە, ءاربىر شىنشىل شىعارما سولاي ەلىكتىرەدى دە, ال ءوز جۇرەگىڭە ۇقساپ سوققان جان تامىردى جانباۋىرداي سەزبەسكە شاراڭ جوق», دەپ ىستىق ىقىلاسىن توگەتىن تۋىندى.
«ماحاببات مۇڭى» ءبىر دەممەن وقىلادى. ءلاززاتتىڭ جان دۇنيەسىن ورتەگەن ءمولدىر سەزىمى, نيازدىڭ الاياقتىعى ءومىردىڭ قاتال سىندارى مەن سىرلارىن الدىڭا تارتادى. اۆتور پوۆەستىڭ تىنىسىن ماحاببات مۇڭىمەن تۇيىقتاپ تاستاماي, تالانت پەن ادەبيەتتەگى حالتۋرا ماسەلەسىمەن شەبەر ورىستەتىپ جىبەرگەن. شىندىعىندا, ادەبي سىن ماقالالارىندا وتكىر ايتىلاتىن حالتۋرا جايى تۋىندىدا نياز وبرازىمەن كورىنىس تاپقان. ايارلىق پەن تالانت قابىسپايدى. شىعارما سوڭىنداعى ءلاززات ءومىردىڭ اششى ساباقتارىنان ءوتىپ قالىپتاسادى. تانىمال اقىنعا اينالعان ول ەندى ادەبيەتتەگى ادالدىق ءۇشىن كۇرەسىپ, «مايداندا قورقاق جاۋىنگەر جەكسۇرىن بولسا, ادەبيەتتە جالعان جازۋشى جەكسۇرىن» دەپ نيازعا ۇكىمدى ويىن بىلدىرەدى. تۋىندىداعى ءلاززات مونولوگى, تابيعاتتىڭ كوركەم سۋرەتتەرى, ولەڭنىڭ دۇنيەگە كەلۋ ۇدەرىسى شىمىر ورىلگەن. بۇل رەتتە سىنشى م.قاراتاەۆ «ت.احتانوۆ – جالپى ءجيۆوپيسشى سۋرەتكەر» دەپ باعالايدى.
جازۋشىنىڭ «العاشقى ءان», «قىزعانىش», «كۇي اڭىزى», «جوعالعان دوس», «كوكقۇتان», «الىستان جەتكەن سارىن» اڭگىمەلەرى – شىمىر سيۋجەتىمەن, كەسەك-كەسەك وبرازدارىمەن قازاق اڭگىمە جانرىنا ۇلكەن ولجا بولىپ قوسىلعان تۋىندىلار. «كۇي اڭىزى» اڭگىمەسىندە اۆتور اڭىزدىق سيۋجەت جەلىسىندە قالىپ قويماي, قارت كۇيشى ەستەمەس وبرازىن بارىنشا تەرەڭدەتىپ, ونىڭ جان دۇنيەسىندەگى ايتىلماي جاتقان مۇڭىن اسەرلى بەينەلەيدى. «ونەردىڭ جاسامپازدىعى ونىڭ گۋمانيستىك بولمىسىنا تىكەلەي تاۋەلدى. ەسكى جاڭامەن بەلدەسىپ بەرەكە تاپپايدى. احتانوۆ سۋرەتكەر كوپ قازبالاپ جاتپاي-اق, وسى ءبىر شىندىقتى تاپ باسىپ كورسەتە بىلگەن. ومىرشەڭ «نار يدىرگەن» استارلاپ ايتقان اسقار ويىمەن قۇندى», دەيدى جازۋشى ب.مۇقاي. ۇلكەندى-كىشىلى پروزاسىندا يدەيانى اشىق جارنامالاپ بەرمەي, وبراز تاعدىرى, بولمىسى ارقىلى استارلاپ, يشارالاپ جەتكىزۋ شىن مانىندە كاسىبي پروزانىڭ تاعىلىمى بولسا كەرەك.
ت.احتانوۆتىڭ دراماتۋرگياسى مەن ادەبي سىن مۇراسى – ءوز الدىنا تۇتاس سالا. اق ولەڭمەن جازىلعان «انت» تراگەدياسى, «كۇشىك كۇيەۋ» كومەدياسى, «ساۋلە», «بوران», «كۇتپەگەن كەزدەسۋ», «اكە مەن بالا», «ماحاببات مۇڭى» درامالارى كەزىندە رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق تەاترلاردا ۇلكەن قۇلشىنىسپەن قويىلدى.
«بورداي توزعان قازاقتىڭ,
بوساعاسىن بەكىتىپ,
ەڭسەسىن قايتا كوتەرەر
كوردىڭ بە ءۇمىت ساۋلەسىن؟» – دەپ كەلەتىن مونولوگ تولە ءبيدىڭ تولعانىسىنا ۇلاسىپ:
ء«بىر-بىرىڭە قوتىر تۋشاڭدى
قيىسپاعان اعايىن,
جاۋدا قالدى ىرعىن داۋلەتىڭ.
«جانىڭ شىقسا دا, جاقىنىڭا بەرمە,
جيعان-تەرگەنىڭ جاتقا بۇيىرسىن, –
دەپ قارعاپ پا ەدى
قۇداي تاعالا قازاقتى», – دەپ كەلەتىن ساحنادان ەسكەن ادۋىندى ءۇن تالاي كورەرمەننىڭ رۋحىن وياتىپ, كۇش-قايراتىن جانىعانى ءسوزسىز. ۇلتتىق بىرلىك پەن ەل نامىسى – بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ دا وتكىر ماسەلەسى.
ت.احتانوۆتىڭ ىشكى الەۋەتى – توقتاۋسىز ىزدەنىس بولاتىن. سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ العاشقى «كۋرليانديا» رومانىن وقي وتىرىپ, ءوزىنىڭ جازا باستاعان «قاھارلى كۇندەر» شىعارماسىنىڭ ولقىلىعىن سەزىنگەن ول روماندى كىلت دوعارىپ تاستاپ, ادەبي سىنمەن بەلسەندى اينالىسادى. ع.مۇسىرەپوۆ تۋرالى مونوگرافيالىق سيپاتتاعى تەرەڭ تانىمدى ەڭبەك جازدى. ونىڭ, اسىرەسە م.اۋەزوۆتىڭ, ب.ءمايليننىڭ ادەبي ءداستۇرى, تەاتر ونەرى قايراتكەرلەرى تۋرالى جازعان تولىمدى ماقالالارى, جازۋشىلار وداعىنىڭ پلەنۋمدارىندا جاساعان قۇندى باياندامالارى ۇلتتىق ادەبي ۇدەرىستى تانۋدا ماڭىزىن جويعان جوق.
تارلان تالانت يەسى بۇكىل سانالى عۇمىرىندا بار كۇش-قايراتىن, دارىن قۋاتىن ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ كەمەلدەنۋىنە ارنادى. ونىڭ تۋىندىلارىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاققا دا ايتارى مول. احتانوۆ جاققان الاۋ قازاق حالقى باردا, ادەبيەتتى سۇيەر قاۋىم باردا وشپەيدى دەپ بىلەمىز.
سامەن قۇلباراق,
م.ح. دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
