اەس سالىنسا, وعان بالقاشتىڭ سۋى پايدالانىلمايدى

بويداعى ۇرەيدى جەڭبەسەڭ, سوعىستا جەڭىسكە جەتە المايتىنىڭ سياقتى الاپات ءىرى ەنەرگيا رەسۋرستارىن باتىل پايدالانباي, دەربەس ۇلكەن ەكونوميكا جاساۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن دۇرىس تۇسىنەتىن كەز كەلدى.  بۇل  كەز كەلگەن دامىعان ەلدىڭ تاجىريبەسىنەن ايقىن كورىنەدى.

سۋ رەاكتورىنان ەلگە, اۋاعا, قورشاعان ورتاعا ەشقانداي زالال كەلمەيتىنىن بۇعان دەيىن دە جازعان ەدىك. سونداي-اق اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا كىم كو­رىنگەن بەتالدى سوقتىعىسا قويمايدى. ونىڭ ونداعان جاقسى مىسالىن كولدەنەڭ تارتۋعا بولادى. ءتىپتى سوعىس ءجۇرىپ جاتقان ۋكراين­ا­داعى اەس-تەرگە دە ءدال قازىرگى كۇندە سوقتى­عا قويۋعا ەشكىمنىڭ باتىلى جەتپەي­دى. ويت­كەنى ولارعا قورعان بولىپ تۇرعان حا­لىق­ارا­لىق ىقپالدى ۇيىمدار مەن قاۋىمداس­تىقتار بار.

«ەۋروپاداعى ۇلكەن ەلدەردىڭ قاتا­رىن­دا­عى ۋكراينانى ەلەكتر قۋاتىمەن 51 پايىز اتوم ەلەكتر ستانسالارى قام­تاماسىز ەتە­دى. ونداعى اەس-ءتىڭ 95 پا­يىزىن روساتوم سالعان. ماسەلەن, قازىرگى كۇندە ول ەلدە سوعىس ارەكەتتەرى ءجۇرىپ جاتىر. بىراق اەس-كە قاۋىپ تون­دى­رەدى دەگەن ەشقانداي ماسەلە كوتەرىلىپ جاتقان جوق. دەمەك, ءبىز جوق نارسەنى سايا­سيلاندىرا بەرمەۋىمىز كەرەك. ال ەندى قازىر ءبىزدىڭ ەلگە نەگە اەس كەرەك؟ بىلە بىلسەك, بولاشاعىمىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدا قام­تاماسىز ەتە ءبىلۋىمىز شارت. ناقتى ايت­قان­دا, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن قاجەت. دەسەك تە بىزدە اەس-ءتى كورشى ەل­دەردىڭ تۇرعىزعانىنا پارتيالىقتار ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى. سوندىقتان اەس-ءتى فرانتسۋزدار نەمەسە جاپوندار سالعانىن قالايمىز. ايتسە دە وڭتۇستىك كورەيا دا جامان ەمەس, ولارمەن دە جۇمىس ىستەۋگە بولادى. قازىرگى تاڭدا وك-دا اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ قاتتى دامىعان. ناق­تىلاپ ايتساق, ولار ءاربىر ءىرى نىسانعا ارناپ شاعىن اەس-تەر ورناتىپ جاتىر. ءبىز بۇل جاڭا تەحنولوگيالىق ءادىستى دە ءجىتى باقىلاپ وتىرمىز», دەيدى «بايتاق» جا­سىلدار پارتياسىنىڭ تورا­عاسى ازاماتحان امىرتاەۆ.

پارتيا جەتەكشىسى قازىرگى كەزدە قار­­­سى­­­­لار­دىڭ كوپشىلىگى ەلىمىزدە اەس سالۋ­­­دى بوسقا ساياسيلاندىرا بەرەتىنىن ايتتى. ارينە, ول دۇرىس ەمەس. بۇل جەردە ءبىرىنشى كەزەكتە اەس-ءتى تۇرعىزۋدىڭ قۇنى مەن ماتەريالدىق ساپاسى ءبىرىنشى ورىنعا شىعۋى كەرەك. كىم ارزان باعا ۇسىنادى؟ ويتكەنى ءبارىنىڭ تەحنولوگياسى بىردەي. بۇگىندە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى سالىناتىن اەس-ءتىڭ ءبىر بولىگىن فرانتسۋزدارعا, ەكىنشى بولىگىن جاپوندارعا, ال ءۇشىنشى بولىگىن وك-عا سالدىرۋ ۇسىنىسىن دا قاراستىرىپ جاتىر. شىندىعىندا, قا­زاقستان وتە كوپ ەنەرگياعا مۇقتاج. سون­دىقتان ەلگە اەس كەرەك.

«ارينە, قازىر مەن اەس-ءتىڭ سالىنۋى­نا قارسى شىقسام, وركەنيەتتەن اۋلاق كوپ ادام قولداپ شىعىپ, ارتىمنان ىلەسۋى دە بەك ىقتيمال. بىراق بىزگە ناقتى ۋاقىت تالابىمەن ساناسىپ, حالىققا شىنايى شىندىقتى ۇعىندىرىپ, ءتۇ­سىن­دىرۋ ماڭىزدى. سونداي-اق قازىر ۇلت­تىق قورىمىزدا اقشا بار كەزدە قولايلى ءساتتى ءتيىمدى پايدالانىپ, ءار باسەكەلى ىستە ۇتىسقا شىعۋىمىزدى ويلاۋ كەرەك. سوندىقتان بولاشاقتى مول ەنەرگيا كوزىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اەس-ءتى مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك سالۋدى قولعا العانىمىز ابزال. سەبەبى ونىڭ قۇرىلىسى باستالعاننان كەيىن سالىنىپ ءبىتۋى تاعى 10 جىلعا جالعاسادى. ال تەحنولوگيا كۇننەن-كۇنگە دامىپ, ەنەرگياعا قاجەتتىلىك تە ءسات ساناپ ارتىپ بارادى. قازىرگى زاماندا ءبىر كۇنىڭدى ءتيىمدى پايدالانا الماي قالساڭ, ونداعان جىلعا تاتىرلىق يگىلىكتەن قا­عى­لۋىڭ ابدەن كادىك», دەدى ا.امىرتاەۆ.

ماسەلەگە قايتا ورالساق, انا مەملەكەت انانداي, مىنا مەملەكەت مىنانداي دەپ بولە جارىپ قاراۋعا بولمايدى. دەسەك تە قازىر رەسەي مەملەكەتىنىڭ اۋىر سانكتسيالارعا كومىلىپ جاتقان كەزى. ولار اەس-ءتى سالۋعا قاجەت كوپ قۇ­­­رىل­عىلار مەن بولشەكتەردى, سونداي-اق ميكروسحەمالاردى, پروتسەسسورلاردى دامىعان وزىق ەلدەردەن الاتىنى ءمالىم. بۇگىنگى گەوساياسي احۋالعا بايلانىستى ولار ەندىگىدە قۇرىلىسقا قا­جەت قات دۇنيەلەرگە قول جەتكىزە دە المايدى. دەمەك, ولاردىڭ قۇرىلىسقا قاتىسۋى دا ەكىتالاي. قازىر اەس-تەر تسيفرلانعان, ەلەكتروندى. قاشىقتان روبوت­تار ارقىلى باسقارىلادى. ونىڭ ءبارى ەۋروپا مەن اقش-تان عانا شىعىپ جاتقانى بەلگىلى. بۇل تەحنولوگيادان ماقرۇم ەلدەر قازاقستاندا سالىنعالى تۇرعان اەس قۇرىلىسىنا قاتىسۋى دا مۇمكىن ەمەس.

يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى سايابەك ساحيەۆ اتالعان عىلىم ورداسىندا 600-دەن استام سالا عالىمدارى جۇمىس ىستەيتىنىن ايتتى. ونىڭ 200-دەن استامى ەۋروپا مەن اقش, كانادانىڭ وزىق لابوراتوريالارى مەن سىناق ستانسالارىندا قىزمەت ەتىپ ءجۇر ەكەن. بۇل ينستيتۋت 1957 جىلى اشىلعان. وندا يادرولىق فيزيكا سالا­سىندا كوپتەگەن وتاندىق عالىم-مامان­دا­رىمىز ەڭبەك ەتەدى. سوندىقتان, اەس ماماندارى ەلىمىزدە جوق نەمەسە تىم از دەگەن اقپاراتتار شىندىققا مۇلدە جاناسپايدى.

وسى سالانىڭ جەتەكشى عالىمى ءارى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى ءوز ونىمدەرىن ماگاتە كە­لى­سىمىمەن كورشى ەلدەرگە شىعارا باس­تا­عاندارىن مىسالعا كەلتىردى. كەڭەس ودا­عىنان قالعان وسى سىندى جاقسى دۇ­نيە­لەر­دى ساقتاپ قالا وتىرىپ, ءارى قا­راي دامىتۋىمىز كەرەك ەكەنىنە نازار اۋدارتتى.

«جاڭا وك-نىڭ شاعىن اەس-تەرى جونىندە ايتتىڭىزدار. جەر اۋماعى كەڭ بايتاق ءبىزدىڭ ەلگە, مۇمكىن سول شاعىن اەس-تەر قولايلى بولار؟ سونداي-اق قازاقستاندا تەرريتوريا ۇلكەن, بوس جات­قان جەر كوپ, سوندىقتان اەس-ءتى ەلدى مەكەن­دەردەن اۋلاق, جاپان دالاعا تۇر­عىز­سا حالىققا قاۋىپسىزدەۋ بولماي ما؟» دەگەن سۇراعىمىزعا س.ساحيەۆ جاۋاپ بەردى.

«بىرىنشىدەن, قازاقستان نەگە اەس-ءتىڭ ەڭ قاۋىپسىز ءتۇرىن تاڭداپ وتىر؟ بارىمىزگە ءمالىم سەمەي پوليگونىندا يادرولىق بومبالاردىڭ ءۇزىلىسسىز جارىلىستارى بولدى. ولاردىڭ زاردابىن حالقىمىز ءالى كۇنگە دەيىن شەگىپ وتىر. سودان حالقىمىزدىڭ ساناسىنا ۇلكەن قورقىنىشتار ۇيالاپ قالعان. ءسىزدىڭ ايتىپ وتىرعاندارىڭىز راس. ولار كىشى ءمودۋلدى رەاكتورلار دەپ اتالادى. وتكەن تامىز ايىنىڭ باسىندا 2 اپتا اقش-تا ىسساپارمەن بولىپ قايتتىم. اقش-تىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ 16 ۇلتتىق لابوراتورياسى بار. ولاردىڭ ەڭ كىشىسىندە – 3 500, ۇلكەنىندە 16 000 ادام جۇمىس ىستەيدى. سولاردىڭ التاۋىمەن ءبىزدىڭ يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر. سولارمەن بىرگە بىرقاتار جۇمىستى ناتيجەلى اتقارىپ كەلەمىز. ونىڭ ىشىندە زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن قاتار ءوندىرىس تە بار.

اتالعان كىشى ءمودۋلدى رەاكتورلار الەمدە ەندى سالىنىپ جاتىر. سوندىقتان ونىڭ تيىمدىلىگى مەن كەرى اسەرى ءالى تولىق سىناقتان ءوتىپ بولعان جوق. ايتسە دە ءبىز كەلەشەكتە اقش عالىمدارىمەن بىرگە سەرىكتەسىپ, اقش – قازاقستان كىشى رەاكتورلارىن جاساپ شىعارۋدى ويلاستىرىپ وتىرمىز. ءتىپتى تەك قازاقستاننىڭ جەكە رەاكتورىن جاساپ شىعارۋعا دا ءوز پوتەنتسيالىمىز جەتەدى دەپ ويلايمىز. سوندىقتان بىزدە اەس-كە قاتىستى تۇك تە جوق دەپ اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە بولمايدى. قۇدايعا شۇكىر, ءبىزدىڭ بۇل سالادا ماماندارىمىز دا, عالىمدارىمىز دا بار. مۇمكىن كەيبىرىنىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن قىسقامەرزىمدى دارىستەرگە قاتىستىرۋ كەرەك شىعار. ال سالاداعى بىلايعى كەز كەلگەن ماماندى جاقسى دايىنداۋعا ءوز ءبىلىمىمىز بەن عىلىمي دارمەنىمىز جەتەدى. بىراق مۇنىڭ ءبارى – بولاشاقتىڭ جوسپارى. كۇنى ەرتەڭ بولا قويمايدى. ال كىشى ءمودۋلدى رەاكتورلارعا كەلسەك, ولار تاعى 5-10 جىل سىناقتان ءوتسىن. قۇداي ساقتاسىن, ەرتەڭ جەتىلمەگەن بىرەر جەرىنەن اقاۋ شىعىپ جارىلىپ كەتسە, ونىڭ زاردابى قالاي بولارىن ويعا الۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى.

ەكىنشى سۇراق: اەس نەگە ۇلكەن اۋىلىنا سالىنىپ جاتىر؟ ول اەس ەكى بلوكتان تۇرادى. قۋاتتىلىعى – 1 200 مگاۆات. قازاقستان اەس كومپانيالارىنىڭ باس ديرەكتورىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وندا 2 000 ادام جۇمىس ىستەيتىن بولادى. ولاردىڭ 300-ءى – جوعارى ءبىلىمدى, 1 500-ءى – ارنايى ماماندىقتار بويىنشا, قالعان 200-ىنە ماماندىقتىڭ قاجەتى جوق. ايتىلعان 300 جوعارى ءبىلىمدى, 1 500 ارنايى مامانداردى ءبىز يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا, قىسقا مەرزىمدە دايىنداپ بەرە الامىز. ويتكەنى 66 جىلدىق تاجىريبەمىز بار. تۋرا وسى اەس-كە قويىلاتىنداي رەاكتورىمىز دا بار. ول جۇمىس ىستەپ تۇر.

ال ەندىگى ايتارىم اەس-ءتى كەز كەلگەن جەرگە سالۋعا بولمايدى. وندا جۇمىس ىستەيتىن 2 000 ادام ءبىر جەردە ءومىر ءسۇرۋى كەرەك قوي. ولاردىڭ اربىرىمەن كەلىسىمشارت جاسالادى. ولار قۋ دالادا قالاي تۇرادى. ال ۇلكەن اۋىلىنىڭ جانىن تاڭداۋدىڭ باستى سەبەبى, وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا-اق ول جەرگە اەس سالۋ جوسپارلانعان بولاتىن. سول كەزدە ول بەلگىلى سەبەپتەرگە بايلانىستى سالىنباي قالدى. ءسويتىپ, ەلگە ءتيىمدى جوس­پار جۇزەگە اسپادى. ەندى دايىن تۇرعان الاڭدى جوعالتۋ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قاتەلىك بولماق. ويتكەنى ول وتە كوپ شىعىندار اكەلەدى. قازىر تۇركيا مەن مىسىردا جانە بەلارۋستە وسىعان ۇقساس اەس-تەر سالىنىپ جاتىر. مىسىردا – 2 بلوك, تۇركيادا – 4 بلوك, بەلارۋستە 2 بلوك تۇرعىزىلۋ ۇستىندە. وسى 8 بلوكتىڭ ءبارى بىردەي. بىراق ولاردىڭ ورنالاسقان جەرلەرى ءارتۇرلى بولعاندىقتان, ىشكى قۇرىلىم, قۇرىلىستارى مىندەتتى تۇردە بىركەلكى بولمايدى. ويتكەنى ونداعى كوپ دۇنيە كليماتقا بايلانىستى. سوندىقتان سىرتقى كورىنىسى بىردەي بولعانىمەن, رەاكتورلاردىڭ ىشكى قۇرىلىمدارى سول جەردىڭ كليماتىنا ساي بولۋى شارت. ال اۋا رايى ءارتۇرلى.

سول سياقتى ۇلكەن اۋىلىنا سالىناتىن اەس-ءتىڭ دە ءوز ەرەكشەلىكتەرى مىندەتتى تۇردە بولادى. ەل-جۇرتتىڭ جاعدايىن ويلايتىن سۇراقتار. راسىندا, اەس-ءتىڭ شىعىندارى بار. ول – رادياتسيا قالدىقتارى. قازىر عالامشارداعى بارلىق ەلدەر ونى وق­شاۋ­لاپ, ارنايى ساقتاۋ ورىندارىندا بەرىك قورعاپ وتىر. قازاقستان وعان قوسىلىپ, سول ستاندارتپەن جۇمىس ىستەي الادى. ەكىنشىدەن, سالىناتىن اەس بالقاش كولىنىڭ ءبىر تامشى دا سۋىن پايدالانبايدى ءارى لاستامايدى. وعان ءبىز – وسى سالانىڭ عالىمدارى كەپىلدىك بەرە الامىز.

ول اەس كەرەك بولسا, 3-كونتورىن قوسىپ, ۇيدەگى تۇرعان قاراپايىم توڭازىتقىش بار ما, سونى توققا تىعىپ قويساڭىز, موتورى ىستىق بولعانىمەن ءىشى سالقىن بولىپ تۇرادى عوي. سول سياقتى سىرتتان ءبىر تامشى سۋ پايدالانباي 3-كونتوردى قوسىپ قويىپ پايدالانۋعا دا بولادى. مىنە, وسى تەحنولوگيانى ىسكە جاراتادى. وندا ەشقانداي رادياتسيانى سۋعا شايمايدى. ويتكەنى رادياتسيا اۋادا بار, سۋدا بار, قاتتى دەنەدە بار. سونىڭ ەڭ قورقىنىشتىسى رادياتسيا سۋعا ارالاسسا, ول وتە كۇردەلى. سوندىقتان ءبىز ونى مىندەتتى تۇردە الىس ۇستايتىن بولامىز. قازىر مەنىڭ سوزىمە يلانباساڭىزدار ءبىزدىڭ ينستيتۋتقا كە­لى­ڭىزدەر, سوندا رەاكتوردى دالەلدەپ, ءبارىن تاجىريبە جۇزىندە جاساپ, كورسەتىپ بەرە­مىز. سوندا ونىڭ ەشقانداي قاۋىپ-قاتەرى جوق ەكەنىنە كوزدەرىڭىز تولىق جەتەدى. ينستيتۋتتا قالتالارىڭىزعا رادياتسيانى ولشەيتىن قۇرال سالىپ بەرەدى. سونىڭ ءوزى-اق شىرىلداعان دىبىس شىعارىپ, نەنىڭ نە ەكەنىن ايىرىپ الۋعا كومەكتەسەدى. نەگىزى زەرتتەۋ رەاكتورىندا ءار بۇرىشتا رادياتسيانى ولشەيتىن دەتەكتور تۇر. ونى ءبىز سوندىرە دە المايمىز. ويتكەنى ول ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ ارنايى كوميتەتىنىڭ باقىلاۋىندا تۇر. ءبىر نارسە بولا قالسا, اقپارات بىردەن سوندا بارىپ تۇسەدى. ول اقپارات تۋرالى مىندەتتى تۇردە ماگاتە-گە حابار بەرىلەدى. بۇل – بۇكىل الەمدەگى قالىپتاسقان سونداي جۇيە. قازاقستان ماگاتە-گە 1994 جىلى تاۋەلسىز ەل بولىپ كىرگەندىكتەن, ءبىز بۇل باقىلداۋدا ءمۇلت كەتپەيمىز. ونداي جاعىمسىز جاعداي يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ 66 جىلدىق تاريحىندا ءبىر رەت تە بولماعان. سوندىقتان مىڭ رەت ەستىگەنشە, ءبىر رەت كەلىپ ءوز كوزدەرىڭىزبەن كورگەندەرىڭىز ابزال», دەدى باس ديرەكتور.

قازىر جەل ەنەرگياسىن ەڭ كوپ پايدالانىپ جاتقان ەل – قىتاي. جەل ەنەر­گياسىن وندىرەتىن باعاندار مەن قا­لاق­شالار دا ءبىرشاما ۋاقىت وتكەن سوڭ سىنادى. ونى قايتا جوندەپ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسى تىم قىمباتقا ءتۇسىپ جاتىر. ويتكەنى قالاقشانىڭ بىرەۋى سىنسا, مىندەتتى تۇردە ۇشەۋىن دە تۇگەل الماستىرۋ كەرەك. سەبە­بى ولار ءبىر-بىرىنە جالعانىپ جاتىر. ونىڭ ۇشەۋىن بىردەي جوندەۋ شىعىنى قازىرگى كۇندە ءوزىن-ءوزى اقتامايدى. ناتي­جە­سىندە, سول جاراتىلعان ەنەرگيا ءوزى جاساعان ەنەرگيا­سىنا تاتىمايدى. سون­دىق­تان ول ازىرشە ءوزىن-ءوزى اقتاي الماي كەلەدى. بۇل كەمشىلىك پەن مول شىعىندى سالاداعى كوپشىلىك عالىم-ماماندار ايتا بەرمەيدى. بىراق بۇل – مويىن­دال­عان دۇنيە. دەسە دە قازاقستان بۇل ەنەرگيا كوزىن دە دامىتىپ جاتىر. اشىعىن ايتقاندا, بۇل قالاقتار ارقىلى وندى­رى­لە­تىن ەنەرگيا 10 پايىزعا دا جەت­پەي­تىن بولادى. ايتسە دە بۇل سالانى جان-جاقتى دامىتۋ ءىسى جالعاسىپ جاتىر. سول ءۇشىن دە ءبىر عانا اەس-ءتى سالىپ تاستاپ بارلىق ەنەرگيا ماسەلەسىن شەشە الامىز دەگەن وي جوق. جاڭاعى ايتىلعان كىشى ءمودۋلدى ستانسالاردى دامىتۋ ءىسى دە قاتار جۇرگىزىلە بەرەدى دەيدى سالا ماماندارى.

«اەس-كە بالقاشتىڭ سۋى پايدالانىلمايدى. جوعارىدا ايتىلعانداي 3 كونتر قويىلىپ, ءوزىن-ءوزى سۋمەن قامتي بەرەدى. ال قاۋىپسىزدىك جونىندە تاعى ءبىر مىسال ايتايىن. اقش-تاعى ەڭ ۇلكەن قالانىڭ ءبىرى بوستوننىڭ ورتالىعىنا ورنالاسقان اەس ەشكىمگە زيانىن تي­گىز­بەي نەشە جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ تۇر. ودان بار-جوعى 20 مەتر جەردە ارحەولوگيا فاكۋلتەتى بار. 40 مەتر جەردە جاتاقحانا, 100 مەتر جەردە لابوراتوريا عيماراتى تۇر. سونداي-اق 120 مەتر جەردە قوعامدىق تاماقتانۋ ورنى بار. ارينە, امەريكا قاۋىپسىزدىككە قاتاڭ قارايدى. قازىرگى مۇمكىندىكتى جىبەرىپ العىسى كەلمەيتىن قازاقستاندا ءبىرىنشى كەزەكتە قاۋىپسىزدىككە مۇقيات بولادى دەپ ويلايمىن.

ايتقانداي چەرنوبىل اتوم ەلەكتر ستانساسى جارىلعاننان كەيىن الەم ەل­دەرىنىڭ ءبارى ستانسالاردىڭ قورعانىس قابىرعالارىنا قاتتى ءمان بەرە باس­تادى. ونى دا ۇمىتپاۋ كەرەك. قازىر ولاردىڭ مىقتى بولعانى سونداي, ەگەر الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ا-38 ۇشاعى اەس-ءتىڭ ۇستىنە اۋەدەن 10 شاقىرىم بيىكتىكتەن كەلىپ قۇلايتىن بولسا, وعان ەشقانداي زاقىم كەلتىرە المايدى. وسى سياقتى قورعانىسى مەن قاۋىپسىزدىگى جە­تەدى. مۇنداعى ەڭ جامانى – مىڭ جىلعا دەيىن قاۋىپتىلىگى جويىلمايتىن را­دياتسيالىق شىعىندىسى. قازىر ونى قا­ۋىپسىزدەندىرۋ ءۇشىن عالىمدار جۇ­مىس ىستەپ جاتىر. بۇل ۇدەرىس ەش­قا­شان توقتاماق ەمەس», دەدى عالىم س.ساحيەۆ.

تاياۋدا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ اەس قۇرىلىسىنا قا­­­­تىس­تى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم وتكى­زۋ­­گە قاجەتتى بارلىق ساراپتاما دا­يىن ەكە­نىن مالىمدەدى. رەفەرەندۋمدا ەلى­مىز­دىڭ ەنەر­گەتيكالىق تۇر­عى­دا تاۋەل­سىزدىگىن ويلاعان جانە ەكونو­مي­كا­نىڭ ەڭبەكتەپ ەمەس, ەڭسە تىكتەپ دامىعانىن قالايتىن ازاماتتار سانالى تۇردە دۇرىس تاڭداۋ جاسايدى دەگەن ءۇمىت بار.