ءوز باسىم قازىرگى تاڭدا جىگەرلى جۋرنالشى, قالام قۋاتىمەن بۇقارانى باۋراپ جۇرگەن جاقسىباي اعانى العاش وسىلاي تانىدىم. راسىن ايتسام, جۋانى جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكەسى ءۇزىلىپ, اسىلى ارىپ, جاسىعى تويىنعان كەر زاماندا (دۋلات باباتاي ۇلى) ءوشىپ قالعان شوقتى ۇرلەپ, ءوتىپ كەتكەن جوقتى ىزدەپ, كۇلگە اينالىپ جانىپ كەتكەن تاريحتى قايتا تۇلەتۋگە ۇمىلعان بۇل ازامات تەگىن ادام بولمادى. مەنىڭ العاشقى ويىم ەدى بۇل.
ارادا ءبىر اي وتكەن جوق, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 22 قاراشاداعى سانىندا جاقسىباي سامراتتىڭ «ابىلايدىڭ اق ءۇيى... اڭىز ەمەس, اقيقات» اتتى جازباسى جارق ەتتى. ماقالانىڭ توقەتەرى: جاقاڭ ارنايى سۇراۋ سالۋدىڭ ناتيجەسىندە رف ءسىم ارحيۆىنەن 1765 جىلى (ول كەزدە پەتروپاۆل دەگەن قالا اتىمەن جوق) قىزىلجار وڭىرىنە ابىلاي حانعا وردا تۇرعىزىلعانى جونىندە قۇجاتقا قول جەتكىزگەن. اۆتور: «ابىلايعا ارنالعان ءۇي قىزىلجارداعى دوڭگە سالىنعان العاشقى نىسان دەپ ايتۋعا بولادى. ءسويتىپ, «بىزدىكى, ءبىز سالعانبىز» دەپ وزەۋرەيتىن كەيبىرەۋلەردىڭ اۋزىنا قۇم قۇياتىنداي بولىپ, العاشقى ءۇيدىڭ قازاق حانى ابىلايعا ارناپ سالىنعاندىعى, بۇل جەردىڭ قازاق حالقىنا عانا قاتىستى ەكەندىگى انىقتالدى», دەپ ماقتانىشپەن باياندايدى.
بۇل وقيعانى نەگە تاپتىشتەپ وتىرمىز. بىلگەن جانعا بۇل – كەرەمەت جاڭالىق. تەگى جۇرەگى ەلىم دەپ سوعاتىن, سول ەلىنىڭ جىرتىعىن جاماپ, جەل جاعىنا ىق بولايىن دەيتىن ىقىلاسى مول, ماقساتى بيىك جانداردىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋا. ءوز باسىم جاقسىباي بايان ۇلىن تەك وسى ارەكەتى ءۇشىن باعالايمىن.
سودان كەيىن تاعى ءبىر اڭعارعانىم, اعامىز كەز كەلگەن جازباسىندا ەشقاشان «پەتروپاۆل» دەمەيدى, ءسابيت مۇقانوۆ اتاسى سياقتى «قىزىلجار» دەپ جورعا جۇرىسىنەن قىرىپ جىبەرسە دە تانبايدى. قىسقاسى, جاقاڭ – ءوزىنىڭ يدەياسىنان, ءوزىنىڭ ۇستانىمىنان, ءوزىنىڭ كوزقاراسىنان, ءوزىنىڭ ماقساتىنان, ءوزىنىڭ تانىمىنان تايمايتىن ءپىل تاباندى ادام.
بىلگەن, ياكي وقىعان جان جاقاڭنىڭ ءتۋابىتتى تابيعي تازالىعى مەن تەكتى تالعامىن اڭعارا الادى. بۇل قاسيەتى جۋرناليستىك جازبالارىنان گورى, پروزالىق شىعارمالارىندا ايقىن كورىنىس تاپقان. ءارى پروزاسى ادەبي كوركەمدىكتەن بۇرىن, ءداۋىر شىندىعىنا جاقىن. ايتالىق, وتكەن عاسىرداعى ۇلت تاريحىنىڭ جارالى بەتى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە (1986) قاتىستى جازىلعان «بىتەۋ جارا» رومانىندا شوۆينيستەردىڭ ارام پيعىلىن قاقىراتا اشكەرەلەسە, ءتىپتى تۋىندى كەيىپكەرلەرى گورباچەۆ, كولبين, ليگاچەۆ, قوناەۆ, كاماليدەنوۆ, مەڭدىباەۆ, نازارباەۆ سياقتى پارتيا فۋنكتسيونەرلەرى ناقپا-ناق ەسىم-سويلارىمەن شىعارمادا مەنمۇندالاپ ايقايلاپ تۇر.
جازۋشى مۇحتار ماعاۋين بۇل روماندى ءوزى باسقارىپ وتىرعان «جۇلدىز» جۋرنالىنا ءتۇپ قوپارىپ تۇگەلدەي باسىپ جاريالاۋى تەگىن ەمەس, ارينە. سونداي-اق جاقاڭنىڭ ەكىنشى رومانى «وزگەلەندى بۇل عالامدى» وقىعان تەرەڭ اقىل يەسى امانگەلدى ايتالى مارقۇم التىن باسىن شايقاپ, اعامىزدىڭ ماڭدايىنان يىسكەگەن ەكەن. ابەكەڭ قاتتى ريزا بولعاندا سويتەدى. ويتكەنى تۋىندىدا تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى سولتۇستىك وڭىردەگى سەپاراتيستىك ارەكەتتەر, وعان قارسى كۇرەسكەن جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ قاراپايىم ارەكەتتەرى باياندالعان. بۇل شىعارما, راسىن ايتساق, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ءوڭىر احۋالىن بايانداۋمەن قاتار, حالىق اراسىنداعى مىلتىقسىز مايداندى سۋرەتتەيتىن قۇندى تۋىندى.
اعامىز اق قايىڭى سىڭسىعان, اق سامالى جەلپىگەن, كوكورايى جايقالعان, ءيىسى جۇپار, اۋاسى سامال, بىراق شىعارماشىلىق شابىتى شاۋ تارتقان سولتۇستىكتە, سونىڭ ىشىندە بۇرىنعى لەنين, قازىرگى ەسىل اۋدانىنىڭ تاۋاعاش دەيتىن كىلەڭ قازاقتار تۇراتىن ەلدى مەكەندە ءوسىپ-ءوندى. ۇلكەن ورتا, ۇلگىلى ۇستاز كورگەن جوق. سويتە تۇرا قالامى – قىلىش, ءسوزى – مارجان.
ءبىز دە ادەبي-رۋحاني مەكتەپ كورمەگەندەر ساپىنان ەدىك, بىراق كوزىمىزدى تىرناپ اشقالى جىرمەن سۋسىنداپ, داستانمەن اۋىزداندىق, ەسكىنىڭ اڭگىمەسىن كوپ تىڭدادىق ءارى كۇنى-ءتۇنى تالماي كىتاپ وقىدىق. وسىلاي جەتىلدىك. قىزىق! جاقاڭ دا ءدال سونداي ەكەن. باسە دەيمىن, ادەبي شىعارمالارىندا ەپيكالىق تىنىس باسىم. دەمەك جاقاڭنىڭ مەكتەبى – قازاقتىڭ وتباسىلىق قۇنارلىعى. وعان دالەل-دايەك تە بار. وبلىستىق «Soltustik Qazaqstan» گازەتىنىڭ 18 قازان كۇنگى سانىندا جارىق كورگەن «جۋرناليست سىنشىل بولۋ كەرەك» اتتى سۇحباتىندا: «جاس كۇنىمدە اڭگىمەنى كوپ تىڭدادىم. ۇيگە قوناق كەلسە, ۇيىقتاعان بولىپ جاتىپ, ولاردىڭ اڭگىمەلەرىن تىڭدايتىنمىن. كىتاپتى دا كوپ وقىدىم, ۇناعان كەي تىركەستەردى قويىن داپتەرىمە ءتۇرتىپ الىپ, رەتى كەلگەندە پايدالاناتىنمىن. بىردە دۇكەننەن سۇراعانىمدى اپەرمەگەن شەشەمە «جۇمىرتقادان ءجۇن قىرىققان ساراڭ ەكەنسىز» دەپ تاڭعالدىرعانمىن. سول كەزدە 2-3 سىنىپتا وقيمىن. شەشەم ونداي ءسوزدى بۇرىن ەستىمەگەن ەكەن, تاڭدانىسىن جاسىرمادى. جازۋشى سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ «جۋسان ءيىسى» حيكاياتىندا ايان دەگەن بالا بار عوي. سوعان ۇقساپ ويىمنان ەرتەگى قۇراستىرىپ, بالالارعا ايتىپ بەرەتىنمىن. اينالامداعى ادامداردى تامساندىرۋعا ىنتىق بولدىم... ساباقتا ءبىرىنشى بولىپ جاۋاپ بەرۋگە, جۇمباق ايتىلسا, ءبىرىنشى بولىپ شەشۋگە تىرىستىم... وتە ۇقىپتى, تىڭعىلىقتى بولدىم. ءاربىر زاتىمنىڭ ءوز ورنى بولاتىن, ءبارىن ءوز ورنىنا جيناپ قوياتىنمىن», دەپ تولعانىپتى.
مەنىڭ اڭعارعانىم, جاقسىباي اعا جوعارىدا ايتقانداي, وتە ۇقىپتى, تىم تياناقتى. بۇل قاسيەت اعامىزعا العاشقى ماماندىعى ءارى كوپ جىل نەسىبەسىن ايىرعان «ەسەپشىلىكتەن» دارىعان بولۋى دا مۇمكىن. بۇنىڭ ءوزى ءبىر تاريح. ءوزى ايتادى: «ورتا مەكتەپتەن سوڭ جان دۇنيەم ادەبيەتكە تارتىپ تۇرسا دا, الىستاعى الماتىعا بەتتەي الماي, جاقىن جەردەگى تسەلينوگراد (قازىرگى استانا) قالاسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ «ەكونومفاگىنە» قۇجات تاپسىردىم. قازاق مەكتەبىن ءبىتىرىپ كەلگەن ماعان ورىس تىلىنەن ديكتانت جازدىرىپ قۇلاتىپ جىبەردى. سودان قۇجاتتارىمدى الىپ, جاقىن ماڭداعى قارجى-ەكونوميكالىق تەحنيكۋمعا تاپسىردىم».
جاقسىباي بايان ۇلى وسىلاي قارجىگەر اتانعان. تەكنيكۋمدى بىتىرگەن سوڭ ءوزى ءسۇيىپ ايتاتىن قىزىلجار قالاسىنا كەلىپ, سالىق ينسپەكتورى بولىپ از عانا ۋاقىت ىستەگەن. كەشىكپەي قازمۋ-دىڭ فيلوسوفيا-ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسكەن. ونى اياقتاعان سوڭ وبلىستىق كولىك باسقارماسىندا سەگىز جىلداي اعا رەۆيزور, ءبولىم باستىعى, باس بۋحگالتەردىڭ ورىنباسارى سياقتى قىزمەتتەر اتقارىپ, 1993 جىلى باسقارما تاراعانعا دەيىن ەڭبەك ەتكەن.
ءسويتىپ, 1993 جىلى اعامىز, جازۋشى ورالحان بوكەي «جۋرناليستيكا – جول ۇستىندەگى ادەبيەت» دەگەنىندەي, وسى سالاعا تۇبەگەيلى اۋىسقان. العاشقى قادامىنان وبلىستىق تەلەۆيدەنيەدە قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ, قارمۋ-دىڭ ءتىل-ادەبيەت فاكۋلتەتىن سىرتتاي وقىپ العان. وسى جىلدارى ءارتۇرلى تاقىرىپتا قالام تەربەگەن جۋرناليستىك وي-تولعامدارى رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا تۇراقتى جاريالانىپ تۇردى. جازبالارىندا قوعامداعى كوكەيكەستى ماسەلەلەردى ءار قىرىنان كوتەرە ءبىلدى. جەرلەسى ءھام كەستەلى ءسوزدىڭ شەبەرى عابيت مۇسىرەپوۆ بارلىق قالامگەرگە قاراتىپ ايتقان: «قىزىعا جاز, قىزا جاز, قىزدىرا جاز, قىزىقتىرا جاز. ەكىنشىدەن, ويلانىپ جاز, ويلى جاز, وي سالا جاز, ويلاندىرا جاز! ۇشىنشىدەن, ىزامەن جاز, كەكپەن جاز, كەكتەندىرە جاز», دەگەنىندەي, جاقسىبايدىڭ جۋرناليستىك جازبالارىندا عابەڭ ايتقان سيپاتتاردىڭ ءبارى بولدى.
اعامىزدىڭ ەڭ ءبىر اشىلعان, ارعىماقتاي ارقىراپ كوسىلگەن كەزى – «ەگەمەندەگى» كۇندەرى. جاقاڭ تابالدىرىعان اتتاعان 2004 جىلدارى ەل گازەتى ەرجۇمان سمايىلدىڭ باسقارۋىندا ناعىز تولىسىپ تۇرعان شاعىتىن. وتىرىك دەسەڭىز, گازەت تىگىندىسىن اقتارىپ كورىڭىز. كوزىڭىز جەتەدى.
جاقاڭ مارتەبەلى باسىلىمدا ەڭبەك ەتكەن 2004-2014 جىلدار ارالىعىندا پرەزيدەنت پۋلىندا بولىپ, مەملەكەت باسشىسى, پارلامەنت توراعاسى جانە ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ شەت مەملەكەتتەرگە جاساعان ساپارلارى تۋرالى ماقالالار جازدى. «پرەزيدەنتپەن بىرگە 30 شاقتى شەت مەملەكەتتە بولدىم. ەل كورىپ, جەر كورىپ, كوكىرەك كوزىم اشىلىپ, ومىرلىك كوزقاراسىم قالىپتاستى. وسى ساپارلاردان تۇيگەنىم: قازاقتىڭ ءار بالاسىنىڭ جۇرەگىندە «مەن وسىناۋ ۇلان-بايتاق جەردىڭ يەسىمىن, ەلىمدى, جەرىمدى قورعايمىن» دەگەن اياۋلى سەزىم بولۋى كەرەك ەكەن. ونى كەز كەلگەن جەردە, ورتادا ايتا ءبىلۋ ماڭىزدى ەكەنىنە كوزىم جەتتى», دەيدى اعامىز.
قازىر ەل اعاسى جاسىنا جەتكەن جاقسىباي ۇقىپتى ادام. پرەزيدەنتتىك پۋلدا ءجۇرىپ گازەتكە جاريالانعان پۋبليتسيستيكالىق جازبالارىن «ىزدەنىس جىلدارى» دەگەن اتپەن جەكە جيناق ەتىپ توپتاپ قويىپتى. بۇل كىتاپتىڭ ەرەكشەلىگى – بىرىنشىدەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى مەملەكەتتىڭ ساياسي باعىت-باعدارىنىڭ بايانى ىسپەتتەس بولسا, ەكىنشىدەن, جاس جۋرناليستەر ءۇشىن وقۋلىق بولۋعا جاراپ تۇر.
قاشاندا قالامى قولىنان تۇسپەيتىن جۋرناليست ءوزىنىڭ جەكە ءومىر جولىن باياندايتىن ەكى تومنان تۇراتىن مەمۋارلىق رومان جازىپ قويىپتى. اتاۋى – ء«ومىر جولى – تار سوقپاق». «بۇل كىتاپتا قىزىلجارداعى ۇلتارالىق احۋال, اۋمالى-توكپەلى كەزەڭ تۋرالى كوزىمىز كورگەن, باسىمىزدان وتكەن وقيعالار تولىق باياندالادى», دەيدى اۆتور. بۇيىرسا, بۇل تۋىندى كەشىكپەي وقىرمان قولىنا تيەرى انىق.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق, ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز – ەرەكشە ەڭبەكقورلىعىنىڭ سىرتىندا وتە تۋراشىل, شىنشىل, ادىلەتكە جاق, قياناتقا قاس ادام. مۇنداي تۇلعانىڭ مىناداي زاماندا قىزمەتتىك تۇرعىدان ورلەۋى قيىن. اقىن قورعانبەك امانجول وسى جاقسىباي ىنىسىنە ازىلدەپ: «جاقسى ەكەن اتى دا, جاقسى ەكەن زاتى دا, بەتكە تۋرا ايتام دەپ, قالعان تالاي قاپىدا…» دەپ جازعانى بار ەدى. بۇل – ءدال باعا.
قازىرگى تاڭدا «مادەنيەت قايراتكەرى», «اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى», «ەڭبەك ارداگەرى», ەسىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى سياقتى اتاقتارى بار جاقسىباي سامرات «ەگەمەننىڭ» سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇر. قالامىڭ مۇقالماسىن, جاقا!
