سۇگىردىڭ ءوزى ءسۇيسىنىپ, ونەرىنە ءتانتى بولعان كۇيشى جاۋلىباي يماناليەۆ نەگە ەلەۋسىز قالدى؟

كۇيشى, ونەر زەرتتەۋشىسى سارسەنعالي جۇزباەۆ «نار يدىرگەن» اۆتورلىق راديوحابارىندا جاۋلىباي يماناليەۆتىڭ سوقتىقپالى-سوقپاقتى ءومىرى تۋرالى بىرنەشە سۇحبات جۇرگىزدى. تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ جىلناماسى جادىندا تۇرعان قاريانىڭ قازىناسىن جازىپ الۋدا ەنجارلىعىمىز ەلدىگىمىزگە سىن بولىپ تۇر.

«مەن 1942 جىلى قاڭتار ايىندا بۇرىنعى شايان اۋدانى, اقباستاۋ اۋىلىندا تۋدىم. اعام تولەباي سوعىستان ورالعان سوڭ ءبىزدى 1945-1946 جىلدارى كوشىرىپ شورناق اۋىلىنا اپاردى. اكەمنىڭ اعاسى قالى تۇرمەدەن بوساپ كەلدى. ونىڭ تۋعان ءىنىسى مەنىڭ اكەم ءجانالى بارحيەۆ بالقاش مىس كومبيناتىندا ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەندە «حالىق جاۋى» اتانىپ ايدالىپ كەتكەن. اپكەم راحيانى دا وقۋدان شىعارعان. اكەمنىڭ اعاسى قالى اقساقالدى جۇمىستان قۋدالاعان. اكەم 1949 جىلى قايتىس بولعان ەكەن.

مەنىڭ  يماناليەۆ دەگەن فاميليانى الۋىمنىڭ دا وزىندىك تاريحى بار. اكەم «حالىق جاۋى» دەگەن جەلەۋمەن ايدالعاندا سالقىنى ءتيىپ پەداگوگيكالىق ۋچيليششەدەگى وقۋىنان قۋدالانىپ, شىعارىلعان اپكەم راحيانىڭ كۇيەۋى ءيمانالى ارسىمبەتوۆ دەگەن كىسى ەدى. مەنىڭ اكەممەن بىرگە ارىپتەس بولعان. اكەم الماتىدا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جۇمىس ىستەگەندە ءيمانالى جەزدەمىز اكەمنىڭ قاراۋىندا ەڭبەك ەتكەن. راحيا اپكەممەن شاڭىراق قۇرعان سوڭ مەنى باۋىرىنا باسىپ, اسىراپ العان. 1943 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اتتانىپ, ورالمادى. وسىلاي مەن ءوزىمنىڭ اكەمنىڭ دە, اسىراپ العان جەزدەمنىڭ دە تاربيەسىن كورگەم جوق. مەن سوعىستان امان-ەسەن ورالعان تاسبولات ۇلى تولەباي, قالى بارقيەۆ دەگەن كىسىلەردىڭ تاربيەسىن كورىپ ەسەيدىم. قالى اعا داۋلەسكەر كۇيشى بولدى. بالا كۇنىمدە ماعان ءوزى دومبىرا شاۋىپ بەرىپ كۇي شەرتۋدى ۇيرەتتى. تولەباي پارتيا مەكتەبىن اياقتاپ كەلگەن سوڭ ارنايى جولدامامەن سوزاق اۋدانىنا جىبەرەدى دە, ول كىسى وزىمەن بىرگە مەنى دە ىلەستىرە كەتتى. 1959 جىلى شولاققورعانداعى ورتا مەكتەپتى وسى تولەباي اعامنىڭ قولىندا تۇرىپ ءتامامدادىم.

قالى اتام وتە مۇڭلى كىسى ەدى, ءوزىنىڭ اكەسى بارقى دا كۇيشىلىكتى كەرەمەت مەڭگەرگەن ونەرپاز بولسا كەرەك. «جاكەمنىڭ كۇيى ەدى» دەپ اكەسىنىڭ كۇيلەرىن تارتقاندا وتە مۇڭدى, شەرلى ەستىلۋشى ەدى. ال ەندى كوپشىلىك ورتادا قاۋمالاعان ادامدار قولقا سالىپ كۇي سۇراسا, دومبىراسىن مۇلدەم قولىنا المايتىن. تەك جۇمىستان كەلگەننەن كەيىن كەشكى ۋاقىتتا عانا ەكى ىشەكتى سويلەتۋشى ەدى جارىقتىق. اياعىن ايقاستىرىپ الىپ كۇيدى بىرىنەن كەيىن بىرىنە جالعاپ شەرتەدى, مەن دە جانىنا جايعاسىپ ىقىلاسپەن تىڭدايمىن. و باستا «جاكەمنىڭ كۇيى» دەپ ءبىراۋىز ايتادى, ارى قاراي ءلام-ميم دەمەيدى. ءۇنسىز وتىرىپ كۇيدى توگەدى. قالى اتامنان ۇيرەنگەن كۇيلەرىمنىڭ كوپشىلىگىنىڭ اتاۋىن بىلمەيمىن.

قاراتاۋدىڭ اتاقتى كۇيشىسى سۇگىر الي ۇلىمەن ءبىر-اق مارتە جولىعۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. بىراق مەن مەكتەپتە سۇگىر كۇيشىنىڭ ۇلبالا دەگەن قىزىمەن بىرگە وقىدىم. 1958 جىلى شولاققورعانداعى مەتكەپتىڭ 10-سىنىبىندا وقىپ جۇرگەنىمدە كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنىڭ مۇشەسى رەتىندە مەنى ساباقتان سۇراپ الىپ, اۋداننىڭ مادەني كۇندەرىندە اۋىل-اۋىلدى ارالاپ كونتسەرت قويدىق. ىنتىماق دەگەن اۋىل بار. سول اۋىلدىڭ مادەنيەت ۇيىندە كونتسەرت قويماقشى بولىپ سىرتتا ايالداپ تۇرعانبىز. ورتا بويلى, باسىندا كيىز قالپاعى بار اقساقال ءوزى كەلىپ امانداسىپ, «اۋىلعا ات-كولىك امان جەتتىڭدەر مە؟» دەپ قال سۇراستى. اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ ديرەكتورى مەنىڭ قۇلاعىما سىبىرلاپ, جاپپاس قالامباەۆتىڭ ۇستازى اتاقتى سۇگىر اقساقال وسى كىسى» دەپ سىرتتاي تانىستىردى. جاپپاس قالامباەۆتىڭ ەلگە ءماشھۇر قوبىزشى ەكەنىنەن حاباردارمىن. سۇگىردى بىلمەيمىن, مەكتەپ وقۋشىسىمىن. ىنتىماق اۋىلىنا كونتسەرت باستالاردىڭ الدىندا بىزدەن ءۇش-ءتورت جاس ۇلكەندىگى بار, بۇرىن سوزاقتاعى مەكتەپتە قاتار وقىعان ساۋىربەك دەگەن جىگىت كەلدى. «جاۋلىباي, سەن قىپ-قىزىل كۇيشى ەكەنسىڭ عوي, بىراق قازىر كورەرمەندەر اراسىندا سۇگىر اتاڭ وتىرادى. بىلمەيتىن كۇيى جوق. سوندىقتان ابدىراماي اسىقپاي ونەر كورسەت» دەپ قامشىلاپ كەتتى. ۇيالعانىمنان دايىنداپ بارعان ءتورت كۇيىمنىڭ تەك ەكەۋىن عانا شەرتتىم. ساحنانىڭ سىرتىندا ساۋىربەك كەلدى كونتسەرت اياقتالعان سوڭ. «سۇگىر شالدىڭ سەن تۋرالى نە ايتقانىن ەستىرتەيتىن دەپ كەلدىم. «تۇبىندە وسى سولاقاي بالادان بىردەڭە شىعادى» دەپ تامسانىپ وتىردى ونەرىڭە» دەمەسى بار ما؟ ارقالانىپ, توبەم كوككە جەتكەندەي قۋاندىم», دەيدى قارت جۋرناليست.

سۇگىردىڭ بۇگىنگە جەتكەن تەك جالعىز سۋرەتى بار. ونى دا تاپقان وسى جاۋلىباي اقساقال. بۇل جايىندا ءوزى «نار يدىرگەن» راديو حابارىندا بىلاي دەيدى.

«سوزاق اۋدانىندا ەرگەش دەگەن فوتوگراف كىسى بولدى. كەيىن شىمكەنتكە قونىس اۋداردى. ەرگەش فوتوگرافقا دا ارنايى امانداسىپ, سۇگىردىڭ سۋرەتىن سۇرادىم. بىراق ول كىسى قانشاما قايراتكەرلەردى راسىمگە العانىمەن دە نىساناسىنا سۇگىردىڭ بەينەسى ىلىنبەپتى. 1971 جىلى وبلىستىق گازەتتىڭ تاپسىرماسىمەن سوزاق اۋدانىنا جولىم ءتۇستى. سوندا سۇگىردىڭ مەنىمەن بىرگە وقىعان قىزى ۇلبالاعا سۇراۋ سالىپ تاپتىم, ۇيىندە  قوناق ەتتى. تورىندە ءۇش شالدىڭ يىقتاسا قاتار تۇسكەن سۋرەتى ءىلۋلى تۇر ەكەن. بۇلار كىمدەر دەگەنىمدە بىرەۋى اكەسى سۇگىر ەكەنىن ايتتى. ول كىسىنىڭ فوتوسى جوق دەۋشى ەدى, ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن ناماز وقىعان, ساحنادا كۇي تارتپايتىن, ءوزىن سۋرەتكە  تۇسىرۋگە توقتام سالىپ وتىرعان كىسى ەكەن. وسىنى ايتىپ ەدىم, ۇلبالا تاريحي سۋرەتتىڭ شەجىرەسىن اعىتتى. بۇل فوتونى كەرىمبەك سىزدىقوۆ دەگەن كىسى تاۋىپتى. سۇگىر كۇي تارتىپ وتىرعاندا اۋەسقوي فوتوگرافتىڭ ءبىرى بايقاتپاي شىرت ەتكىزسە كەرەك. مىنە, سول فوتو ەكەن قىزىنىڭ ساقتاپ جۇرگەنى. ۇلبالانىڭ رۇقساتىن الىپ سۋرەتتى فوتوعا ءتۇسىرىپ الدىم دا وبلىستىق «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنە انىقتاما بەرىپ جاريالادىق. سودان بۇل سۋرەت جان-جاققا تارالدى.

تاعى ءبىر دەرەك مەن سۇگىردىڭ اكەسى ءالى اقساقالدى دا كوردىم. ونىڭ سەبەبى بىلاي. ۇلبالا  مەكتەپتەگى ەمتيحانعا كەشىگىپ كەلمەي قالدى. مۇعالىمىمىز مەنى جۇمسادى. ۇيىنە بارسام, توردە ءبىر قاۋساعان قاريا وتىر ەكەن. 1954-1955 جىلدارداعى وقيعا عوي. سونى 1971 جىلى ۇلبالانىڭ شاڭىراعىندا وتىرىپ ەسكە ءتۇسىرىپ سۇراسام «اكەم سۇگىردىڭ اكەسى ءالى اقساقال» دەپ جاۋاپ بەردى».

جاۋلىباي قاريا بالا كۇنىنەن قاراتاۋ شەرتپە كۇيلەرىنە قوسا ءوز اتالارى بارقى, قالى, وتەگەننىڭ, سۇگىردىڭ كۇيلەرىن قۇلاعىنا قۇيىپ, جادىسىنا توقىپ ەسەيگەن كۇيشى. 1975 جىلى كۇيشى مۇحيت ايتقاليەۆپەن تىزە قوسىپ جارىققا شىعارعان «قاراتاۋ شەرتپەلەرى» دەپ اتالاتىن كىتابى قالىڭ وقىرماننىڭ ىستىق ىقىلاسىنا بولەندى. كۇيشىلىكتەن وزگە جىراۋلىق, تەرمەشىلىكتى دە وركەندەتتى. تەلەرانادا, قازاق راديوسىندا جىرشىلاردى, تەرمەشىلەردىڭ دە شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋعا وراسان ۇلەس قوستى.

كەزىندە جاپپاس قالامباەۆ سۇگىردىڭ وزىنەن تىڭداپ كۇيلەرىن نوتاعا تۇسىرگەن ەكەن. بىراق قولدى  بولىپ جوعالتىپ الادى. جاۋلىباي يماناليەۆ جاپپاستىڭ تۇسىرگەن نوتاسى كىمنىڭ قولىندا جۇرگەنىن سۇراپ, «جاس الاش» گازەتىندە ماقالا دا جاريالادى. بىراق ەش دەرەگى تابىلمادى.

«جاۋلىباي اقساقالدىڭ ۇيىندە تۇرىپ, كوپ ديدارلاستىم, سۇحبات قۇردىق. ءتىپتى «قازاق راديوسىنداعى» «نار يدىرگەن» باعدارلاماسىندا بىرنەشە مارتە قوناقتا بولدى. بۇل كىسىنىڭ ءبىر ەرەكشە قاسيەتى ءوزى دە كۇيدى كەرەمەت شەرتەدى. بىراق سانالى عۇمىرىن كۇيشىلەردى, جىرشى, تەرمەشىلەردى ناسيحاتتاۋعا ارنادى. سولاردىڭ كومۋلى قالىپ كومەسكى تارتىپ بارا جاتقان جاۋھارلارىن ارشىپ جارىققا شىعارۋعا ۇمتىلدى. مۇنىڭ بارلىعى دا ول كىسىنىڭ  كاسىبي ماماندىعى جۋرناليستيكاعا دەگەن ادالدىعى دەپ بىلەمىن. بۇل كىسىنىڭ جەكە مۇراعاتىندا, ءوزىنىڭ قورىندا قۇندى جادىگەر سانالار رۋحاني مۇرامىز وتە كوپ. بالا كۇنىنەن جيناپ جۇرگەن اۋىز ادەبيەتى, جازبا ادەبيەت, قيسا-داستان, ايتىس, كۇي, تەرمە, جىرلاردىڭ  كوپشىلىككە بەيمالىم بولعان نۇسقالار وتە كوپ. وسىنىڭ بارلىعىن جيناقتاپ, كىتاپ شىعارىپ كەلەر ۇرپاققا مۇرا ەتسەم دەگەن ارمانى ەرەن. زەينەتكەرلىككە شىققاندا دا شارشاۋ كورگەن جوق. قاي وڭىردەن كۇيشىلەردىڭ دەرەگىن ەستىسە «بەس قارۋىن اسىنىپ» ىزدەپ بارىپ, كۇيلەرىن جازىپ الىپ جيناقتادى. بىراق بىرنەشە جىل بۇرىنعى سىرقاتىنىڭ كەسىرىنەن ەكى كوزى سۋ قاراڭعى بولىپ كورمەي قالدى», دەيدى بەلگىلى كۇيشى, ونەر زەرتتەۋشىسى سارسەنعالي جۇزباەۆ.