فوتو: اشىق دەرەككوز
قازاقستاندا ءتورت جىل سايىن ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن فەستيۆال ءوتتى. ۇلتتىق جانە ات سپورتى تۇرلەرى ورتالىعى باس-قاسىندا ءجۇردى. اسىق اتۋ, اۋدارىسپاق, بايگە, ءداستۇرلى ساداق اتۋ, جامبى اتۋ, جەكپە-جەك, كوكپار, قازاق كۇرەسى, قۇسبەگىلىك, تەڭگە ءىلۋ, توعىزقۇمالاقتان مىقتى وڭىرلەر انىقتالدى. فەستيۆالگە ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنەن 11 سپورت ءتۇرى بويىنشا 1381 سپورتشى قاتىستى. تۇركىستان وبلىسى جەڭىمپاز اتانىپ, ەكىنشى ورىندى استانا قالاسى, ال ءۇشىنشى ورىندى جامبىل وبلىسى يەلەندى. اباي جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىنىڭ كومانداسى بار-جوعى ءتورت سپورت تۇرىنەن سىنعا ءتۇستى. ەكى وڭىردە جەكپە-جەك, جامبى اتۋ, بايگە, اۋدارىسپاق, تەڭگە ىلۋمەن اينالىساتىن ەشكىم جوق دەگەنگە سەنۋ قيىن. ءتىپتى قازاق كۇرەسى مەن اسىق اتۋدان سپورتشى اكەلە الماعان وڭىرلەر تابىلدى. بۇگىندە ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن 11 فەدەراتسيا بار دەسەك, فەستيۆالدى جامبى اتۋ, كوكپار, قۇسبەگىلىك, اسىق اتۋ, تەڭگە ءىلۋ فەدەراتسيالارى عانا قولداعان. ال قالعان فەدەراتسيالار ءدۇبىرلى دودانى وتكىزۋگە سەلقوس قاراعان. ءار سپورتتىڭ باسىندا تۇرعان فەدەراتسيالار جىك-جىككە بولىنبەي, كەرىسىنشە وسىنداي دودالاردا باس قوسىپ, بىرىگۋگە ءتيىس ەمەس پە ەدى؟ الدە ول جاقتا ۇلتتىق سپورتقا جانى اشيتىن ەشكىمنىڭ بولماعانى ما؟
مىسالى, جاقىندا «جامبى اتۋ» فەدەراتسياسىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن جامبى اتۋدان جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا رەسپۋبليكالىق تۋرنير ءوتتى. مۇنداعى ماقسات جاس جەتكىنشەكتەردى قازىردەن سپورتقا باۋلۋ, مىقتىلاردى انىقتاپ, قۇراماعا قوسۋ ەدى. ءار وڭىردەن اتقا ءمىنىپ, ساداق اتا الاتىن جاس ورەندەر شاقىرىلدى. ءدۇبىرلى دودادا ءۇش كۇن بويى جاس سپورتشىلار شەبەرلىگىن كورسەتىپ, كىل مىقتىدان كىم مىقتىنى انىقتادى. تۇركىستان, قىزىلوردا جانە الماتى وبلىستارىنىڭ سپورتشىلارى جەڭىس تۇعىرىنان كورىندى. اقتوبە, اتىراۋ, قوستاناي, ۇلىتاۋ, اباي, پاۆلودار, سولتۇستىك جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنان بىردە-ءبىر قاتىسۋشى كەلمەدى. مۇنداي جارىستار, فەستيۆالدەر ۇلتتىق سپورتىمىزدى ناسيحاتتاپ قانا قويماي, سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ مەن جاستاردى وتانىن سۇيۋگە تاربيەلەيدى. سوندىقتان ەڭ الدىمەن اۋىل-ايماقتا ۇلتتىق سپورتقا دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋ كەرەك.
بيىل الماتىدا 2028 مەكتەپ وقۋشىسى ءبىر مەزەتتە توعىزقۇمالاق ويناپ, قازاقستاننىڭ گيننەس رەكوردتار كىتابىنا ەندى. بۇل دا ۇلتتىق سپورتىمىزدى ۇلىقتاۋدىڭ ءبىر جولى ەمەس پە؟
2022 جىلى جاريالانعان ستاتيستيكاعا سايكەس, ەلىمىزدە جارتى ميلليونعا جۋىق ادام ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىمەن اينالىسادى. ولاردىڭ باسىم بولىگى كوكپار تارتىپ, اتىن بايگەگە قوساتىن وڭتۇستىك وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارى ەكەنى جاسىرىن ەمەس. سولتۇستىك جانە شىعىس وڭىرلەردە جاعداي كوڭىل كونشىتپەيدى.
جاپوننىڭ دزيۋدوسى سەكىلدى قازاق كۇرەسىن وليمپيادا ويىندارىنا قوسقىمىز كەلەدى. توعىزقۇمالاق شاحمات سەكىلدى بارشا الەم وينايتىن ويىن بولسا دەيمىز. الايدا ۇلتتىق سپورتىمىزدى دامىتۋعا ۇكىمەتتەن تام-تۇمداپ قانا اقشا بولىنەدى. ەلىمىزدە ەڭ الدىمەن وليمپيادالىق سپورت تۇرلەرىنە نازار اۋدارىلادى. ءتورت جىلدىقتىڭ ءدۇبىرلى دوداسىنا دايىندىق جاساۋعا ەل قازىناسىنان ميللياردتار اۋدارىلادى. بىلتىر رەسپۋبليكالىق بيۋجەتتەن ۇلتتىق سپورتتى دامىتۋعا بار-جوعى 150 ملن تەڭگە قاراستىرىلعان. ونىڭ ءوزى قازاقستان قۇراماسىن تۇركيادا وتەتىن دۇنيەجۇزىلىك كوشپەندىلەر ويىنىنا اپارۋعا, سپورتشىلاردىڭ ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن وتەتىن ازيا چەمپيوناتتارىنا, حالىقارالىق كۋبوكتار مەن جارىستارعا قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى جارىستار وتكىزۋگە جۇمسالعان. بىلتىر بەيجىڭدە وتكەن قىسقى وليمياداعا قاتىساتىن سپورتشىلاردىڭ دايىندىعىنا قازاقستان 3,5 ملرد تەڭگە جۇمساعان. ال توكيودا وتكەن جازعى وليمپيادا ويىندارىنا 15 ملد تەڭگە بيۋدجەت قارجىسى كەتكەن. قۇراما فورماسىنىڭ وزىنە 824 ملن تەڭگە تۇرادى. تەك قولا مەدال بۇيىرعان ەل تاريحىنداعى ەڭ ناشار وليمپياداعا دايىندالۋعا جۇمسالعان قارجى مەن ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدى ۇلىقتاپ, سان عاسىردان كەلە جاتقان ويىندارىمىزدى جاڭعىرتۋعا بولىنگەن قارجىنى ءوزىڭىز سالىستىرىپ كورىڭىز.
سپورتتىڭ وليمپيادالىق تۇرلەرىنە ەرتەدەن ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. ماتەريالدىق بازاسىن نىعايتۋعا, سپورتشىلاردى دايارلاۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جىل سايىن ميللياردتار جۇمسالادى. ۇلتتىق سپورت دامۋى ءۇشىن دە ءدال سونداي جاعداي جاسالۋى كەرەك. ەلىمىزدە اتشابارلاردىڭ سانى ەلۋگە جەتپەيدى. ءار وڭىردە ءىرى اتشابارلار, جابىق ات سپورتى مانەجى بولۋى قاجەت. ويتكەنى كوكپار, بايگە, تەڭگە ءىلۋ, اۋدارىسپاق سەكىلدى سپورتتارمەن اينالىسۋ ءۇشىن استىڭدا اتىڭ بولۋعا ءتيىس. ال ولاردى باپتاۋ, جەم-ءشوبىن بەرۋ, جارىستارعا تاسىمالداۋ دا قارجىنى تالاپ ەتەدى. بۇل قۇسبەگىلىككە دە قاتىستى بولىپ وتىر. سوندىقتان وڭىرلەردەن كەلەتىن سپورتشىلار جارىستارعا ۇيرەتكەن تۇلپارىن قوسا الماي, وزگەنىكىن مىنۋگە ءماجبۇر. ءتىپتى وسى سەبەپتەن كەيبىرى جارىسقا كەلە الماي دا قالادى.
ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن دامىتۋ العاش قولعا الىنعان جىلدارى ءاربىر وبلىستا اتشابارلار مەن كوكپار الاڭدارى سالىنىپ, ات سپورتى مەكتەپتەرى اشىلدى. الايدا ۋاقىت وتە كەلە مۇنداي نىسانداردىڭ كوپشىلىگى قاراۋسىز قالىپ, پايدالانىلماي بوس تۇر. كەي وڭىردە ءجونى ءتۇزۋ اتشابار جوق, ياعني ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. سپورت ينفراقۇرىلىمىنىڭ جاعدايىمەن قوسا, ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنەن ماماندار دايارلايتىن ارنايى بىردە-ءبىر ورتالىق جوق. ءبىر عانا باپكەر 150 كوكپارشىنى جاتتىقتىرادى. ءوز وڭىرىندە جاتتىعاتىن ورىن, دايارلايتىن باپكەر بولماعاندىقتان سپورتشىلار ۇلتتىق سپورتقا دەن قويعان وبلىستارعا اۋىسۋعا ءماجبۇر. جاعدايدىڭ جوقتىعىنان ۇلتتىق سپورتتان قول ۇزگەندەر قانشاما.
ءبىر وڭىردە ازاماتتار ۇلتتىق سپورتتى دامىتۋ ءۇشىن بارىن سالىپ جاتىر. ەندى بىرىندە وعان جانى اشيتىن ەشكىم جوق. سوندا كوكپار مەن بايگە, جامبى اتۋ مەن اۋدارىسپاق كىمگە كەرەك؟ قازاق حالقىنا تيەسىلى سپورت تۇرلەرىن وزىمىزدەن باسقا كىم دامىتادى؟ جوعالتقانىمىزدى جاڭعىرتۋ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ۇلىقتاۋ ۇلتجاندى تۇلعالارعا عانا ارتىپ قويار ءىس ەمەس. ءوڭىر باسشىلارى مەن ۇكىمەت مۇشەلەرى, زاڭ شىعارۋشى ورگاندار دا بۇعان نازار اۋدارۋعا ءتيىس. وسىدان ون جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن «ۇلتتىق سپورت تۋرالى زاڭ» قابىلداۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالعان. ول دا ايتىلدى. ايتىلعان جەرىندە قالدى.
كەلەر جىلى قازاقستاندا V دۇنيەجۇزىلىك كوشپەندىلەر ويىندارى وتەدى. الەمنىڭ جۇزدەن اسا ەلىنەن 3000-نان اسا سپورتشى كەلەدى. سول كەزدە ۇلتتىق سپورتتىڭ دەڭگەيى كورىنىپ, جوعى بىلىنەدى. مادەنيەتىمىز بەن ونەرىمىز, تاريحىمىز بەن بولمىسىمىز, سالت-ءداستۇرىمىز كورىنىس تاباتىن ۇلتتىق سپورتىمىزدى بۇكىل الەمگە پاش ەتكىمىز كەلەدى. ول دا دۇرىس شىعار. بىراق ءوز ىشىمىزدە, حالىق اراسىندا ناسيحاتتاي الماي جاتقانىمىز كوڭىلگە كىربىڭ ۇيالاتادى.
