كەرەك بولسا, كۇيشىلىگىمەن قاتار ونىڭ قازاقتىڭ ماڭدايالدى اكتەر بولعانى, ساحنادا سانسىز كەيىپكەرلەردى سومداعانى, سول ءۇشىن ۇكىمەتتەن العان مارتەبە-ماراپاتى دا وتاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىنان تىس قالماعان. بىراق وسىناۋ عىلىمي ىزدەنىستەردى ءوزارا سالىستىرعاندا كۇيشىنىڭ تىرشىلىگىنە قاتىستى كەلتىرىلگەن دەرەكتەر شاتىسىپ-بۇتىسىپ ءبىر ۋاجگە توقايلاسپايتىنى وكىندىرەدى. ابىكەننىڭ تۋعان جىلى جايلى بيوگرافيالىق دەرەكتەر دە ورنىقتى ەمەس. سوندىقتان قازىرگى تاڭدا ابىكەن حاسەنوۆتىڭ دارا تۇلعاسى دا, كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرعان كۇي-مۇراسى دا تولىق زەردەلەندى دەپ كەسىپ ايتۋ قيىن.
قۇجاتتارعا قاراساق, ابىكەن حاسەنوۆ – دارىندى اكتەر, كۇيشى-كومپوزيتور, قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىنىڭ يەگەرى. ول 1892 جىلى قازىرگى قاراعاندى وبلىسى, شەت اۋدانى جالپاقتاۋ ەتەگىندەگى قاراتال وزەنىنىڭ بويىندا دۇنيەگە كەلگەن. باباسى قازاق-جوڭعار سوعىسىندا اتى شىققان بەكنازار ۇلى تاڭىباي باتىر (1670-1755) – ابىلاي حاننىڭ سەنىمدى ساردارلارىنىڭ ءبىرى.
ابىكەننىڭ ارعى اتاسى – كوپباي ەسەت ۇلى, ول – تاڭىباي باتىردىڭ نەمەرەسى. كوپباي 1859-1861 جىلدارى ءسىبىر قىرعىزدارى وبلىسى, قارقارالى سىرتقى وكرۋگىنە قاراستى كارسون-كەرنەي ايماعىنىڭ بولىسى بولعان. زامانىندا ارقا ەلىنە ءسوزى جۇرگەن كوپباي بولىس ۇكىمەتكە دە وتە ىقپالدى ءىرى شونجارلاردىڭ ءبىرى بولعان. كوپباي ءبىر زامانداردا قارقارالى دۋانىنا قازى بولىپ سايلانعان دەيدى.
كوپبايدان – راقىش, مۇقىش, سادۋاقاس, حاسەن دەگەن ءتورت ۇل تۋادى. ءبارى دە اتتارى اۋىل-ايماققا بەلگىلى, اسا بەدەلدى ازاماتتار بولدى. كوپبايدىڭ ءبىر نەمەرەسى ماقاش سادۋاقاس ۇلى (1875-1929) – ارقاعا اتى شىققان دومبىراشى, ابىكەننىڭ العاشقى ۇستازى. ال ەندى اكەسى حاسەن كوپباەۆ كۇيشى ماقاشپەن تۋىسادى, ەكەۋى دە زامانىندا ەل باققان اتقامىنەرى قاتارىنان. حاسەننىڭ دە بىرقاعار دومبىراشىلىعى, انشىلىگى بولعان, بىراق ونەر جولىن قۋماعان. ال ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان قازاقتىڭ ايگىلى كۇيشى-كومپوزيتورى ابىكەن حاسەنوۆ – كوپبايدىڭ نەمەرەسى, حاسەننىڭ بالاسى. اناسىنىڭ اتى – ايشا. حاسەننەن بەس بالا تۋادى, ولار: قىزدان – ءبيبىجان, انەل, بيكەن, ۇلدان – ابىكەن, يمانمۇسا.
حاسەننىڭ ابىكەنى جاستايىنان ويىن-ساۋىققا اۋەس بولعان, دومبىراشىلىق ونەردى يگەرگەن. بۇل ەندى اسا تاڭدانارلىق جايت ەمەس, كۇيشىلىك قونعان اۋلەتتە تۋعان سوڭ ونەر قۋى زاڭدىلىق تا. نازار اۋدارتاتىنى – ابىكەننىڭ ونەرمەن قاتار ىرگەلى بىلىمگە دە جەتىك, ساۋاتتى بولعانى. ونىڭ اۋىل مەدرەسەسىن قۇلي (قالي) قاجىدان وقىپ بىتىرگەنى تۋرالى دەرەكتەر بار. اكادەميك راحمانقۇل بەردىباي 1958 جىلى قاتتى سىرقاتتانىپ جۇرگەن ابىكەننىڭ ۇيىنە بارىپ سۇحبات الادى. كۇيشىنىڭ ءومىربايانىن ءوز اۋزىنان جازىپ الىپ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە ارنايى ماقالا جاريالايدى. وسى ماقالاداعى دەرەككە سۇيەنسەك, ابىكەن حاسەنوۆتىڭ اۋىل مەدرەسەسىنەن ءبىلىم العانىن, ەسكىشە حاتقا زەرەك بولعانىن اڭعارامىز. وسى ماقالادا ونىڭ جاستاي ءدىني ءبىلىم الۋمەن قاتار ساۋىققا دا اۋەس بولعانى, دومبىرا, قوبىز, گارمون اسپاپتارىن يگەرگەنى جانە ءان سالۋعا اۋەستەنگەنى دە جازىلادى. جازۋشى ساپارعالي بەگالين «ساحارا ساندۋعاشتارى» كىتابىندا بىلاي دەپ جازادى: «قاباعىنان قار جاۋىپ, ۇنەمى ىزعان توگىپ وتىراتىن قالي مولدا (كەي دەرەكتە – «قۇلي مولدا» دەپ جازىلعان) وقۋعا پەيىل بەرمەيتىن بورقيعان سارى بالانى ۇنەمى ىعىرتىپ, «پاتشاعار, اۋەيى بولىپ باراسىڭ, قۇلاعىڭدا جىن-شايتان ىزىڭداپ تۇر-اۋ, دومبىرانى نەگە قويمايسىڭ؟» دەپ زەكيدى. بىراق ابىكەن جانى ءسۇيىپ قۇمارتقان دومبىرا تارتۋ, انگە تالپىنۋ تالابىنان اينىمايدى. اكە كۇشى, مولدا قاداعالاۋىمەن تۇركىشە ساۋاتىن اشادى». جازۋشىنىڭ «تۇرىكشە ساۋات اشادى» دەگەنى سول كەزدە ورتاق قولدانىلعان كىتابي ءتىل بولسا كەرەك.
ابىكەندى دومبىراعا باۋلىعان نەمەرە اعالارى – ماقاش سادۋاقاس ۇلى مەن اقمولدا دۇيسەن ۇلى (1861-1934). كەيىنىرەك كەنجەقارا مەن باۋبەك جارىلعاپ ۇلىنان (تۋعان جىلى جونىندە دەرەك جوق) دا ءدارىس الادى, ال قوبىزدى دۇيسەن (اقمولدا كۇيشىنىڭ اكەسى) دەگەن وزىمەن اۋلەتتەس جاماعايىنىنان ۇيرەنەدى. سەمبەك ايدوس ۇلى (1864-1931) مەن ءابدي رىسبەك ۇلىنىڭ (1868-1931) دا ونەگەسىن الىپ, سوڭدارىنا ەرەدى. بۇل كۇيشىلەردىڭ ءبارى ايگىلى قىزداربەك تورەباي ۇلىنىڭ (1850-1922) شاكىرتتەرى ەدى. ابىكەن قىزداربەكتىڭ الدىنا باتا سۇراي بارعاندا جاس تا بولسا داۋلەسكەر دومبىراشى اتانىپ قالعان كەزى بولسا كەرەك. قىزداربەك ۇلگىسىن كورگەن سوڭ ونىڭ شەبەرلىگى ارتا تۇسەدى, تاتتىمبەتتىڭ «قىرىق بۋىن قوسباسارىن» وسى قىزداربەك ۇستازىنىڭ قولىنان الادى, باتالى شاكىرتى اتانادى. قىزداربەك بولسا شۇبىرپالى ىشىندەگى كۇي ابىزى – يتاياق سولتان ۇلىنىڭ (شامامەن 1780 جىلى تۋعان, قايتقان جىلى بەلگىسىز) ءتول شاكىرتى, يتاياق بولسا تاتتىمبەتتىڭ تۇستاسى, سايدالى سارى توقامەن كۇي تارتىسقا تۇسكەن كەمەڭگەر. قىزداربەك يتاياقتان اڭىز كۇيلەردى, توقا مەن دايرابايدىڭ تاراۋلى شەرتپەلەرىن ۇيرەنەدى دە دارىندى شاكىرتىنە اماناتتايدى. ابىكەن ءومىر بويى قىزداربەكتى ءپىر تۇتتى, بىراق ونىڭ مۇراسىن كۇيتاباققا جازۋعا تاۋەكەلى جەتپەگەن سەكىلدى. ونىڭ سەبەبى سول كەزدەگى كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ ىزعارى ەدى.
اكەسى حاسەن ءالدى-اۋقاتتى كىسى بولعان سوڭ, سول وڭىردەگى نۇرلان دەگەن بايدىڭ كۇلشە دەگەن قىزىن ايتتىرادى. كۇلشە ەلدەن اسقان سۇلۋ, اقىلىنا كوركى ساي ارۋ بولادى, ابىكەن – زامانىنىڭ سال-سەرىسى. ول دا وزىنە تەڭدەس جار تاپقانىنا قۋانادى. ەكى جاس شاڭىراق كوتەرەدى, قىسقا دا بولسا باقىتتى جىلداردى بىرگە وتكەرەدى. دۇنيەگە جاھانشا, دالەلحان اتتى التىن اسىقتاي ۇلدارى, شاپي, باياۋ دەگەن كۇمىس قاسىقتاي قىزدارى كەلەدى.
1917-1918 جىلدارى ابىكەن سارىارقا ەلىنە اتى شىققان ونەر ادامدارىمەن, كوزى اشىق وقىعاندارمەن ارالاسا باستايدى. اسىرەسە ساكەن سەيفۋللينمەن دوستاسۋى ومىرىنە ۇلكەن ىقپالىن تيگىزەدى. ابىكەننىڭ بولاشاقتا ەل تاعدىرى تۋرالى ويلاۋى, قوعامدىق كوزقاراسىنىڭ وزگەرۋى, ءتىپتى الاش قايراتكەرلەرىمەن ارالاس بولۋى وسى ساكەنمەن اراداعى دوستىعىنان كەيىن باستالادى.
1922 جىلى قازاق دالاسىندا ۇلى دۇربەلەڭ باستالادى, ۇركىنشىلىك, اشتىق ناۋبەتى قات-قابات كەلىپ ەلدى ابدەن دىڭكەلەتەدى. ەلتۇتقا بولارلىق ازاماتتار قۋعىنعا تۇسەدى. اسىرەسە ەلگە ىقپالدى وقىعاندار, اقىن-جىراۋلار مەن ءدىن ادامدارى كوپ ازاپ شەگەدى. «ەسكىلىكتى كوكسەيدى» دەگەن جەلەۋمەن ەل ىشىندەگى اتى شىققان كۇيشىلەردى جاپپاي جويۋ ارنايى قاۋلىمەن ماقساتتى تۇردە جۇزەگە اسىپ جاتادى. 1928 جىلى نكۆد جەندەتتەرىنىڭ جاۋىزدىعىن اشكەرەلەپ, «ەلۋ سەگىز» دەپ كۇي تولعاعان سارمانتايدىڭ احمەتجانى اتىلادى, «قىرىق بۋىن قوسباساردى» تۇگەل شەرتەتىن قالاۋدىڭ كارىبەگىن بولشەۆيكتەر استىرتىن ۋ بەرىپ قاستاندىقپەن ولتىرەدى. 1930 جىلى ۇستالىپ, 1931 جىلى «توعىز تاراۋ كۇيدىڭ تارلانى» اتانعان ايدوستىڭ سەمبەگى مەن ەل «بۋىنسىز كۇيشى» دەپ ارداق تۇتقان رىسبەكتىڭ ءابديى اتىلادى. بۇلاردىڭ ءبارى اتاقتى سارمانتايدىڭ احمەتجانى كۇيگە قوسقان قاندى باپ – «58-ستاتيامەن» (وتانعا وپاسىزدىق جاساۋ) ايىپتالادى. ارقانىڭ كلاسسيك كۇيشىلەرى سەمبەك, ءابدي, احمەتجاندار ابىكەننىڭ ۇستازدارى ەدى.
ازاتتىق ءۇشىن اتقا مىنگەن الاش قوزعالىسى وسى كەزەڭدەردە اۆتونوميا قۇرۋ جولىندا كەڭەس وكىمەتىمەن اشىق تەكەتىرەسكە تۇسەدى. ابىكەن دە الاش قوزعالىسىنان تىس بولدى دەپ ايتا المايمىز, ول الاش پارتياسىنا مۇددەلەس بولىپ ەلدەگى بىرقاتار جيىنعا قاتىسىپ جۇرەدى. وكىنىشكە قاراي, كۇيشى بيوگرافياسىنا قاتىستى زەرتتەۋلەردە ونىڭ الاش كەزەڭىندەگى ءومىرى ايتىلا بەرمەيدى. كۇيشىنىڭ الاش قايراتكەرلەرىمەن ۇزەڭگىلەس ءھام پارتياعا شىن ىقىلاسىمەن تىلەكتەس بولعانىن ناقتىلايتىن دەرەككوزدەر بارشىلىق.
1930 جىلى قازىرگى قاراعاندى وبلىسى, شەت اۋدانىندا كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ايگىلى «بەتپاقدالا» كوتەرىلىسى باستالادى. بۇل كوتەرىلىستىڭ كوسەمدەرى – الاش قايراتكەرلەرى جاقىپ اقباەۆ, ءالىمحان ەرمەكوۆتەر ەدى. اسكەري قوزعالىستىڭ باس ساردارى بولىپ ەركەبەك دۇيسەنوۆ سايلانادى. تاريحشىلار تۇرعانبەك اللانيازوۆ پەن امانگەلدى تاۋكەنوۆتىڭ «شەتسكايا تراگەديا» اتتى كىتابىنىڭ «دەلو ديۋسەنوۆا» بولىمىندە ەركەبەك دۇيسەنوۆ پەن جاقىپ اقباەۆتىڭ ەسكى دوستار ەكەندىگى جازىلادى. وسى كىتاپتا الاش قوزعالىسىنىڭ باسىنداعى 40 كىسىنىڭ ىشىندە ابىكەننىڭ دە اتى اتالادى: «...يز شەتسكوگو رايونا: وسپانوۆ كايربەرلي, يبىشەۆ ماۋلەن, نورباەۆ مۋكاش, ديۋسەنوۆ ەركەبەك, حاسەنوۆ ابەكان, بالگوجين جۋنۋسبەك, بودۋكوۆ كارىمبەك». بۇل جەردە حاتتاما تولتىرۋشىنىڭ جازۋىمەن كۇيشىنىڭ اتى-ءجونى «حاسەنوۆ ابەكان» دەپ قاتە جازىلىپ كەتكەن, سولاي بولا تۇرا بۇل – «ابىكەنتانۋدا» اسا ماڭىزدى قۇجات.
1930 جىلى الاش قايراتكەرى جاقىپ اقباەۆ نوۆو-ترويتسكوە قالاسىندا (قازىرگى جامبىل وبلىسى شۋ اۋدانى تولە بي اۋىلى) ۇلكەن قۇرىلتاي وتكىزەدى. سول جيىنعا مويىنتى بولىسىنان ابىكەن حاسەنوۆ بارادى. بۇل جونىندە تاريحشى مارات ابسەمەتوۆ «ساكەن سەيفۋللين – پرەدسەداتەل سوۆەتا نارودنىح كوميسساروۆ كازاحستانا» ەڭبەگىندە بۇلتارتپاس قۇجاتتار بار. «...ۆ پروتوكولاح دوپروسوۆ ۆوسكرەششاەيۋتسيا رەالنىە سوبىتيا, رەالنىە ليۋدي ي رەالنىە فاكتى... زا پريسۋتستۆيە ۆ ۋگولوۆنوم دەلە يمەن الاشوردينسكيح دەياتەلەي – جاكىپا اكپاەۆا, اليمحانا ەرمەكوۆا, يماما اليمبەكوۆا, دومبريستا ابيكەنا حاسەنوۆا, سوۆەتسكيح رابوتنيكوۆ ساكەنا سەيفۋللينا ي ورىنبەكا بەكوۆا, وتتسا ي براتا ساكەنا, س كەم بىلي سۆيازانى ۆوسستاۆشيە پو ستالينسكومۋ زاكازۋ ي ستسەناريۋ 1937 گودا وني بىلي بى وسۋجدەنى پو 58-پوليتيچەسكوي ستاتە».
وسى وقيعادان كەيىن حالىق جاۋى رەتىندە ابىكەن ۇكىمەت تاراپىنان قۋدالاۋعا ۇشىرايدى. 1931 جىلى 15 قاڭتاردا وگپۋ-دىڭ قاراعاندى بويىنشا ايرىقشا ىستەر وپەرسەكتورى (وو كاراگاندينسكوگو وپەرسەكتورا وگپۋ) تاراپىنان 1931 جىلدىڭ كۇز ايلارىندا كوتەرىلىسشىلەرگە قارسى №3872 تەرگەۋ ءىسى ء(ىستىڭ سوتتاعى اتى «كونفەرەنتسيا» دەپ اتالدى) اشىلادى. وسى تەرگەۋلەر ناتيجەسىندە ابىكەن حاسەنوۆ تە «كۇدىكتى» بولىپ تىزىمدەلەدى. اقىرى «كەڭەس وكىمەتىنە باعىنباعانى جانە قارسىلىق كورسەتكەنى ءۇشىن» دەگەن ايىپپەن رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 59-ستاتياسى, 3-بابىمەن سوتتالىپ اقمولا (كەيبىر دەرەكتەردە – قىزىلجار) تۇرمەسىنە ايدالادى.
1932 جىلى قىزىل سۇيەك اشارشىلىق ناۋبەتى كەلەدى دە قىزىل وكىمەتتىڭ تۇرمەدەگى تۇتقىنداردى ۇستاپ تۇرۋىنىڭ ءوزى مۇڭ بولادى. وسى سەبەپپەن تۇرمە باسشىلارى ابىكەندى 1932 جىلى بوساتىپ جىبەرەدى. كەيبىر اۋىزشا دەرەكتەردە تۇرمە باسشىسىنىڭ ابىكەننىڭ كۇي تارتقانىن ەستىگەننەن كەيىن جۇمسارعانى ايتىلادى. اكتريسا حابيبا ەلەبەكوۆانىڭ ەستەلىگىندە ابىكەننىڭ تۇرمە باستىعىنىڭ ۇيىنەن دومبىرانىڭ ءۇنىن ەستىگەنى, اباقتى باستىعىنىڭ ايەلىنەن قولقالاپ دومبىرا سۇراپ العانى, سوسىن اباقتىدا ۇزاق كۇي تولعاعانى, ارتىنان الگى ايەلدىڭ كۇيشى تۇتقىنعا جانى اشىپ سوت كۇيەۋىنەن ابىكەندى بوساتۋىن وتىنگەنى ايتىلادى.
ابىكەن ەلىنە ورالعاندا ايەلى كۇلشە, ۇلدارى جاھانشا مەن دالەلحان, قىزدارى شاپي مەن باياۋ اشتىقتىڭ قۇربانى بولعانىن كوزىمەن كورەدى. اللانىڭ بۇيرىعىمەن جالعىز قارىنداسى عانا شالاجانسار, انە-مىنە دەپ قينالىپ جاتقانىنىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. سودان جۇرەگى قان جىلاپ, جان-جارىن, بالالارىن جەرگە تاپسىرىپ, قارىنداسىنىڭ اۋزىنا سۋ تامىزىپ ءتىرىلتىپ الادى. ءوزى دە جولسوقتى, اشتىقتان بۇرالعان قارىنداسىن جەتەكتەپ جولعا شىعادى. ءال-دارمەنى قۇرىپ ءولىم اۋزىندا جاتقان ابىكەن مەن ونىڭ قارىنداسىن اۋىلعا جاقىن ماڭنان كىپيا دەگەن جاماعايىن اپاسى تاۋىپ الادى. كىپيا بولسا ارقانىڭ ءان مەكتەبىنىڭ جاڭا داۋىرىندە اتى قالعان گۇلبارشىن اقپانوۆانىڭ (1941-2001) ۇلكەن شەشەسى. كىپيا اپاسىنىڭ كۇتىمىندە ءبىر جىلداي بولىپ ابىكەن مەن قارىنداسى ەستەرىن ارەڭ جيادى. وسى ناۋبەتتە ابىكەننىڭ وزىنەن بىرەر جاس ۇلكەن اپاسى ءبيبىجان مەن ءىنىسى يمانمۇسا دا اشتىقتان وپات بولادى. 1933 جىل ەل ىشىندە «قىزىل تەررور» ىزعارى ءالى باسىلماعان, باي تۇقىمىن قۋدالاۋ ءالى تولاستاماعان كەز ەدى. وسى ەسەپپەن ابىكەن جىلىستاپ بالقاشقا وتەدى, وندا جەرگىلىكتى مويىنسەرىككە قارا جۇمىسشى بولىپ كىرەدى. الايدا «بايدىڭ تۇقىمى» دەپ بەلسەندىلەردىڭ تۇرتپەگىنە ۇشىرايدى دا, 1934 جىلى جەتىسۋعا قاراي ءجۇرىپ كەتەدى. بىرەر اپتا جول ازابىن كورىپ قازاق اكسر-ءنىڭ استاناسى الماتى شاھارىنا دا جەتەدى. جۇرتتان سۇراي ءجۇرىپ ساكەن سەيفۋلليننىڭ ۇيىنە بارادى. ول ەسكى دوسىن جاقسى پەيىلمەن قارسى الادى, قۇشاقتاسىپ قاۋىشادى.
1934 جىلى ساكەن سەيفۋلليننىڭ كومەگىمەن قازاق دراما تەاترىنا (قازىرگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى) اكتەر بولىپ جۇمىسقا الىنادى. ابىكەننىڭ باعىنا قاراي تەاتر ديرەكتورى ورىنبەك بەكوۆ ەدى, بۇل ەكەۋى اۋىلداس ءارى بۇرىننان مۇددەلەس جاندار بولاتىن. 1930 جىلعى «شەت قوزعالىسىنا» ابىكەنمەن بىرگە قاتىسقان. جۇمىسقا قابىلدانۋىنا مۇحتار اۋەزوۆ تە تىلەكتەس بولادى, ول ابىكەننىڭ كۇيشىلىك ونەرىن سەمەي كەزەڭىنەن جاقسى بىلەتىن, سوندىقتان تەاتر اكىمشىلىگىنە جازۋشى ءسوزىنىڭ دە سالماعى وتكەن سەكىلدى. دالالىق تۋما دارىنى ارقاسىندا ول تەاتر ساحناسىنا, اكتەرىك شەبەرلىككە تەز بەيىمدەلەدى. قازاق دراما تەاترى ساحناسىندا قۇنانباي (م.اۋەزوۆ. ل.سوبولەۆ. «اباي»), قارامەندە (اۋەزوۆ. «ەڭلىك-كەبەك»), قودار (ع.مۇسىرەپوۆ. «اقان سەرى-اقتوقتى»), مۇسا (س.مۇقانوۆ. «شوقان ءۋاليحانوۆ»), تايمان ء(ا.تاجىباەۆ «مايرا»), بالقى (م.اقىنجانوۆ. «يساتاي مەن ماحامبەت») وبرازدارىن سومداپ كورەرمەن قاۋىمنىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنەدى.
1935 جىلى ماسكەۋ قالاسى جانىنداعى گلۋحوۆو اۋدانىنا قاراستى نوگينسك قالاسىنداعى «گرامپلاستترەست» اتتى دىبىس جازۋ ورتالىعىنان ابىكەن حاسەنوۆتىڭ العاشقى كۇيتاباعى شىعادى. كۇيتاباققا «دايراباي» مەن «بەستورە» كۇيلەرى جازىلدى. ابىكەن كۇيتاباقتارى 1938 جىلعا دەيىن دۇركىن-دۇركىن جازىلىپ, دۇكەندەرگە ءتۇسىپ تۇردى. جاپپاي رەپرەسسيا باستالعان قاھارلى 1938 جىلدان كەيىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سوڭىنا دەيىن ونىڭ بىردە-ءبىر كۇيتاباعى جازىلمادى دەسە دە بولادى. سەبەبى وسى جىلدار ارالىعىندا «قىزىل رەپرەسسيا» تولقىنى قازاق ينتەلليگەنتسياسىن شارپىپ ءوتتى.
1941 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا, ابىكەننىڭ جاسى 49-دا ەدى, سوندىقتان اسكەري مىندەتتەن بوساتىلادى. توتەنشە جارلىق بابىندا فيلارمونيا مەن تەاتر ارتىستەرىن موبيليزاتسيادان بوساتاتىن ارنايى برون (تىلداعى ەڭبەك ءۇشىن بوساتىلۋ) دا بولدى, ءوز كەزەگىندە ونىڭ دا سەبەبى تيسە كەرەك. قازاقتىڭ اكادەميالىق دراما تەاترىندا ابىكەنمەن ساحنالاس بولعان ءبىراز ءارتىس مايدانعا كەتتى.
سوعىس جىلدارىندا قازاق دراما تەاترى مەن فيلارمونيا ارتىستەرىنەن قۇرالعان كونتسەرتتىك بريگادالار جاساقتالدى. ماسكەۋدى باسقىنشىلاردان قورعاعان اتاقتى پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ ەرلىگى تۋرالى مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءالجاپپار ابىشەۆتىڭ «نامىس گۆاردياسى» پەساسىندا باستى ءرول گەنەرال ءپانفيلوۆتىڭ بەينەسىن قاليبەك قۋانىشباەۆ پەن ابىكەن حاسەنوۆ قاتار سومدادى. وسى سپەكتاكلدە ابىكەن قامال قارمىسوۆ, قاپان بادىروۆ, شاكەن ايمانوۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ سەكىلدى ايگىلى اكتەرلەرمەن ساحنالاس بولدى. سوعىس جىلدارىنداعى وسىناۋ قاجىرلى ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, 1945 جىلى ابىكەن حاسەنوۆكە قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى اتاعى جانە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنى بەرىلدى. مەرزىمدىك ءباسپاسوز بەتتەرىندە ابىكەننىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگى تۋرالى ءبىرسىپىرا ماقالالار دا جازىلدى. «قازاق ونەرىنىڭ تاريحى» اتتى ءۇش تومدىقتىڭ 1-كىتابىنىڭ «تەاتر ونەرى» بولىمىندە:
«بۇعان قاراما-قارسى كەتە كوتەرىلىسشىلەرگە شىن پەيىلىمەن قوسىلعانىمەن ءوزىنىڭ قاراڭعىلىعىنان, ءومىر اعىمىن اڭعارا الماۋىنان كۇرەس جولىن انىقتاي المايدى. اكتەر ءا.حاسەنوۆ باتىردىڭ مىنەز قايشىلىعىن ءدال تاۋىپ اشقان. تۇتاس سپەكتاكل بارىسىندا كۇرەستى اڭساعان باتىر ءبىتىمدى جاننىڭ بەينەسى بار كوركەمدىك سيپاتتارىمەن اشىلعان. بىراق ول كۇرەستى بەيبەرەكەت, وزبىرلىق, بايلاردان كەك قايتارۋ دەپ ۇعادى. ول اسكەري تەحنيكا مەن اسكەرلىك تارتىپكە قارسى. اكتەر حالىق قوزعالىسىنىڭ ساياسي ءمانىن تۇسىنبەگەن ءارى ەسكى كوزقاراسىنان قايتپاعان كەتەنىڭ ىشكى قايشىلىقتارىن تۇبىنە جەتكىزە اشقان», دەلىنگەن.
سوعىستان سوڭعى جىلداردا ابىكەن تەاترمەن قاتار كۇيشىلىك ونەرگە دە ەرەكشە ىنتامەن كوڭىل ءبولدى. ول تەاتر ترۋپپاسىنىڭ گاسترولدىك ساپارلارى بارىسىندا سپەكتاكلمەن جالعاسا قويىلاتىن شاعىن كونتسەرتتەرگە شىعىپ ءجۇردى. نەگىزىنەن ارقانىڭ شەرتپە كۇيلەرىن ناسيحاتتادى, تاتتىمبەت, دايراباي, ءابدي, ايدوس سەكىلدى حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ تاماشا تۋىندىلارىن ورىندادى.
1946 جىلى قازاق دراما تەاترىنىڭ قۇرىلعانىنا ون جىل تولۋىنا وراي ابىكەنگە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنى بەرىلدى. بۇل كەزەڭدەردە ابىكەننىڭ كۇيشىلىك تۇلعاسى رەسپۋبليكاعا كەڭ تانىلدى, ونىڭ شىعارماشىلىعىنا بەلگىلى ونەر قايراتكەرلەرى نازار اۋدارا باستادى. اكادەميك احمەت جۇبانوۆ «عاسىرلار پەرنەسى» مونوگرافياسىنىڭ تاتتىمبەت تۋرالى تاراۋىندا ۇلى كۇيشى مۇراسىن جەتكىزۋشى رەتىندە ابىكەننىڭ اتىن جازدى. كومپوزيتور لاتيف حاميدي ونىڭ ورىنداۋىنداعى شەرتپە كۇيلەردى نوتاعا ءتۇسىردى. 1964 جىلى شىققان «دومبىرا ۇيرەنۋ مەكتەبى» وقۋلىعىنا (اۆتورلارى – ل.حاميدي, ب.عيزاتوۆ) ابىكەننەن جازىپ العان تاتتىمبەتتىڭ 1-ءشى «قوسباسارى» ءحاميديدىڭ نوتالىق جازباسىمەن جاريالاندى.
1946 جىلى ابىكەن ءوز ەلىنىڭ شاكەن اتتى قىزىنا ۇيلەنەدى, ودان تۋعان ەرمەك, يساق دەگەن ەكى بالاسى, باقىت اتتى قىزى بار. «قوڭىر» اتتى كۇيىنىڭ ەل اۋزىنداعى ءبىر اڭىزىندا: «ابىكەننىڭ بالاسى ەرمەك دۇنيەگە كەلگەندە شىلدەحاناعا كەلگەن دوسى قاليبەك قۋانىشباەۆ «مىنا نارەستەڭنىڭ قۋانىشىنا ءبىر كۇي شىعار!» دەپ قولقالاپتى. سوندا ابىكەن وسى كۇيدى شەرتكەن دەيدى. ارينە, ۇلى ادامداردىڭ سوڭىندا وسى تاقىلەتتەس اڭگىمەلەردىڭ قالۋى زاڭدىلىق, دەسەك تە كۇيشىنىڭ بالاسىنا شىعارعان كۇيى بولعانىنا كۇمان كەلتىرە المايمىز, تەك ول «قوڭىر» ەمەس, باسقا تۋىندى بولۋى مۇمكىن شىعار. قازاقتىڭ نەبىر يگى جاقسىلارى ابىكەنگە سالەمدەسە كەلىپ, وسى شاكەننىڭ داستارقانىنان ءدام تاتۋدى ۇناتقان دەسەدى.
1953 جىلى ي.ستالين ولگەن سوڭ كەڭەستەر وداعىندا جىلىمىق كەزەڭ باستالدى. ابىكەننىڭ «قوڭىر» اتتى رەۆيەم-كۇيىنىڭ شىعاتىن كەزى وسى ۋاقىتقا كەلەتىندەي. بۇل الاش ارىستارىنا ارنالعان جوقتاۋ كۇي ەدى. العاشىندا راديودان (بەلگىسىز سەبەپتەرمەن) «حالىق كۇيى» دەپ بەرىلىپ ءجۇردى, كەيىننەن اۆتورىنىڭ اتىمەن حابارلانا باستادى. بۇل كەزەڭدە ابىكەن قازاق راديوسىنا ارقا كۇيلەرىن جازۋعا بەل شەشە كىرىسەدى. كۇيشى ءۇشىن جايماشۋاق ۋاقىت ەندى باستالعانداي ەدى. جۇمىسىندا تاسى ورگە ورمەلەپ, حالىققا تانىمال اكتەر اتاندى.
1956-1957 جىلدارى ابىكەننىڭ كۇيتاباقتارى تاشكەنت قالاسىنان شىعا باستادى. ءوزىنىڭ جەكە كۇيتاباقتارى جانە باسقا ورىنداۋشىلارمەن بىرگە جازدىرعان جيناقتارى باسىلدى. بۇل شىن مانىندە, مادەني ماڭىزى جونىنەن ايرىقشا وقيعا بولدى, ابىكەن ورىنداعان كۇيلەر سول كەزدەگى سوتسياليستىك قۇرىلىس تۋرالى حرونيكالىق فيلمدەرگە مۋزىكالىق كوركەمدەۋشى قۇرال رەتىندە ەنە باستادى. راديوحابارلار دا ابىكەن شەرتكەن كۇيلەرمەن ارلەندى. كەڭ-بايتاق قازاق ەلى حاسەنوۆتىڭ قوڭىر شەرتىسىن جازباي تانيتىن, اسىرەسە تاتتىمبەت كۇيلەرى حالىق اراسىنا كەڭ تاراپ كەتتى.
كۇيشى 1958 جىلى 25 قازان كۇنى 66-عا قاراعان جاسىندا ۇزاققا سوزىلعان كەسەلدىڭ كەسىرىنەن دۇنيەدەن وتەدى. ابىكەننىڭ جانازاسىن, قارالى جيىنىن قازاق زيالىلارى, قوعام قايراتكەرلەرى ۇيىمداستىردى. ۇلى كۇيشىمەن قوشتاسۋ ءراسىمى ءوزى قىزمەت ەتكەن م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق تەاترى عيماراتىندا ءوتتى. سۇيەگى كەڭسايعا جەرلەندى. كۇيشىنى جەرلەۋ كوميسسياسى قۇرىلىپ, ونى حالىق ءارتىسى شاكەن ايمانوۆ باسقاردى. شاكەن جانازاعا قاراجات سۇراپ اسقار زاكارينگە بارىپ, بەس مىڭ سوم ءبولۋىن سۇرايدى. اسقار زاكارين: «بەس مىڭ سوم تىم كوپ ەمەس پە؟» دەيدى, سوندا شاكەن ايمانوۆ: «اسەكە, ءبىر بەس مىڭ سوم ءۇشىن تاعى بىرەۋىمىز ءولۋىمىز كەرەك پە؟», دەگەن ەكەن كۇيىنىپ. قازاقتىڭ ۇلى كۇيشىسى ابىكەن حاسەنوۆتىڭ ءومىرى مەن ونەرى تۋرالى قىسقاشا شولۋىمىز وسىمەن ءتامام.
جانعالي ءجۇزباي,
كۇيشى
ابىكەن حاسەنوۆتىڭ سۋرەتى جازۋشى نەسىپ ءابدىراحمانوۆانىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى
