وسى ماقساتى جولىندا ول شەگىنبەيدى دە, ەشكىممەن ىمىراعا دا كەلمەيدى, سانا ەركىندىگى, شىندىق پەن اقيقاتتى مويىنداتۋ ءۇشىن ءبارىن جاپىرىپ, تاپتاپ وتۋگە بار. سانانى شاڭ قاققانداي سىلكىپ قالىپ, جۇرەكتىڭ ىشىنە جارىق ءتۇسىرىپ, كوز جانارىن جارق ەتكىزسە, ب ۇلىكشىل ماقساتىنىڭ ورىندالعانى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق دراما تەاترىنىڭ ساحناسىندا «قۇيىن» ءجۇرىپ وتكەننەن كەيىن نە ماقتاۋعا نە داتتاۋعا كەلمەيتىن ءارى-ءسارى كۇيگە تۇسكەندەگى العاشقى وي رەجيسسەر الىبەك ومىربەكتى «ب ۇلىكشىل» دەپ باعالاۋعا ءماجبۇر ەتتى.
«قۇيىن» سپەكتاكلى وسىدان ون جىل بۇرىن, بەس جىل بۇرىن قويىلعان وزگە سپەكتاكلدەرگە ۇقسامايدى. قاي قىرىنان الساڭ دا بولەك. بىرىنشىدەن, پەسانىڭ اۆتورى ەركىن جۋاسبەك بولعانىمەن, افيشادا ول «ۇجىمدىق جۇمىس» دەپ جازىلىپ تۇر. سەبەبى رەجيسسەر دراماتۋرگ يدەياسىن پايداعا جاراتقانىمەن, ساحناعا شىققاندا اۆتوردىڭ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ جازعان شىعارماسىنان جۇرناق تا قالماعان. وتىزدان اسا اكتەر, ءار داۋىرگە لايىق كيىم ۇلگىسى مەن سول كەزەڭگە ساي ساحنا دەكوراتسياسىن, بۋتافورياسىن بەينەلەگەن سۋرەتشى, مۋزىكامەن ۇيلەستىرگەن كومپوزيتور قاتىسىپ, اۋقىمدى سپەكتاكلدى ساحناعا شىعارعان پرەمەرا الدىنداعى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا مۇنى پەسا اۆتورى ە.جۋاسبەكتىڭ ءوزى ايتتى. ەكىنشىدەن, رەجيسسەر مەن ونىڭ كومانداسى قازاق تاريحىنىڭ باستى بەتتەرى مەن تاقىرىپتارىن بۇگىنگى كۇننىڭ كۇيىپ تۇرعان ماسەلەسىمەن بايلانىستىرعانىمەن, قيسىنعا قۇرىلعان ناقتى ءارى ايقىن ادەبي كومپوزيتسيا جوق. تاريحتىڭ ءار تارامىن سۇيرەپ اكەلىپ ءبىر توبەنىڭ باسىنا ۇيە سالعانداي اسەر قالدىرادى. بىراق اقتاپ الارلىعى سول, سول قاسىرەتتى تاريحتىڭ ءبارى قازاقتىڭ باسىنان وتكەن. سوندىقتان دا «قۇيىن» سپەكتاكلىنىڭ وتكەن تاريحقا شەگىنىس جاساي وتىرىپ بۇگىنگى ۋاقىتقا تۋرا باعىتتاعان ساۋالى وتكىر.
سپەكتاكل اكتەر مەن رەجيسسەردىڭ ديالوگىنەن باستالادى. اينەك تەرەزەنىڭ ارعى جاعىنان كەلەتىن 1-كەيىپكەر ماعجان اساۋبايدى رەجيسسەر سپەكتاكلدىڭ باستالۋىن ورىسشا حابارلاۋعا ماجبۇرلەپ تۇر. كەيىپكەر ورىس ءتىلىن بەلدەن باسىپ ارەڭ سويلەيدى. ورىسشاسىنا كوڭىلى تولماعان رەجيسسەر بەتىنەن ەدەن جۋاتىن شۇبەرەكپەن اياۋسىز سالىپ قالادى جانە بىرنەشە رەت. وسى ارەكەتى ءۇشىن ءا.ومىربەك ۇلىن «كورەرمەندى سىيلامادى» دەپ جازعىرۋعا بولار ەدى. ساحنانى سىيلاسا, كوڭىلىنەن شىعۋعا تىرىسسا, ون بەس مينۋت بويى ماعجان اساۋبايعا ءبىر ءسوزدى بىرنەشە رەت قايتالاتىپ, قولايسىز ارەكەتپەن كورەرمەننىڭ الپىس ەكى تامىرىنداعى قاندى اتويلاتىپ باسىنا شاپشىتپاس ەدى. شىدام شەككە جەتتى دەگەندە شىمبايىنا باتقان مازاقتان كۇيىپ تۇرعان ماعجان ورىسشا تازا سويلەۋىن تالاپ ەتكەن رەجيسسەرگە ارىستانشا اتىلىپ, القىمىنان شەڭگەلدەپ ۇستاعان كۇيى قىلعىندىرىپ ءولتىردى. قازاق ءتىلى مەن ورىس ءتىلىنىڭ قوعامداعى احۋالى انىق كورىنىس تاپتى مىنا ايقاستان. قاعاجۋ, قىسىم كورىپ كەلە جاتقان قازاق ءتىلى كەنەت قاناتىن جازعانداي كورەرمەن دە دۇردەي بولىپ كەۋدەسىن ءبىر كوتەردى...
سپەكتاكلدىڭ پرەمەراسىنا تەاترتانۋشىلار, ساحنا ونەرىنىڭ سىنشىلارى تەگىس كەلىپ قاتىسىپ وتىرعانىن كوزىمىز شالعان. ءۇش ساعاتتان اسا ساحناداعى قۇيىن مەن داۋىلدىڭ وتىندە وتىرىپ, كورگەنىمىزدى قورىتۋ قيىنعا سوعىپ, تەاترتانۋشى, ونەرتانۋ كانديداتى زۋحرا يسلامباەۆادان «سپەكتاكلدى قالاي قابىلدادىڭىز؟» دەپ سىر تارتتىق. اكتەرلەر توبەسىمەن ءجۇرىپ ويناعان سەكىلدى توسىنداۋ كورىنگەن دۇنيەگە كاسىبي تەاتر سىنشىسىنىڭ كوزقاراسى بولەك بولسا كەرەك.
–جالپى, بۇعان دەيىن پەسانىڭ قۇرىلىمى درامانىڭ تەورياسىنا نەگىزدەلۋگە ءتيىس دەيتىن زاڭدى قاعيدانىڭ بولعانى راس, الايدا بۇگىنگى جاڭا رەجيسسۋرا, اتالعان قويىلىمنىڭ جۇيەسى ونداي قاتاڭ مىندەتتەمەگە تاۋەلدى ەمەس. بۇل جەردە اكتەر مەن كەڭىستىك ءوزارا بىتە قايناسا وتىرىپ, قوعامداعى اششى شىندىقتاردى ءاجۋا-مىسقىلمەن, مەتافورالىق, سيمۆولدىق, گروتەسكىلىك, كاريكاتۋرالىق سارىندا جەتكىزەدى. ماسەلەن, ەڭ العاشقى كورىنىستەگى 1-كەيىپكەردىڭ (م.اساۋباي) ورىس ءتىلىن بىلمەي, ويىن انىق جەتكىزە الماي قينالۋى ءدال قازىرگى ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامداعى ۇلتتىق ءتىل ماسەلەسىنىڭ, ونىڭ وزگە تىلدەردىڭ كولەڭكەسىندە قالعان بەيشارا كۇيىن كورسەتەدى. جانە ونىڭ سپەكتاكلدىڭ باسىنان-سوڭىنا دەيىن اياعىن سىلتىپ باسۋى ادامنىڭ ەمەس, قوعامنىڭ اقساپ جاتقانىن بىلدىرەدى. سول سياقتى بەلگىلى ساحنا شەبەرى بەكجان تۇرىس كەيىپتەگەن اننا يواننوۆنا پاتشايىمنىڭ ىسىنگەن بەينەسىنەن, ونىڭ ەشكىمدى مەنسىنبەي كوزىنىڭ استىمەن قارايتىن كوزقاراسىنان قاي كەزدە دە قازاق ۇلتىنا تونگەن سىرتقى قىسىمدى بايقايمىز.
راسىندا, شىعارمادا وتكەن عاسىرلارداعى قازاق دالاسىندا بولىپ وتكەن قوعامدىق-ساياسي ءتۇرلى قىسىمداردىڭ بەت قاراتپاس قۇيىنداي سوققان داۋىلىنىڭ سىزى بار. رەجيسسەر كوپ جىلدار ء(تىپتى عاسىرلار) بويعى رەسەيگە تاۋەلدىلىكتى ىسىنگەن, يىعىنان دەم الىپ, ىسىلداپ سويلەيتىن, ساراڭ ءجۇرىستى اننا يواننوۆنا پاتشايىمنىڭ بەينەسىندە كورسەتەدى. سول سياقتى ءا.ومىربەك ۇلى حح عاسىردىڭ باسىندا «اسىرا سىلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەيتىن قولدان جاسالعان ۇرانمەن قازاق جەرىنە اشتىق ورناتىپ, قاراپايىم حالىقتىڭ سوڭعى مالىنا دەيىن زورلىقپەن تارتىپ العانىن دا نازاردان تىس قالدىرماعان. مۇنى ول ساحنادا ويقاستاپ, ەركىن شاۋىپ جۇرگەن جىلقىنىڭ گولوششەكيندىك ساياساتتىڭ قۇربانى بولۋىمەن, ياعني جىلقىنىڭ قاساپحاناعا الىنۋىمەن اڭعارتادى. سونداي-اق بۇل كورىنىس جازىقسىز قۇربان بولعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ اۋىر تاعدىرىن باياندايدى. جالپى, اتالعان سپەكتاكلدە ءبۇتىن ءبىر حالىقتىڭ باسىنداعى قىسىلتاياڭ ۋاقىتتاردىڭ سىزى, پسيحولوگيالىق-مورالدىق كۇيرەۋ سارىنى بار.
الايدا ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ءوزىنىڭ وزگەشە فورماداعى قويىلىمدارىمەن تانىلعان ءا.ومىربەك ۇلىنىڭ بۇل سپەكتاكلىندە الدىڭعى قويىلعان شىعارمالارىندا پايدالانعان كەيبىر ساحنالىق ەلەمەنت-دەتالداردىڭ بارىن جاسىرمايمىز. ماسەلەن, ءىلىنىپ تۇرعان, جارىعى بىلىنەر-بىلىنبەس شام, قيمىل-قوزعالىسى كۇلكى تۋدىراتىن, ياعني ءجۇرىپ-تۇرۋى قيىن جەبىر شەنەۋنىكتەر مەن بيلىك وكىلدەرىنىڭ بەينەسى بۇعان دەيىنگى قويىلىمدارىندا دا قولدانعان بولاتىن. نەگىزىنەن تەاتر, ونىڭ ىشىندە رەجيسسۋرا ونەرىندە «رەجيسسەردىڭ ءوزىن-ءوزى قايتالاۋى قيال بايلىعىن كورسەتپەيدى» ء(ا.تاجىباەۆ) دەگەن قاعيدا بار. سول تۇرعىدان العاندا ءا.ومىربەك ۇلىنىڭ بەلگىلى ءبىر ساحنالىق دەتالدارعا عانا قاتىپ قالماعانى دۇرىس. وسى جەردە قويىلىمنىڭ ەكىنشى ءبولىمىنىڭ تەمپو-ءريتمىنىڭ مۇلدەم ءتۇسىپ كەتكەندىگىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى,–دەيدى تەاترتانۋشى زۋحرا يسلامباەۆا.
عاسىرلار بويى قازاقتىڭ باسىن كوتەرتپەي قويعان بوداندىق, اشكوزدىك, ساتقىندىق تراگەديالىق-درامالىق سيپاتتا تاريحي جىلنامامەن شىنايى ءوربيدى. رەسەي پاتشالىعى مەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ وزبىرلىعى ءار ساحنالىق كورىنىستە اتويلاپ تۇر. ال ونداي ساحنالار مۇندا جەتەدى: نيكولاي پاتشانىڭ زامانى, كەنەسارى حان, ەكاتەرينا ءىى, ەرالى مەن نۇرالى, گولوششەكين, جىلقى بەينەسىندەگى ازاتتىق اڭساعان الاش ارىستارى... اسىرەسە بەس بيەنىڭ ساباسىنداي جايقالعان «قاتىن پاتشا» اننا يوانوۆنانىڭ سەمىزدىكتەن دەمىگىپ جۇرە الماي, ەسى-دەرتى كوبەلەك قۋىپ, تويلاعاننان شارشامايتىن مۇڭسىز بەينەسىنىڭ ارعى جاعىنداعى قازاق دەيتىن كىشكەنتاي حالىقتى اياۋسىز توناپ العان تويىمسىزدىعى ىركىلدەگەن ءىرى دەنەسىندە تاڭبالانىپ تۇر. بۇراتانا حالىق ءوزى-اق اياعىنا باس ۇرىپ تۇر. ويسىز. قامسىز. قىزىل كويلەكتى كيىپ الىپ, قىزىق قۋىپ جۇرگەن پاتشايىمنىڭ بەينەسى بەكجان تۇرىس جاساعان وبرازدار گاللەرەياسىنا ساركازمگە تولى, تۇسپالى تەرەڭ, قايتالانباس دارا بەينە بولىپ قوسىلاتىنى داۋسىز. تاڭقالارلىعى, ءا.ومىربەك ۇلى اننا پاتشايىمدى قازاقتىڭ قولىمەن ءولتىردى. تاريحتا بولماعان, بولۋى دا مۇمكىن ەمەس جايتتى كورسەتە وتىرىپ, قازاقتىڭ عاسىرلار بويعى ارمانىن ولتىرمەي, جىلتىراعان ءۇمىت ساۋلەسىن سىيلاعىسى كەلگەن سىڭايلى.
الىپ فابەرجە جۇمىرتقالارى مەن پورترەت بەينەدەگى رومانوۆتار اۋلەتى ساحنالانعان ءسات تە كورەرمەن كوڭىلىن تەربەمەي قويمادى. ال ساحناعا گولوششەكين شىققاندا, اۋمەسەرلىك, ەسەرسوقتىق بىرگە ەرىپ شىقتى. الدىنان شىققان ادامدى اتىپ, ارتىن قىزىل جالىنعا وراپ, جايقالعان جازيرا دالانى ورتەپ كەتەدى. وسقىرىنىپ تۇرعان ورىس وكتەمدىگىنە قارا قازاقتىڭ سابىرى مەن توزىمىنەن باسقا قارسى قويار تۇگى جوق...
سيمۆوليكالىق تۇسپال-بەلگىسى كوپ سپەكتاكلدە ىزىڭداعان ماسا كورىنگەندە جۇمباق ءتۇيىن شەشىلىپ, تۇسىنىكتى قالىپ تانىلدى. بۇگىنگى قازاق تانىمىندا ماسا – «وياتۋ» مىندەتىن ارقالاعان قۋاتتى قۇرال. قاناتىن بەزەكتەي قاعىپ, قالىڭ ۇيقىعا كەتكەن مەشەل سانانى وياتامىن دەپ ۇشىپ كەلگەن بەتتە ەكى قۇزعىن قاعىپ سالدى...
كەشەگى وتكەن تاريحتىڭ ءۇي قۇلاتارداي ەكپىنىنەن ساحنادا, راس, قۇيىن ءجۇرىپ, داۋىل تۇردى. كوپشىلىك ساحناسى مول, قۇراما وقيعالارى قىسقا بولعانىمەن, ءمانى تەرەڭ اۋقىمدى قويىلىمدا باي دەكوراتسيا سۋرەت تىلىندە ءوزى سويلەپ تۇردى. رەجيسسەر ماقساتىن شىعارماشىلىق قيالىمەن شيراتىپ, ماعىنا ۇستەي العان سۋرەتشى مۇرات ساپاروۆتىڭ ەڭبەگى زور. قازاق تاريحىنىڭ باستى ساحناسىندا ويناپ, قاسىرەتتى ءىزىن تاستاپ كەتكەن نيكولاي, ستالين, گولوششەكين سىندى كەيىپكەرلەردى كەيىپتەگەن اسەل سايلاۋوۆا, داستان شىمىربەك, زارينا كارمەنوۆا سياقتى تالانتتى اكتەرلەر قاتپارى قالىڭ قابىلەتىن جاڭا قىرىنان تانىتتى. ارينە, كۇشتىڭ سالماقتىراق جاعى ماعجان اساۋبايدىڭ يىعىنا تۇسكەنىن بولەك اتاپ وتكەنىمىز ورىندى.
ء«بىز, ەڭ الدىمەن, «كىشكەنتاي ادام» كومپلەكسىنەن ارىلۋىمىز كەرەك. ءوزىمىزدى « ۇلى حالىقپىز» دەيمىز. ۇلى حالىق ءوزى تۋرالى « ۇلىمىن» دەپ ايتا الا ما؟ مەن ءۇشىن شىعارماداعى ماڭىزدى دۇنيە – قازاقتىڭ قىلمىس جاساعانى. ءبىرىن-ءبىرى ساتقانى. تەاتر ارتىستەرىمەن بىرگە سول جاعدايدى ۇلتتىق دەڭگەيگە ۇلكەيتتىك», دەدى «قۇيىن» دراماسىنىڭ قويۋشى-رەجيسسەرى الىبەك ومىربەك ۇلى. ال ءبىز تاريحتىڭ ماڭىزدى وقيعالارىن تاسپادان وتكىزگەندەي تاماشالاپ وتىرىپ, وتكەن تاريح تۋرالى ايتىلعان بۇگىنگى جاڭا ۇرپاقتىڭ ءسوزى بۇل دەپ قابىلدادىق. ەركىن ءسوز. باتىل قادام.
الماتى
