بۇل – قازاق داستارقانىنداعى قادىرلى اس. ويتكەنى اشتىق كەزىندە جۇرت تارىمەن جان ساقتادى. ال سوعىس جىلدارىندا كەڭەس ارمياسى جاۋىنگەرلەرىنىڭ نەگىزگى تاماعى تارى بوتقاسى بولدى. ەرتەرەكتە اجەلەرىمىز وسى داقىلدان 50-دەن اسا تاعام ءتۇرىن ازىرلەگەن. كەيىنگى جىلدارى اقتوبە وبلىسىنىڭ كاسىپكەر قىزدارى تارى قوسىلعان جەنتتى ەكسپورتقا شىعاردى.
تارى – ويىل اۋدانىنىڭ برەندى. ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ءىرى 10 ساۋدا جارمەڭكەسىنىڭ ءبىرى, ساۋدا قاتارلارى ساقتالعان كوكجاردا «تارى Fest» ءوتتى. اقتوبە وبلىسىنىڭ 11 اۋدانى, باتىس قازاقستان وبلىسى قاراتوبە اۋدانى, اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا اۋدانىنان كەلگەن قىز-كەلىنشەكتەر تارى قايناتۋ, قۋىرۋ, كەلىدە ءتۇيۋ, ديىرمەندە تارتۋ مەن ءتۇرلى تاعامدار ازىرلەۋ بويىنشا سايىسقا ءتۇستى. مۇنىمەن ءبىر كەزدە اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە اتاقتى ديقان شىعاناق بەرسيەۆكە ارنالعان كونفەرەنتسيا ءوتتى. ول 1943 جىلى تارى ەگىستىگىنىڭ ءار گەكتارىنان 201 تسەنتنەردەن ءونىم جيناپ الەمدىك رەكورد جاساپ, جەكە قاراجاتىنان تانك كولونناسىن قۇرۋعا 20 مىڭ سوم اقشا بەرىپ, مەملەكەتكە 352 پۇت استىق تاپسىرعان. ويىلدىڭ بويىندا ورىلعان تارى سوعىستا جاۋىنگەر ازىعىنا اينالدى. شىعاناق اقساقال 1940 جىلى 5 قاراشادا كسرو جوعارعى كەڭەسى جارلىعىمەن لەنين وردەنىن الدى. 1944 جىلدىڭ كوكتەمىندە اۋىر ناۋقاستان دۇنيە سالدى. بۇل كىسىنىڭ تاعدىرى دا وڭاي بولماعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اتتانعان ءتورت ۇلىنىڭ بىرەۋى عانا ءتىرى ورالىپ, ۇيلەنبەگەن ءۇش ۇلى مايدان دالاسىندا وپات بولعان. تارىنى اتاق-ابىروي الۋ ءۇشىن ەمەس, اينالاسىنداعى اشتان قىرىلعان جۇرتىن امان ساقتاۋ ءۇشىن ءوسىرىپ, كەيىن ونى كاسىپكە اينالدىرعان.
مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى نۇرلىبەك قالاۋوۆ 30-جىلداردىڭ اشتىعىنان ءتىرى قالعانداردىڭ ۇرپاقتارى دالامىزدا وسەتىن تارى, قۇمارشىق پەن كوسىكتى قۇرمەتتەۋگە ءتيىس دەدى. قىر قازاعى قاپتىڭ تۇبىندە ساقتالعان تارىمەن جۇرەگىن جالعاسا, قىزىلقوعادان ءارى قاراي اتىراۋ, ماڭعىستاۋ جاعى قۇمارشىقپەن قورەكتەنسە, شالقار قۇمىنداعى ەل كوسىك قازىپ جەدى. كوسىك – قۇمدا وسەتىن جابايى كارتوپ.
«1932-ءنىڭ قىسى. ويىل. اشتىقتان ءىسىپ-كەپكەن جۇرت. كورشىنىڭ ۇيىنە كىرىپ جاعدايىن سۇراۋعا دارمەن جوق. جۇرۋگە شاماسى كەلگەندەر ولگەندەردى كۇلتوبەگە اپارىپ ءجۇزىن جاسىرعان بولادى. بيىلعى قىستان امان شىقسام, تارى ەگەمىن دەپ ىشتەي بايلامعا كەلگەن شىعاناق كوكتەمدى اسىعا كۇتتى. جەر كەپكەن سوڭ قوراسىنداعى سەركەسىن ارباعا سالىپ, اعايىندى ۇكىباي, تۇلكىبايدىڭ اۋىلى التىقاراسۋعا قاراي جول تارتتى. اششى ويىل جاعىنان كەلگەن سىيلاسىنا قۇرمەت كورسەتە الماعان اعايىندىلار: «وي, شىقا, ءوزىڭنىڭ اكەلگەن سەركەڭدى سويىپ بەرمەسەك, ۇياتتى بولىپ وتىرمىز», دەپ قىسىلىپ قالادى. سول كۇنى قونىپ, ەرتەڭىنە بۇيىمتايىنا العان ەكى پۇتقا جۋىق اق تارىنى الىپ قايتقان. وسى كۇننەن باستاپ شىعاناقتىڭ ديقانشىلىق ءومىرى باستالدى», دەدى ن.قالاۋوۆ.
30-جىلداردىڭ سوڭىندا شىعاناق زۆەنوسى اق تارىنىڭ ءار گەكتارىنان 25 تسەنتنەردەن ءونىم الدى. ەگىستىككە قىستاي جاعىلعان وتتىڭ ك ۇلىن, قويدىڭ قيىن سالدى. ويىل اقساقالدارىنىڭ ايتۋىنشا, شىعاناق تۇقىم سەبەر الدىندا جەردى 20 سانتيمەتر تەرەڭ ەتىپ جىرتىپ, سوڭىنان بەس قايتارا تىرمالاتقان. توپىراق 13 گرادۋسقا كوتەرىلگەندە ءدان سەبىلەدى, ودان تومەن بولسا, تۇقىم كوكتەمەيدى. تارى قۇلاقتانعاندا, باس جارعاندا, ءدان سالا باستاعاندا جانە پىسە باستاعاندا عانا سۋارعان. جاپ (ارىق) سالعاندا وزەن سۋىنىڭ باعىتىمەن قازۋ كەرەك. سوندا ەگىستىككە سۋ تەز جەتەدى. كەلەسى جىلعا تۇقىم جيناۋ ءۇشىن ديقان موينىنا دوربا ءىلىپ, القاپتان ءىرى ماساقتاردى قولىنداعى قايشىمەن كەسىپ جيناعان. القاپتا ماساقتىڭ 70 پايىزى سارعايعان كەزدە شالعى تۇسىرگەن. ءپىسىپ كەتسە, ءدانى جەرگە توگىلىپ ىسىراپ بولادى. باۋدى شاپقان جەرگە تاستاپ, كەپكەن سوڭ جينايدى.
«ديقان سازدى جانە كەرقۇمايت جەرگە سەپكەن تارى ەگىز قازتابان بولىپ ونەدى دەگەن. ەگىز قازتابان – شىعىمى ەكى ەسە كوپ بولىپ وسكەن تارى. تاعى ءبىر وسيەتى – ءوسىپ كەلە جاتقاندا اتاباسىن ساقتاۋ كەرەك. اتابا – ءار ماساقتاعى 4-5 ءىرى ءدان. وعان تورعايلار قۇمار كەلەدى. اتابانى تورعاي جەپ كەتسە, تارى ودان ءارى وسپەيدى. شىعاناقتىڭ سۋارمالى اق تارىسىنىڭ ماساعى كوپ, ۇزىندىعى ادام كەۋدەسىمەن بىردەي بولعان», دەدى ن.قالاۋوۆ.
1943 جىلى ءار گەكتارىنان 175 تسەنتنەر ءونىم جيناعان ش.بەرسيەۆ زۆەنوسىنىڭ اتاعى كەڭەس وداعىنا كەڭىنەن جايىلدى. سول كەزدە ايدالاداعى اقساقالدىڭ اگروتەحنيكالىق امالدارسىز تاماشا جەتىستىككە جەتكەنىنە كۇماندانعان اكادەميك يگور لىسەنكو ويىلعا كەلەدى. «كۇن قىزۋىن, توپىراق قۇنارىن, وسى جاقتىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىگىن ەسكەرگەندە, مۇنداي ءونىم الۋ مۇمكىن ەمەس» دەپ كۇمانىن ايتقاندا, ديقان ەگىسكە ەرتىپ اپارىپ: ء«بىر ماساق ءبىر قاپ تارى ەمەس پە؟» دەپ ءبىر ساباقتان شىعىپ ۇيىسىپ وسكەن تارىنى كورسەتەدى. ءداننىڭ سالماعىن كوتەرە الماعان ماساقتار قۇلاپ جاتىر. اتاقتى تارىشىدان قالعان تاعى ءبىر اتالى ءسوز: ء«تۇبى ۇيىسقان تارى سالماقتى, سۋىققا ءتوزىمدى, ءونىمى كوپ بولادى». ديقاننىڭ وسى تاجىريبەسىن كەيىننەن ەشكىم ەسكەرمەدى. جۇرت قيىن كەزدە قورەك بولعان اق تارىنى ۇمىتتى. سوعىستان كەيىن ويىل, قوبدا, ىرعىز اۋدانىنىڭ شارۋاشىلىقتارىندا قىردىڭ قىزىل تارىسى ءوسىرىلدى. 1986 جىلى ويىل اۋدانىنىڭ تۇرعىنى داۋلەتجان دوسپامبەتوۆ شىعاناق ەگىستىگىنىڭ ورنىنا تارى ءوسىرىپ, كۇزدە ءار گەكتاردان 60 تسەنتنەردەن ءونىم الدى. بۇل – جاقسى كورسەتكىش. «بۇگىندە قاسيەتتى داقىلدى وسىرۋگە ادامداردىڭ ىنتاسى جوق. ونىڭ ۇستىنە توپىراق توزدى, كليمات وزگەردى, ويىل وزەنى سۋىنىڭ تۇزدىلىعى ارتتى. بىلىكتى اگرونومدار, جەردى سۇيەتىن, تابيعاتقا شىن قامقور, زەردەلى, ەڭبەكقور ادامدار وتە از», دەيدى ن.قالاۋوۆ.
ش.بەرسيەۆ اتىنداعى ويىل اۋداندىق ونەر جانە ولكە تاريحى مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى بالقيا رىسباەۆانىڭ ايتۋىنشا, قازاق دالاسىندا وسى داقىل ءVى عاسىردان باستاپ وسىرىلگەن. وعان قولا ءداۋىرى تايپا كوسەمدەرىنىڭ وبالارىنان تابىلىپ جاتقان تارى ساباقتارى مەن ءدانى دالەل.
بۇل داقىلدىڭ ستراتەگيالىق ازىق بولاتىن سەبەبى – ىلعال تيمەسە, قامبادا ءجۇز جىلعا دەيىن بۇزىلماي ساقتالادى. سابانى مالعا قورەك, ازىقتىق ساپاسى بيداي سابانىنان ەكى ەسە ارتىق. تارى اقۋىزىنىڭ قۋاتى وتە جوعارى, ۆ توبىنداعى دارۋمەندەرگە, ماگني مەن فوسفور, كاليگە باي. ادامنىڭ قان قىسىمىن رەتتەپ, باۋىر مەن بۇيرەك, ىشەك-قارىن جۇمىسىن جاقسارتادى, اعزاداعى ۋلى زاتتاردى كەمىتەدى.
اقتوبە اۋىل شارۋاشىلىعى تاجىريبە ستانساسىنىڭ زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى ماريا تسىگانكوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك سەلەكتسيالىق قورىنداعى تارى سۇرىبىنىڭ ءاربىر ءۇشىنشىسى اقتوبەدە شىعارىلعان. سونىڭ ىشىندە اكەلى-بالالى تسىگانكوۆتار اۋلەتىنىڭ سەلەكتسياسى – «ياركوە-5» ءتۇرى تانىمال. شىعاناقتىڭ اق تارى داندەرى وسى مەكەمەدە ساقتاۋلى.
ش.بەرسيەۆ اتىنداعى اقتوبە اۋىلشارۋاشىلىق كوللەدجىندە بيىل تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىسىمەن جانە سۋارىلماي تارى ەگىلدى. سۋارىلماعانى 71 سانتيمەترگە دەيىن, سۋارىلعانى ءبىر مەترگە جەتكەن. سۋارىلماعان جەردەگى ونىمدىلىك 8 تسەنتنەر, سۋارىلعان جەردەن 32-35 تسەنتنەر ءونىم العان.
ارداگەر جۋرناليست يدوش اسقار كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقتىڭ شىعاناقتى تولىق تاني الماي جاتقانىنا قىنجىلادى. «اششى ويىل وزەنى بويىندا ماڭدايىنان تەرى سورعالاپ ءجۇرىپ, ءبىر قاۋىم ەلدى اشتىقتان قۇتقارعان ەڭبەك ەڭبەكتورىسىنىڭ جانكەشتىلىگىنىڭ سىرىن وسى كەزگە دەيىن ۇعا الماي كەلەمىز. اش-جالاڭاش زاماندا, ەرلەردىڭ ءبارى سوعىسقا كەتكەندە اۋىلداعى كەمپىر-شال, كىشكەنتاي بالالاردىڭ باسىن قوسىپ, ادام مۇمكىندىگى جەتپەيتىن ءونىم الدى», دەدى.
شىعاناقتىڭ جيەنى مۇحامبەتقالي ەشمۇقانوۆ ديقاننىڭ ومىرىنە قاتىستى تىڭ دەرەكتەر ايتتى: «شىعاناق پەن ءزارۋ اجەيدىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن ون بەس بالادان كامەلەتتىك جاسقا بەس ۇل مەن اقجىبەك ەسىمدى قىزى جەتكەن. اقجىبەك – مەنىڭ شەشەم. ءزارۋ اجەمىز تۋرالى كوپ ايتىلمايدى. وعان قۋعىن-سۇرگىن زامانى سەبەپ. ءزارۋ اجەمىزدىڭ تۋعان اعاسى نىعمەتيار ورازالين ويىل حالقىن جۇمىلدىرىپ مەكتەپ تۇرعىزادى. جۇرت ونى «اق كورپۋس» دەپ اتاعان. ءساندى, بيىك عيمارات بولدى. 1938 جىلى كۇز ايىندا مەكتەپ اشىلۋى كەرەك ەدى, بىراق قۇرىلىس كەشىگىڭكىرەپ جاتتى. سول كەزدە ونىڭ ۇستىنەن «حالىقتىڭ بالاسىنا سۋىق ءتيسىن دەپ ادەيى كەشىكتىرىپ جاتىر» دەگەن ارىز ءتۇسىپ, نىعمەتيار اعامىز سوتتالىپ, اتىلىپ كەتكەن. «حالىق جاۋىنىڭ» تۋعان قارىنداسى بولعان سوڭ اجەمىز عابيدەن ءمۇستافيننىڭ رومانىندا كوپ ايتىلمادى. نىعمەتيار ناعاشىمنىڭ ۇلى باقىتجان ورازالينوۆ – عالىم, حيميا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. ومىردەن ءوتىپ كەتتى. شىعاناق اكەسىنىڭ شىن ەسىمى – بەردىسۇگىر. بەرسە دەپ كەيىنىرەك اتالعان. بەرسەنىڭ شىعاناقتان باسقا تۇنقاتار, تاڭاتار دەگەن ۇلدارى بولعان. تاڭاتار 24 جاسىندا, تۇنقاتار دا جاس كەزىندە قايتىس بولعان. تۇنقاتاردان ءبىر قىز قالدى. ول – «شىعاناق» رومانىنداعى اقبالا.
شىعاناق اتامنىڭ ءتورت ۇلى سوعىسقا الىنعان. ولاردىڭ ىشىنەن تەك تۇڭعىشى ماحمۇت ورالدى. اتامىز سوعىسقا دەيىن بالالارىن وقىتىپ ۇلگەردى. ايت قاپلانبەك زوتتەحنيكۋمىن, جاقىپ پەن ءجۇسىپ ميليتسيا وقۋىن بىتىرگەن. ۇشەۋى سوعىستان قايتپادى. ماحمۇت ناعاشىم 1936 جىلى روستوۆ قالاسىندا تەمىرجول ينستيتۋتىن بىتىرگەن. سوعىستان وفيتسەر شەنىمەن ورالدى. ءۇيدىڭ ەڭ كەنجەسى شايقى جاسى جەتپەگەندىكتەن مايدانعا الىنبادى. شايقى اتامىزدىڭ ۇلكەنى ەربولىس ومىردەن ءوتىپ كەتتى, قالعان ەكى ۇلى جاڭاوزەندە تۇرادى. 1981 جىلى اقتوبەدە وتكەن ناعاشى اتامىزدىڭ 100 جىلدىعىنا شەشەم مەن شۇبارقۇدىقتان ماحمۇت ناعاشىم كەلىپ قاتىستى. وسى جيىندا ناعاشىم اكەسى تۋرالى جاقسى ەستەلىك ايتتى. اتامىز اشقارىن ەلدى تويىندىرۋ ءۇشىن, ەل اۋىپ كەتپەۋى ءۇشىن تارى ەكتى. جۇرتتى ۇيىمداستىرا ءبىلدى. اش ادام اشۋلانشاق, كەز كەلگەن نارسەگە رەنجىگىش كەلەدى. بۇل كىسى سونىڭ ءبارىن پسيحولوگيالىق تۇرعىدان سەزە ءبىلىپ, جۇرتتىڭ كوڭىلىن تاۋىپ, كۇش بىرىكتىردى. ولاردىڭ ەرتەڭگە دەگەن سەنىمىن وياتتى. اتامىزدىڭ ۇلكەن ەڭبەگى – وسىندا», دەدى مۇحامبەتقالي اقساقال.
اۋىل شارۋاشىلىعى ارداگەرى مالىك جەكەەۆ شىعاناق زۆەنوسىنىڭ مۇشەسى بولعان ءاسيما بەكتەنوۆا اجەيدەن تارى وسىرۋگە قاتىستى كوپ ماعلۇمات العانىن ورتاعا سالدى. ءاربىر تارى تۇقىمىنىڭ بويىندا 15-20 پايىزعا دەيىن ءونىمىن كوبەيتە الاتىن گەنەتيكالىق قابىلەت بار ەكەن. ءاسيما اجەيدىڭ ايتۋىنشا, ەرتەدە مالشىلار جايلاۋعا كوشپەس بۇرىن كولتابانعا ءدان شاشىپ, ونىڭ ۇستىنەن ءبىر وتار قويدى ءارلى-بەرلى ايداپ ءوتىپ جايلاۋعا كوشەدى. اراسىندا ەگىستى قاراپ كەتەدى, سودان استىق پىسكەندە ورىپ الىپ, قىستاۋداعى ۇرالاردا ساقتاعان. كوشپەلى جۇرت قىسقى ازىعىن وسىلايشا جيناپ العان ەكەن.
حح عاسىردىڭ باسىندا قيىنشىلىقتا ەلدى اشتىقتان ساقتاعان, ەڭبەككە جۇمىلدىرعان اعايىننىڭ اۋا كوشىپ كەتپەۋىنە جول بەرمەگەن داڭقتى ديقاننىڭ ەڭبەگى – وسىندا. الايدا «شىعاناق بولمىسىن كەڭەستىك يدەولوگيالىق ولشەمنەن ارشىپ, تاني الدىق پا؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ جوق.
اقتوبە وبلىسى,
ويىل اۋدانى
