قىرداعى ەلدىڭ ەرلىك سالتى دەيمىز بە, قۇتىرىنعان مىنەزى دەيمىز بە, وسى جاعىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. جاز ورتاسى اۋا قىزىلسىراعان جىگىت اعاسى جالعىز كوك سەركەسىن باۋىزداپ العان سوڭ, تەرىسىن سىپىرىپ, جايعاستىرا قويسا بولار ەدى عوي. ول ويتپەيدى. ء«اي, وسىنى تاقىمعا باسىپ, جەلىن شىعارىپ السام قايتەدى» دەگەن وي مازا بەرمەي, اقىرى ات ۇستىندە قارىمىن بايقاپ كورەدى. ايتپاقشى, اكەسى نازار ايماققا ءمالىم ايتۋلى شاباندوز, وكىنىشتىسى, اجالى كوكپاردان بولعان. سولاي بولا تۇرا تاربان دا وقتا-تەكتە «نەگە كوكپارشى بولمادىم ەكەن؟» دەپ كەيتىن. بالكىم, سول كەيىسىنىڭ ورنىن تولتىرايىن دەدى, بالكىم, قاندا بار قاسيەت, جاتاق تاربان سويماق سەركەسىن تاقىمداپ, ەتىن ءبىر جۇمسارتىپ الماق ارەكەتى سورعا اينالادى. اكەسى كوكپار تارتىپ ءجۇرىپ قايتقانىن دا بىلەتىن, ءبىر جاعىنان شاباندوز بولۋدان قورقاتىن. ءدال وسىعان ۇقساس وقيعا دۇكەنباي دوسجاننىڭ «كوكپارىندا» دا بار.
كوكپاردىڭ ەڭ اۋىرى – دودا. مۇنى تاكەن دە, دۇكەنباي دا سۋرەتتەيدى. ۇلكەن دودالاردا ءجۇز, ەكى ءجۇز اتتىلى ءبىر سەركەگە تالاسادى. بەرتىندە سالما كوكپار شىققالى دودا قازىر جوققا ءتان. دودادا ولگەن-تىرىلگەنىن بىلمەيدى جىگىتتەر. كەسكىلەسكەن ۇرىس سەكىلدى. تالايى مەرتىگەدى. مەرتىككەنى بىلاي تۇرسىن, جازىم بولادى, ءولىم قۇشادى. سوندا دا قويماي كوكپار تارتادى قازاق. نەگە؟ جوعارىدا اتتارى اتالعان ەكى جازۋشى دا وسىعان توقتالادى, كوكپار ارقىلى قازاقتىڭ تابيعاتى مەن تاعدىرىنا دەندەيدى. ءولىپ جاتسا دا, ولەتىنىنە كوزى جەتسە دە قويمايتىن بۇل نە دەگەن كوزسىزدىك؟
قوس اڭگىمە ەتنوگرافيالىق سيپاتتا بولعانىمەن, دالالىقتاردىڭ مىنەز-قۇلقى, اتقا مىنسە, رۋحتانىپ كەتەتىن اساۋ, تارپاڭدىعى قىلاڭ ۇرادى. تاكەن اڭگىمەسىندە كوكپاردان قورقاقتايتىن تاربان كوك سەركەسىن ءوزدى-ءوزى تاقىمداپ قىزىقتاپ جۇرگەندە اتتىلى ەكى اۋىلداسى كيلىگىپ, تۇتقيىلدان تارتىسا جونەلگەندە الگى قورقاعىڭ قىزىنىپ, ارۋاقتانىپ كەتەدى. «شاپقان اتتىڭ قۇلاعىندا شاراپ بولادى دەسەدى. كوكپارشىنى «قىزدى-قىزدى» قۇرتاتىن دەسەدى», دەپ كەلتىرەدى اۆتور. دەمەك, ات قۇلاعىندا ويناپ, كوكپار تارتۋ قانعا سىڭگەن قاسيەت بولعاندىقتان, «ونداي كوزسىز ەرلىك قايدا اپاردى؟» دەي المايمىز...
دۇكەنبايدىڭ «كوكپارىنداعى» سەردالى اكەدەن جاستاي قالعان جالعىز. شەشە, تۋعان باۋىر جوق, رۋلاستارى عانا بار. اكەسى سەرىقۇلدىڭ اجالى كوكپاردان كەلگەن. سەردالىعا سول ويىننىڭ نە قاجەتى بار ەدى؟ ءبىر جاعىنان قاندا بار, ەكىنشى جاعىنان ەش قامقورسىز جالعىز قالعان سوڭ اتقا ءمىنىپ, جىلقى باعىپ كەتكەن. اتقا مىنگەن جىگىتتىڭ ەرمەگى – كوكپار. ءۇشىنشى جاعىنان اۋىل اقساقالدارىنىڭ قامشىلار ءسوزى بار ەمەس پە؟ «ساداعاڭ كەتەيىن, كوكپاردىڭ ءپىرى ەدى. قىرعىزالىنىڭ نامىسىن بەرمەي ءوتتى عوي. اكەسىنە تارتسا, مىنا كوكپار وسى بالانىكى بولار. اكەڭدى كورگەن اقساقالدارعا كورسەت ونەرىڭدى!», دەگەن سوزدەر قولتىققا دىم بۇرىكپەي قويا ما؟
ارينە, مۇنداي سوزدەردەن سوڭ سەردالى جانىپ تۇسەدى. ءبىرىنشى كوزگە تۇسەدى. توپتى جارىپ سۋىرىلىپ الىپ شىعادى سەركەنى. اتىنىڭ بىرەر تەرى ىشىندە ەكەنىن بىلەدى, جاراۋى جەتپەگەن. سويتسە دە قورجىنداسا تارتقاندا قاتارىنان ۇزدىك شىعىپ ءبىر بايقايدى دا, سەردالى كوكپاردى تاستاپ, ارىرەك بارىپ تۇرادى. قايتسام با دەگەن وي مەڭدەيدى. ونىڭ ۇستىنە مانا اۋىلدان شىعاردا ءبىرتۇرلى قوبالجىپ, جۇرەگى اتقاقتاعانى ەسىندە ەدى. سۇيگەنىن دە ويلايدى: «وسىدان قولعا بىرەر مال ءبىتىرىپ قوسىلساق! «قوسىلماق بوپ ۋادەلەسكەن!» كەرەگى جوق كوكپاردىڭ! جاستىعىن قور ەتىپ ءبىتتى. وزدەرى-اق نامىسقا قۇربان بولىپ قىرقىسا بەرسىن. قاسىندا قاراقىز, الدىندا بەس-ون تۇياعى بولسا بولعانى. تىنىشتىق كەرەك, تىلەمەيدى ارتىقتى». بۇل – سەردالىنىڭ ىشكى ويى.
سولاي ەكىويلى بولىپ تۇرعان سەردالىعا ەل ۇلكەندەرى «دودانى بۇزسىن, نامىستى جىقپاسىن», دەپ سالەم ايتىپ جىبەرەدى. سۇيگەنىن ويلاپ, قايتۋعا بەت العان سەردالىعا! نامىسقا شاپقان قازاق ەمەس پە؟ دوداعا ەنەدى سەردالى. دودانى بۇزۋ دەگەن ايتقانعا عانا وڭاي. تەبىسىپ, قامشىلاسقان جۇزدەگەن اتتىلىنى ءبىر شەتىنەن بۇزىپ-جارىپ, سەركەگە تالاسقان ورتاسىنا كيلىگۋدىڭ ءوزى قيامەت-قايىم بىلگەنگە. ودان ءارى كۇشىڭدى اسىرىپ, ايلاڭدى قوسىپ, سەركەنى العان كۇندە قالىڭ اتتىلىنى قاعىپ-سوعىپ شىعۋ دەگەن... بۇل جەردە ءوزى پۇشپاعىنان ۇستاي الماسا دا, كيىپ-جارىپ ارانداتىپ, سەركەنى تاقىمداپ تارتىپ بارا جاتقاندى سىرتىنان قامشىمەن سوعىپ, قاستاندىق قىلاتىن شالدۋار دۇلەيلەر كوپ. ونى اۆتور: «وزدەرى شىعارماسا دا وزگەگە شىعارتپايدى. سان توسقاۋىل ادامدى دا, اتتى دا جانشىپ جىبەرەدى», دەيدى. تۋرا ومىردەگىدەي, وزىنە قاتىسى بولماسا دا, قاعىپ تاستاۋعا تىرىسادى. جازۋشى وسى تۇسىن جەتكىزە بىلگەن كوكپاردىڭ. ءبىر وقىعان بايقاي بەرمەۋى مۇمكىن-اۋ, قايتالاپ وقىعاندا ەكى اڭگىمەدە دە كوكپار قازاقتىڭ ءوز تاعدىرى دەگەن ويلارعا جەتەلەيدى. ادام تاعدىرىن ءوزى جاسايتىنعا ۇقسايدى. سول ويدى قاپىسىز سۋرەتتەيدى.
اۋىلدىڭ وجەت ەرى, جاپ-جاس, وتاۋ قۇرماعان سەردالىنىڭ دودانى بۇزعانى نەگە كەرەك, سوڭىندا ءولىپ تىنسا؟ سوڭىندا قالعان تۇياق جوق. تۇل كەتتى. ونى ويلاساڭ بۇل سەردالىنىڭ دا, اكەسىنىڭ دە قاسىرەتى ەمەس, جاسىنان تارتىسىپ وتكەن جۇرتتىڭ, قازاقتىڭ قاسىرەتىنە اينالىپ شىعادى. اتاسى كامپەسكەلەنىپ اشتىقتان نە رەپرەسسيادا اتىلعان, اكەسى سوعىستان قايتپاعان جالعىز ۇلدى اقىرى كوكپاردا ءوز قازاعى تەپكىلەپ, قامشىلاپ ولتىرگەندەي جاعداي ەمەس پە؟ باسىندا الگىندەي تاعدىرى بار جەتىم قازاققا ەندىگى ۋاقىتتا تارتىسا بەرىپ نە كەرەك؟
ال ت.الىمقۇلوۆتىڭ «كوكپارىنداعى» تاربان جازداي سەمىرتىپ, كۇزدە بالا-شاعاسىنىڭ اۋزىنا توسقالى وتىرعان سەركەسىنەن ايىرىلعانى ءوز الدىنا, استىنداعى تورى دونەنى وماقاسا قۇلاپ, مويىنى قايىرىلىپ, پىشاققا ىلىگەدى. ءسويتىپ, تازا-تاقىر قالعان سوڭ وعان اتالاسى امىربەك استىنداعى اتىن مىنگىزىپ جىبەرەدى. بۇل دا قىر قازاعىنىڭ مارتتىگى. كەشكە ۇيىنە بىرەۋدىڭ اتىن ءمىنىپ, الدىنا اق-ادال مالى سەركەسىنىڭ ورنىنا تورى دونەنىنىڭ ەرتوقىمىن وڭگەرىپ بارعان قازاق مانا ءوزى كەسىپ لاقتىرىپ كەتكەن سەركەنىڭ ءتورت سيراعىنىڭ قۇيقاسىن قاي بالاسىنىڭ اۋزىنان تابار ەكەن؟
