شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ 1912 جىلى «ايقاپ» جۋرنالىندا «بىلىمدىلەرگە بەس ساۋال» اتتى ماقالاسى جارىق كوردى. بۇگىن اقىننىڭ بەسىنشى ساۋالى حاقىندا وي قوزعاۋدى ءجون كوردىك. ياعني: «زامان وتكەن سايىن ادامداردىڭ ادامشىلىعى تۇزەلىپ بارا ما, بۇزىلىپ بارا جاتىر ما؟»
«بۇگىندە بار جاماندىق جەر بەتىنە شىقتى, اقىرزامان جاقىن, بۇرىنعى ادامدار اقيقاتشىل, اۋليە كەيىپتەس بولعان, قازىرگى ادامدار تىم ۇساقشىل, بۇزىلىپ بارادى» دەگەن سوزدەردى ءجيى ەستيمىز. ءيا, پۋشكيننىڭ ءبىر ولەڭىندە ايتقانداي: «وتكەننىڭ ءبارى سۇيكىمدى». شىنىمەن, باعزى زاماننىڭ كەيپى نۇرلى, تۇرپاتى ادىلەتتى, حاۋىزىندا تەك ار مەن ۇيات جۇزگەن بە؟ ەندەشە, ويىمىز تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ەجەلگى عاسىرلار مۇحيتىنا ساپار شەگىپ قايتالىق.
تۇركىنىڭ «بابىرناما», «تاريحي راشيدي», «شەجىرەلەر جيناعى» اڭىز, قيسسا, داستاندارىنان نەمەسە شىڭعىس حان, اقساق تەمىر تۋرالى تاريحنامالاردان تەك دانالىق شەجىرەلەردى عانا ەمەس, قورعان بولىپ ۇيىلگەن ادام باستارى مەن وزەن بولىپ اققان قان بەينەسىن كەزىكتىرەمىز. «بابىرنامادا» حان جارلىعىنا قيىس كەلگەننىڭ كوزىن اعىزۋ, قازىققا وتىرعىزۋ سىندى جازالاۋ تۇرلەرى كەزىگەدى.
ەجەلدە ادامزات بالاسى كىسى سەنگىسىز قۇرالدار مەن جانتۇرشىگەرلىك ازاپتاۋ تۇرلەرىن ويلاپ تاپتى. ماسەلەن, ەجەلگى گرەكيادا كەرگىشپەن ازاپتاۋ ءتۇرى قولدانىلعان. ادامدى جاتقىزىپ, ەكى قولى مەن ەكى اياعىن ءار تاراپقا تارتقان شاقتا جازالانۋشىنىڭ ق ۇلىن داۋسى كوكتى تىتىرەتكەن دەسەدى. ال «يۋدانىڭ بەسىگى» ءادىسى ەجەلگى ريمدە پايدا بولىپ, ورتا عاسىردا ۇلكەن تانىمالدىلىققا يە بولادى. «يۋدانىڭ بەسىگى» اتاۋىنىڭ ءوزى كاتوليكتىك ەۋروپا تۇرعىندارىنىڭ زارەسىن ۇشىرعان. ايىپتالۋشىنى الدىمەن اياق-قولىن قيمىلداماستاي ەتىپ بايلاپ, پيراميدا سەكىلدى ۇشتىك اعاشقا وتىرعىزعان. ال «مىس بۇقا» ادىسىندە مىستان بۇقا كەيىپتەس ءمۇسىن سوعىلىپ, قارنىنا جازالانۋشىنى جاتقىزعان. مۇنان سوڭ استىنان بىرتىندەپ وت جاعىپ, ازاپكەردى ىستىققا قاقتاپ باقيعا اتتاندىرعان. كونە اسسيريالىق اسكەرلەر ءۇشىن ادام ەتىن جەۋ ۇيرەنشىكتى داعدى ىسپەتتەس كورىنگەن. جاۋلاپ العان ەل تۇرعىندارىنىڭ تەرىسىن سىپىرىپ, باعانا بۇرىشىنا شەگەلەگەن. كۇن سايىن سول ورىننان قاجەتتى ەتىن كەسىپ الىپ, تاماقتانىپ جۇرگەن. تالاي اڭىزعا ارقاۋ بولعان مايا تايپاسى وزگە جاساقتارعا ءبىر عانا ماقساتپەن شابۋىلداعان دەسەدى. ياعني بوگدە تايپا اراسىنان قۇرباندىق تاۋىپ, كەۋدەسىن ارنايى ىستىكپەن جارىپ, سوعىپ تۇرعان جۇرەكتى سۋىرىپ, قۇرباندىق ءراسىمىن وتكىزەتىن بولعان. ال جاڭا زەلانديانىڭ تۇپكى اتا-بابالالارى سانالاتىن ماوري تايپاسى ادام جەگىشتىگىمەن داڭقى شىعىپ, سوعىسقۇمار تايپا وكىلدەرى كورشىلەس ەلدەردى جاۋلاپ, ەتتەرىن جەيتىن داعدىلارىنان تانباعان.
باعزى داۋىردە مۇنداي قاتىگەزدىك تۇرلەرى كوپتەپ تانىلادى. ال جاڭا عاسىر شە؟ مادەنيەت توعىسى مەن تەحنيكانىڭ دامۋى ادامزات بالاسىنىڭ رۋحاني دەنساۋلىعىن جاقسارتا الدى ما؟ الدە عيماراتتار زاۋ كوككە شىرقاعان سايىن ىزگىلىك تومەن تارتىپ بارا ما؟
مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس سالدارىنان 10 ميلليون ادام كوز جۇمىپ, 55 ميلليونعا جۋىق ادام جاراقات العان. ال ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان ءبىر عانا كەڭەس وداعى 26,6 ميلليون ادامىن جوعالتتى. مىڭ ەمەس, ميلليون!
2001 جىلى 11 قىركۇيەكتەگى اقش-تا ورىن العان جانشىرقىرارلىق تەررورلىق اپاتتان 2 977 ادام كوز جۇمىپ, 24 ادام ءىز-ءتۇسسىز جوعالعان. ال الەمگە ايگىلى حيروسيما-ناگاساكي وقيعاسىنان 246 مىڭعا جۋىق ادام شىعىنى بولعانى تاريحتان بەلگىلى. XX عاسىردا قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن ناۋبەتتى سارالاساق, الەمدەگى كەز كەلگەن ايتۋلى قاندى قىرعىننان اسىپ تۇسپەسە, كەم ەمەس.
باقساق, مۇنىڭ ءبارى دە كىسى قولىمەن جۇزەگە اسىپ, قۇبىجىقتانعان اقىل-ويدىڭ زالالىنان تۋىنداپ وتىر. ءبىر عانا پاتشانىڭ قولحاتىمەن ميلليونداعان تاعدىردىڭ سۇيەگى شاشىلۋى اقىلعا سىيىمسىز. وتكەن تاريحتىڭ دا, جاڭا زاماننىڭ دا پارقى ءبىر-بىرىنەن الشاق ەمەس. كەشەگى ز ۇلىمدىق بۇگىن دە بار, بۇگىنگى ىزگىلىك, بۇرىن دا بولعان. شاكارىم قاجى «زامان وتكەن سايىن ادامداردىڭ ادامشىلىعى تۇزەلىپ بارا ما, بۇزىلىپ بارا جاتىر ما؟» دەگەن ساۋال تاستاسا, ءبىزدىڭ قىسقاشا جاۋابىمىز بىلايشا وربىمەك. ادامنىڭ ادامشىلىعى قاي كەزەڭدە دە گارمونيالىق تەپە-تەڭدىكتە. قاي كەزەڭدە دە ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىق تەڭ ءتۇسىپ كەلەدى. ەسكى تاريحتا سوكراتقا ۋ ىشكىزگەن جۇرت, وتكەن عاسىردا-اق ءوز اعارتۋشىلارىن اباقتىعا جاپتى. كەشەگى زاماندا كىتاپتان التىن جوعارى باعالانسا, بۇگىن دە بۇل ءۇردىس وزگەرە قويعان جوق. كەشەگى عالىمدار تىرلىكتەن باز كەشىپ, تۇڭىلسە, بۇگىنگى عالىم دا وپاسىزدىق ورتىنە كۇيىپ, تۇنەكتەن شام جاعۋعا اسىعار. ياعني زامان اعىمى سۋسىما جىبەكتەي سىرعىپ وتسە دە, اق پەن قارا, وت پەن سۋ, ءالسىز بەن كۇشتى, فاۋست پەن مەفيستوفەل, گاملەت پەن كلاۆدي, پرومەتەي مەن گەفەست كۇرەسى ەشقاشان بىتپەك ەمەس.
