ەرجۇرەكتىگى مەن باھادۇرلىگى اڭىزعا اينالعان اعىباي باتىر تۋرالى حالىق اراسىندا نەبىر قىزىق حيكاياتتار, ولەڭ-جىرلار, قيسسا-داستاندار تۋعان. اعىباي باستاعان قول جاۋدى الماي قويمايتىن بولعان. ەرلىگىنە اقىلى ساي باتىر باستاعان ءىس قاشاندا حالىق تىلەگىنەن شىعىپ, جاقسىلىقپەن ءبىتىپ وتىرعان. سوندىقتان دا ەل ونى «اقجولتاي باتىر» اتاپ كەتكەن. ال جاۋعا شاپقان ساربازدار ابىلايمەن قاتار اعىباي اتىن دا ۇرانعا اينالدىرعان. ول تۋرالى اڭىز-داستانداردى كارىقۇلاق قاريالار ءالى كۇنگە دەيىن مايىن تامىزا اڭگىمەلەيدى. سول اڭىزداردىڭ ىشىندە باتىردىڭ اناسى قويسانا تۋرالى دا ايتىلادى.
اعىباي باتىردىڭ شەشەسى قويسانا انا تاراقتى رۋىنان. ابىلاي حاننىڭ تۋ ۇستاۋشىسى بايعوزى باتىردىڭ قىزى, نايمانتاي باتىردىڭ نەمەرەسى ەكەن. ەل اۋزىنداعى:
«تاراقتىدان بايعوزى
بۇ دا اسقان ەر ەدى,
نايمانتايدىڭ قامشىسى
سويىلدان قاتتى دەر ەدى»,
دەگەن ولەڭ جولدارى وسى ەرلەرگە سۇيىنىشپەن ارنالسا كەرەك.
قويسانا دا بابالارىنا ۇقساپ باتىر بولعان. اعىبايعا اياعى اۋىر كەزىندە كوشىپ كەلە جاتقاندا التى قاراقشى كوشىنە ءتيىپ, جالعىز ايەل ۇرىس سالىپ, قولىنا باقان الىپ, التاۋىن دا ۇرىپ تۇسىرە بەرىپتى. جاۋ ءبىرىن-ءبىرى سۇيەپ ايەلدەن جەڭىلگەن سوڭ بىرەۋى تۇرىپ: «قويايىق, بۇل ايەلدىڭ كۇشى ەمەس, ىشىندەگى ارىستاننىڭ كۇشى عوي», دەپ ءجۇرىپ كەتكەن ەكەن.
اعىبايدىڭ اكەسى قوڭىرباي باتىردىڭ جاس كەزىندە ولگەن. بۇل كەزدە اعىباي باتىرمەن ناۋباي دەگەن كىسى ءارى تۇستاس, ءارى نەمەرە اعايىن ەكەن. ناۋباي ەل جەگىش, قاتاڭ بولىپتى. باسىرەسى قارابەستى دەگەن جاقسى اتتى ون ءۇش جاستاعى اعىباي جىلقىدان ۇستاپ اكەلسە, ناۋباي ايقايلاپ, «مىنا قارابەستى اتتى كىم اكەلدى, بەرى اكەل اتتى!» دەگەن سوڭ, قويسانا جۇگىرە شىققان بالاسىنىڭ سوڭىنان قوسا ىلەسەدى. سوندا اعىباي: «ات وزىمدىكى, بەرمەيمىن», دەپ تالاسقان ەكەن, ناۋباي قىلىشىن اعىبايعا الا ۇمتىلعاندا, قويسانا: «بالاما تيمە, اتىڭ قۇرىسىن!», دەپ الگى جانۋاردى شەشىپ بەرەدى.
قاينىسى ناۋباي كەتكەن سوڭ قويساناعا وي تۇسەدى: «مىنا ناۋباي مالىما نە قىلمادى؟ ءوستىپ ءجۇرىپ ءبىر كۇنى جالعىز بالامنان ايىرىلارمىن. جاڭا بالامەن اتقا تالاسىپ, قىلىشىن الا ۇمتىلدى. مەن بولماسام بالا اتتى بەرمەي, ناۋباي ءولتىرىپ كەتسە قايتتىم؟! قوي, مەن ۇلىمنىڭ امانىندا توركىنىمە جەتەيىن», دەپ ەل جاققا تۇندە جۇگىن ارتىپ كوشكەن ەكەن. كوشىپ كەلە جاتىپ, ەكى كۇننەن سوڭ كوپ قوڭسىسى بار ءبىر اق اۋىلدىڭ ۇستىنەن تاپ بولادى.
بۇل – قاسىم تورەنىڭ (كەنەسارىنىڭ اكەسى) اۋىلى ەكەن. اۋىلعا تاقاپ اناداي جەرگە قونعان سوڭ قۇدىققا سۋعا بارسا, كەشەگى ناۋباي تارتىپ اكەتكەن قارابەستى ات قۇدىق باسىنداعى شالعىندا ارقانداۋلى تۇر ەكەن. قويسانا ەرتەڭىنە حان ورداسىنا بارىپ, ەسىگىنەن ىزەت ەتىپ, تىزە بۇگەدى. قاسىم شارۋاسىن سۇرايدى. سوندا قويسانا: «بالامنىڭ جالعىز اتىن كەشە ناۋباي تارتىپ اكەتىپ ەدى, سىزگە تارتۋ ەتىپ كەتىپتى. سونى سۇراي كەلىپ وتىرمىن», دەيدى. قاسىم تورەگە ناۋباي اتتىڭ ماقتاۋىن جەتكىزسە كەرەك. ء«بىر كىسىگە جۇگەن سالعىزبايدى. ول ءۇشىن مىقتى ەكى جىگىت كەرەك» دەپ. وسى ءسوز ەسىندە قالعان قاسىم ايەلدىڭ كوڭىلىن اۋلاپ: «اتىڭ انە تۇر, اتىڭدى بارىپ جۇگەندەپ ال, الا الماساڭ ارقاننان قوزعاما, سولاي تۇرسىن», دەيدى. ونىسى ات ايەلگە ءال بەرمەيدى دەگەن ويى ەدى.
قاسىم ء«وزىم كورەمىن» دەپ ءۇيدىڭ ىشىندە ەسىكتى شالقاسىنان اشتىرىپ, قاراپ وتىرىپتى. قويسانانىڭ ورامالى جەلپ ەتكەندە ۇيىقتاپ تۇرعان ات ۇركىپ, ىشقىنعاندا قازىعىن ج ۇلىپ كەتىپتى. سول كەزدە قويسانانىڭ قولىنا قازىق ءتيىپ, تارتىپ قالعاندا شالقاسىنان ءتۇسىپتى. بىردەن جۇگەندەپ, ۇستىنە ءمىنىپ الىپ, ەكى اياعىن ەكى قولتىعىنا سالىپ شاۋىپ الا جونەلىپتى. ات پەن ايەلدىڭ الىسىپ, ايەلدىڭ قايراتى اسقانىن كورگەن قاسىم تورە قايران بولىپ: «مىنا دۇزقارادان تۋعان بالا تەگىن بولماس», دەگەن ەكەن.
قويسانا اتتى الىپ كەلگەننەن كەيىن «ناۋباي ءبىزدى ولتىرەدى, نەدە بولسا كوشەيىك», دەپ تۇندە ءبىر تۇيەگە ءمىنىپ, ءبىر تۇيەنى جەتەكتەپ كوشىپ كەتەدى. سول كەزدە ايگىلى اعىباي باتىر 13 جاستا ەدى...
مارات ابسەمەت,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
